در داستان «قطار سوت میکشد»، نوشتهٔ لوئیجی پیراندلو، همکاران بلوکا رفتار ناگهانی او را نشانهٔ جنون میدانند. اما برای مردی که میان حسابوکتاب اداره و بار سنگین زندگی خانوادگی فرسوده شده، شنیدن سوت قطاری در دل شب یادآور چیزی است که سالها از خاطر برده بود: جهانی بیرون از تنگنای زندگیاش.
هیولا زمانی در غار، بیابان و قلمرو تاریکی میزیست؛ اما در قرن نوزدهم، از درون انسان سر برآورد. این مقاله، مسیر تحول «شر» را در ادبیات غرب از «دیوِ بیرونی» (انجیل، گولم، فرانکنشتاین) تا «هیولای درونی» (خونآشام، دوریان گری) دنبال میکند و در نهایت، با خوانشِ «مورد عجیب دکتر جکیل و آقای هاید» و پیوند آن با «نفس امّاره» در اخلاق اسلامی، به این پرسش میرسد: ترسناکترین هیولاها دیگر چهرهای بیگانه ندارند؛ وقتی به چشمهایشان نگاه میکنیم، چیزی جز چهرهی خودمان در آنها نمیبینیم.
تقریباً یک قرن است که مشهورترین زن «بوف کور» را با دشنامی میشناسیم که قاتلش روی او گذاشته: لکاته. اما اگر تمام چیزی که دربارهی این زن میدانیم از زبان مردی باشد که به او سوءظن دارد، میکوشد به زور با او همبستر شود و در پایان او را با گزلیک میکشد، آنوقت شاید زیر داستان دختر اثیری و داستان لکاته، داستان سومی پنهان مانده باشد؛ داستان زنی که مردی را نمیخواست و مردی که نتوانست این نخواستن را تحمل کند.
نگین ساسانفر در مقاله «بدن، حافظه و ادراک» با خوانشی انتقادی از مجموعهشعر شهرآشوب نیلوفرین اثر نیلوفر شیدمهر نشان میدهد که بدن در این شعرها صرفاً موضوع بازنمایی نیست، بلکه حافظه، میل، تصمیم و شناخت از خلال آن شکل میگیرند. نویسنده با طرح مفهوم «شناخت تنانه تاریخی و موقعیتمند»، تجربه زنانه، مهاجرت، اروتیسم و مناسبات قدرت را در پیوند با بو، مزه، لمس و حرکت بررسی میکند.
راوی بینام این داستان که در آلمان زندگی میکند، میان پیراهنهای کلاوس، اپرای «قدرت سرنوشت» و پیامهای پریشان مهری از تهران، میخواهد واسطه تسلیبخشی باشد میان بازماندگان و آوارگان. اما بیش از همه خود به دلگرمی نیاز دارد. او در بهت شنیدن خبرِ جسدِ روی زمینماندهی برادر مهری، ناگهان با سرنوشتی روبهرو میشود که نه روی صحنهی اپرای وردی، که در خبرهای درهمریختهی ایران جاری است. انفجاری که در اتاق کار راوی در آلمان رخ میدهد، با انفجارهای پیدرپی و مهیب در قلب تهران قابل مقایسه نیست. «دلگرمی» روایتِ «صلح منفی» است؛ جنگی که تمام نشده، فقط به اتاق اتو و پیامهای واتساپ منتقل شده است.
در روایتهای شفاهی قوم لاگونا پوبلو، «زن زرد» زنی است که با روحی اسرارآمیز از جهان کوهستان روبهرو میشود و همراه او پا از مرز زندگی آشنا فراتر میگذارد. لسلی مارمون سیلکو در داستان «زرد زن»، این افسانه کهن را به زمان معاصر میآورد و مرز میان واقعیت و اسطوره، اختیار و اغوا، و هویت فردی و حافظه جمعی را درهم میریزد. آیا راوی زنی امروزی است که با مردی ناشناس همراه شده یا همان «زن زرد» افسانهای است که بار دیگر وارد داستان میشود؟
گریس پالی در کنار بستر پدر هشتادوششسالهاش مینشیند. پدر، هنوز سرشار از نور روشنفکری، از او میخواهد یک داستان ساده بنویسد؛ داستانی به سبک موپاسان یا چخوف، با شخصیتهای واقعی و باورپذیر. اما هر بار که دختر داستانی از زن همسایه و پسر معتادش تعریف میکند، پدر با لبخندی تلخ میگوید: «تو عمداً حرفم را اشتباه فهمیدی… همهچیز را حذف کردی.» این گفتوگوی کوتاه میان یک نویسندهی زن و پدر محتضرش، یکی از درخشانترین و دردناکترین تأملات ادبیات آمریکا دربارهی داستانگویی، تراژدی، امید و حق زندگی برای تغییر است.
