بانگ – نوا

دیانا پی. اسنایدر، مترجم ادبی، در نشریه‌ی World Literature Today هشدار می‌دهد که هوش مصنوعی مولد زبان، ابزاری بی‌طرف نیست، بلکه پروژه‌ای است در دستان میلیاردرهای تکنو-فئودال (ماسک، تیل، آلتمن و…) برای بازتولید سلطه‌ی استعماری، پدرسالارانه و نژادپرستانه‌ی غرب. او هوش مصنوعی را «استخراجی» می‌نامد؛ فناوری‌ای که با دزدی مالکیت معنوی، تصاحب منابع عمومی و نابودی محیط زیست (مصرفِ هنگفتِ آب و برق توسط مراکز داده) پیش می‌رود و در عین حال، زنان، سیاه‌پوستان و بومیان را از تصمیم‌گیری حذف می‌کند.

در شرایط بسته و تاریک اجتماعی، رشد از بین نمی‌رود؛ بلکه در سکوت، ادامه می‌یابد. دوران‌های تاریک گذرا هستند نه پایان تاریخ.

در میانه جنگ و کوچ اجباری، بی‌بی ماندن در خانه و مردن بر تشک خود را به گریختن ترجیح می‌دهد. اما پشت پنجره‌ای پوشیده از خاک، خرابه‌های اکنون کنار می‌روند و انبار زیتون، عشق و جوانی ازدست‌رفته دوباره جان می‌گیرند؛ روایتی شاعرانه از حافظه‌ای که در برابر ویرانی تسلیم نمی‌شود.

دنیا میخائیل، شاعر عراقی‌آمریکایی، جنگ را نه حماسه که کارمندی وظیفه‌شناس می‌بیند؛ شعر معروف «الحرب تعمل بجد» با طنز تلخ فهرست خدمات جنگ را ردیف می‌کند، از آمبولانس و تابوت تا مدال ژنرال‌ها.

رمان «همنوایی شبانه ارکستر چوب‌ها» نوشته رضا قاسمی پس از سیزده سال پیگیری مداوم سارا کیان‌راد، مدرس ایرانشناسی دانشگاه مونیخ، به آلمانی ترجمه و از سوی انتشارات معتبر بک منتشر شد. این اثر که تجربه تبعید را با سنت داستان‌نویسی ایرانی پیوند می‌زند، بدون حمایت گسترده نهادی و تنها به پشتوانه علاقه شخصی مترجم به ناشر آلمانی راه یافت. کیان‌راد در گفت‌وگو با بانگ از دلایل انتخاب کتاب، دشواری معرفی ادبیات معاصر ایران در آلمان و راهکارهای ممکن برای ارتباط پایدار با صنعت نشر سخن می‌گوید.

شهریار الوندی در این شعر با موفقیت دو ژانرِ غنایی و سیاسی را با وزن نیمایی در هم می‌آمیزد؛ بدون آنکه یکی بر دیگری چیره شود. می‌شنوید با صدا و اجرای شاعر در بانگ‌نوا.

شاعر در این سه شعر، عمیقاً غم گذشته سپری‌شده را دارد و در جست‌وجوی آرامش و معنا در خاطرات ازدست‌رفته است. سرانجام هم خودش را به دست جربان آرام زندگی می‌سپارد. می‌شنوید با صدا و اجرای شاعر در این شماره از بانگ‌نوا.

در پشت هر رمان ماندگار، رازهایی فراتر از داستان نهفته است: عادت‌های عجیب، نظم‌های آهنین و لحظات ناب خلاقیتی که نویسندگان بزرگ را به خالقان جهان‌های کلمات تبدیل می‌کند. از سپیده‌دم‌های موریسون تا ظرف‌شستن‌های کریستی، این مقاله پرده از فرآیندهای پنهان برمی‌دارد و نشان می‌دهد که رمز موفقیت ادبی، نه در جرقه‌های ناگهانی، بلکه در حضورِ مستمر و تعهدِ روزانه به کلمه‌هاست.

در تازه‌ترین اثر مینیمالیستی قاضی ربیحاوی با عنوان «آخرین فریاد»، مردی جوان در قالب یک تاکینگ‌هد، از درون کیسهٔ سیاه پلاستیکی آخرین پیام خود را فریاد می‌زند؛ وصیت‌نامه‌ او عاشقانه، خشونت‌بار و سیاسی است.

 رمان جدید رعنا سلیمانی، «خانه‌ای که می‌سوزد»، درست در میانه‌ی تقابل دو رویای  ایرانی منتشر شده است: از یک سو، آرزویِ رهاییِ سیال و بی‌درد از طریق مهاجرت؛ از سوی دیگر، اسارتِ عاطفیِ سنگینی که شخصیت‌ها را با همه‌ی زخم‌ها و خفقان‌هایش به خانه و خاک می‌چسباند. سلیمانی این دوگانه را به تراژدیِ سقوط هواپیمای اوکراینی پیوند می‌زند و پرسشِ تلخی را پیش می‌کشد: آیا «ناخانگی» به‌راستی رهایی‌بخش است، یا رؤیایی است که در برخورد با تاریخ، به خاکستر بدل می‌شود؟ با نویسنده و ناشر گفت‌وگو کرده‌ایم.