در یک روز تابستانی درخشان، ایزیدورِ داروفروش وفادار و محتاط، همسر زیبایش را روی عرشه کشتی به مقصد مایورکا گذاشت و فقط برای خرید یک روزنامه پیاده شد… اما وقتی سرش را از روی روزنامه بلند کرد، کشتی رفته بود و او خود را روی یک کشتی کثیف لژیون خارجی یافت. هفت سال بعد با ریش انبوه و تپانچه به کمر به خانهاش بازگشت؛ اما همان پرسش سادهٔ همسرش دوباره همهچیز را به هم ریخت.
حرف اصلی مری اولیور در این اشعار نه در مرگ، که در «زندگی» است؛ نه در اندوه، که در «شگفتیِ بودن» است. او با نگاهی که طبیعت را نه به عنوان فرار، بلکه به مثابه معبدی زنده و سخنگو میبیند، به ما یادآوری میکند که در جهانی مجروح، «زنده بودن خود امری جدی و کماهمیت نیست». شاعر از ما میخواهد که دعوت سهرهها را برای شکرانهٔ زیستن جدی بگیریم، در علفها زانو بزنیم و بیاموزیم که چگونه «حضور داشته باشیم».
از ۱۹۸۴ و دنیای قشنگ نو تا سرگذشت ندیمه و دیستوپیاهای اقلیمی معاصر، ادبیات دیستوپیایی آینده را به آزمایشگاهی برای شناخت اکنون بدل کرده است. این دوسیه در دوازده قسمت، سازوکارهای روایی این ژانر و نسبت آن با قدرت، تاریخ، زبان، حافظه، خلوت، بدن، فضا، بحران اقلیمی، مقاومت و امید را بررسی میکند و در پایان، با بازگشت به ادبیات فارسی ــ از «س.گ.ل.ل» صادق هدایت و «سال ۱۳۸۸» فریدون تنکابنی تا فرار از مجتمع دخترانه محبوبه موسوی و ۵۶ درجه ــ میپرسد: آیا میتوان از تبار ویژهای برای «دیستوپیای ایرانی» سخن گفت؟
در قرن بیستم، نویسندگان آمریکایی مانند هنری جیمز، ارنست همینگوی و تونی موریسون با نوآوریهای فرمی و محتوایی، داستان کوتاه را به عنوان یک فرم ادبی مستقل و غنی تثبیت و آن را به ابزاری برای بیان تجربیات فرهنگی و هویتی تبدیل کردند. جلوه هایی از این تلاش در بانگ.
شهرنوش پارسیپور، نویسنده و مترجم نامدار ایرانی که با خلق آثاری چندلایه، روایتهای مسلط از تاریخ معاصر را به چالش کشید و صدای زنانی را به گوش رساند که در لابهلای تحولات اجتماعی و سیاسی گم شده بودند، در سن ۸۰ سالگی بر اثر سکته قلبی در آمریکا درگذشت. او که از ۱۶ سالگی نوشتن را آغاز کرد و طی نیم قرن فعالیت ادبی، با عبور از مرزهای مرسوم داستاننویسی و تلفیق عرفان، اسطوره و رئالیسم جادویی، به یکی از تأثیرگذارترین چهرههای ادبیات داستانی ایران تبدیل شد، در طول زندگی حرفهای خود دو بار تجربه زندان را پشت سر گذاشت و سرانجام در اواخر دهه ۱۳۷۰ ناگزیر به ترک وطن شد؛ میراثی غنی از رمان، داستان کوتاه و ترجمههای فلسفی-عرفانی از او به جای مانده که همچنان به عنوان یکی از مهمترین گفتمانهای ادبیات زنان و نقد ساختارهای پدرسالارانه در ایران مطرح است.