قتل رجب‌زاده و رمان «برلین الکساندرپلاتس» هر دو نمونه‌ای از خشونتی هستند که در بستر «ساختار فرصت» رخ می‌دهد؛ یعنی زمانی که شرایط اجتماعی و سیاسی (مانند دوقطبی شدن جامعه، بسته بودن راه‌های مسالمت‌آمیز و مشروعیت یافتن خشونت دولتی یا ایدئولوژیک) زمینه را برای تبدیل خشم فردی به قتل سازمان‌یافته یا نیمه‌سازمان‌یافته فراهم می‌کند. نویسنده با مقایسه این دو روایت نشان می‌دهد که خشونت نه یک اتفاق شخصی، بلکه بازتابی از ساختارهای بزرگ‌تر و تکرار تاریخی چرخه‌ای است که قربانیان را به آمار تقلیل می‌دهد، اما تأکید می‌کند که پرونده رجب‌زاده برخلاف برلین ۱۹۲۹ هنوز باز است و نتیجه آن به کنش امروز جامعه و نهادها بستگی دارد.

صد و بیست سال از صدور فرمان مشروطیت می‌گذرد؛ فرمانی که استبداد را محدود کرد، اما هنوز حکومت مشروط به رأی ملت در حد یک آرزو باقی مانده است. در این برنامه، از شاعران و موسیقی‌دانان در صدر مشروطه یاد می‌کنیم و می‌بینیم که چگونه یمصد و بیست سال قبل که خاورمیانه در خواب فرورفته بود، ادبیات و موسیقی، صدای بیداری و آزادی‌خواهی مردم ایران شدند.

شاعر در این شعر، برای فریاد جنوب ایران در برابر ویرانی‌های ناشی از جنگ زبانی شاعرانه می‌یابد: جنگ در شعر طاهایی نه‌تنها طبیعت و دریا را زخمی کرده، بلکه حیات روزمرهٔ مردم را با تصاویری از خون، نفت، لنگرهای شکسته و مادرانی که خلیج همیشه آن‌ها را تعقیب می‌کند، به سوگ و سکوت کشانده است. شاعر تراژدی انسانی و زیست‌محیطی این منطقه را به تصویر می‌کشد و در همان حال، با تکرار بر حقِ روایتگری و به‌زبان‌آوردن این رنج تأکید دارد؛ گویی تنها راه مقاومت در برابر این فاجعه، گواهی دادن و نادیده‌نگرفتن زخم‌های عمیقی است که بر پیکر جنوب و ساکنانش وارد آمده است.

در رمان «کژمیر»، مهناز عطارها سوگ ازدست‌رفتن فرزند را به دستمایه‌ای قدرتمند تبدیل می‌کند تا تاریخ زخم‌خورده‌ی ایران را، از انقلاب بلشویکی تا جنگ تحمیلی و فراتر از آن، به تصویر بکشد.
این پنجمین اثر نویسنده، با شخصیت‌هایی که پیوسته نام و هویت خود را تغییر می‌دهند و در چرخه‌ی تکرارهای تلخ تاریخی سرگردانند، پرده از نظام مرگ‌آفرین برمی‌دارد؛ نظامی که فقدان را عادی‌سازی می‌کند، سوگ را به امری روزمره بدل می‌سازد و امید را به حاشیه می‌راند.
«کژمیر» فراتر از داستان والدینی داغدار است؛ روایتی عمیق از سازوکار تولید مرگ و سوگ در جامعه‌ای است که تاریخ خود را بارها و بارها با قالبی تکراری بازتولید می‌کند.

بانوی کلام،

کمانگیر تیرهای نور،

پرواز کرده است

به سرزمین قصه هاش.

امروزه مردم فقط به این فکر می‌کنند که آیا چیزی سودمند است یا نه. آنها طوری رفتار می‌کنند که گویی آینده‌ای وجود ندارد. هر کاری می‌کنند فقط بر اساس چیزی است که در لحظه اهمیت دارد.

شاعر در این شعر با زبانی عمیقاً احساسی و دردناک، از ترس مداوم جنگ و سایه‌ی مرگ بر زندگی روزمره سخن می‌گوید. او از مخاطبش (عشق یا همسر) می‌خواهد که دیگر از جنگ نگوید، مرزها را فراموش کند و به جای یادآوری ویرانی، او را به لحظه‌های ساده و زنده‌ی زندگی دعوت کند.