شب خونین کوهستک در بندر سیریک: عروسی که ناگهان به پایان رسید. حالا خانهای ویران به جای مانده، ساعتی که روی ۹:۳۰ قفل شده، و مردی که میان آوار، با دیدن دمپاییهای راحل، او را صدا میزند. این داستان از زبانِ خودِ دیوار روایت میشود؛ دیواری که هنوز بوی گلاب و صدای نیانبان را به خاطر دارد.
نویسنده «در جهان» را به دو معنا تصور کرده، یکی به معنای جایگاه رمان در جهان، اینکه چرا رمان جایگاه کلیدی در جهان پیدا کرده است، دیگری به مفهوم جهان زیست. اینکه رمان چه نقشی میتواند در زیست و هستی انسانها داشته باشد. در مجموع درک او این است که رمان (در نوشته شدن و در خوانده شدن) اهمیتی در زندگی مدرن پیدا کرده است که کمتر سپهر دیگری از شعر گرفته تا کار و تفریح از آن برخوردار است. و این به خاطر آن است که رمان راهکاری را برای فائق آمدن بر نیستی و هستی ارائه میدهد که دیگر عرصههای زیست ناتوان از آن هستند.
گریس پالی در کنار بستر پدر هشتادوششسالهاش مینشیند. پدر، هنوز سرشار از نور روشنفکری، از او میخواهد یک داستان ساده بنویسد؛ داستانی به سبک موپاسان یا چخوف، با شخصیتهای واقعی و باورپذیر. اما هر بار که دختر داستانی از زن همسایه و پسر معتادش تعریف میکند، پدر با لبخندی تلخ میگوید: «تو عمداً حرفم را اشتباه فهمیدی… همهچیز را حذف کردی.» این گفتوگوی کوتاه میان یک نویسندهی زن و پدر محتضرش، یکی از درخشانترین و دردناکترین تأملات ادبیات آمریکا دربارهی داستانگویی، تراژدی، امید و حق زندگی برای تغییر است.
یک داستان نمونه از ادبیات کارگری ایران: در دل سیاهی معدن ذغالسنگ، مرتضی پشت فرمان دامپتراک سیصدتنی نشسته و اهرم تخلیه را در دست دارد. هلیکوپتر رئیسجمهور بالای سرش میچرخد و همه چشمها منتظر یک نمایش باشکوهاند؛ اما او فقط میخواهد بیمهاش را رد کنند. و در همان لحظهای که سیصد تن سیاهی به زمین میریزد و گرد و خاک آسمان را فرامیگیرد، گذشتهی او، بیمهی ردشده و آزمایش بارداری زنش هم مثل بار کمپرسی خالی میشود.
در تازهترین اثر مینیمالیستی قاضی ربیحاوی با عنوان «آخرین فریاد»، مردی جوان در قالب یک تاکینگهد، از درون کیسهٔ سیاه پلاستیکی آخرین پیام خود را فریاد میزند؛ وصیتنامه او عاشقانه، خشونتبار و سیاسی است.
دافنه، مهدخت و یونگهه، سه زن از سه جهان ادبی متفاوت، هنگامی به جهان گیاهی پناه میبرند که بدن زنانهشان به عرصهی سلطه، خشونت یا مالکیت دیگری تبدیل میشود؛ درختشدن برای آنان هم پناهگاه است و هم بنبست، زیرا اگرچه با ترک بدن انسانیشان از نظام سلطه میگریزند، اما بهای این رهایی، ناپدیدشدن از همان جهانی است که حق زیستن را از آنان دریغ کرده است.
«بانگ» یک رسانه ادبی و کاملاً خودبنیاد است که در خارج از ایران و به دور از سانسور و خودسانسوری بر مبنای تجربهها و امکانات مشترک شخصی شکل گرفته است.
