کتاب «ریشههای اجتماعی و اقتصادی پرینکیپیا»، متن پیراستهی سخنرانی مشهور و شورانگیز بوریس میخائیلویچ هسن است در دومین کنگرهی بینالمللی تاریخ علم و فناوری در
اخیرا در بخش کالیفرنیای دهمین دوره نمایشگاه کتاب «تهران بدون سانسور» به مناسبت انتشار کتاب «پای گوشماهیها» بزرگداشتس برای شهریار قنبری برگزار شده. این نمایشگاه
«بدری»، آخرین اثر بهروز بدخشان که پس از مرگش منتشر شد، کوششی است برای ترسیم نوعی از هویت مردانه که بقای آن در دنیای معاصر، وابسته به شبکهای از دروغهایی است که در روابط با زنان مسنتر از خود بافته میشود. داستان با زبانی ساده اما عمیق، از خلال بحران وجودی راوی سیسالهاش (بهزاد)، میان فلسفه غنیمتشمردن دم خیام، نهیلیسم تلخ بوف کور و ابسوردیسم کامو، به کاوش پوچی اخلاقی، سرگشتگی هویتی و امکان استحاله درونی میپردازد؛ روایتی که نه کاملاً نهیلیستی است و نه صرفاً ابسورد، بلکه بازنمایی حساسی از بحران معنای زندگی در روابط انسانی امروز به شمار میرود.
واژههای بزرگ و انتزاعیِ شعری (مانند عشق، رنج، آزادی، تنهایی) زمانی در شعر میمیرند و به کلیشه تبدیل میشوند که پیش از شکلگیری تجربهای زنده در جهانِ شعر، و پیش از آنکه در بدن، موقعیت، ریتم و فرمِ شعر رخ دهند و از جهان بازخورد بگیرند، صرفاً بهعنوان نام و نشانهای آماده به کار گرفته میشوند؛ اما همین واژگان زمانی زنده میشوند که از دلِ موقعیتِ ساختهشدهی شعر برآیند، ادراکِ خواننده را از مسیرِ عادت خارج کنند و تجربهای نو را در فرایندِ خواندن پدید آورند، نه اینکه صرفاً بازنماییِ حافظهی مصرفشدهی زبان باشند.
«خوابهایم بریدهبریده نفس میکشند» مجموعهای است که رنجِ زیستشده را با زبانِ فشرده و موسیقایی درمیآمیزد و خواننده را به سفری درونی میبرد که در آن، سکوت، امید و تأمل فلسفی، سه رکن اصلیِ درک جهانِ شاعرند. این شعرها، با وجود تلخی و گاه تاریکی، در نهایت به آشتی با هستی و چرخۀ ادامهدار زندگی میانجامند.
در میان دیوارهای زندان قصر و اوین، جایی که کاغذ سیگار به محملی برای ثبت رنج و امید بدل میشود، حسن حسام دو منظومه میسراید که دههها بعد هنوز طنیناندازند. نسیم خلیلی در بازخوانی کتاب «آواز خروسان جوان» نشان میدهد چگونه این حبسیات، فراتر از سوگواری شخصی، استمرار سنت ادبیات زندان از مسعود سعد سلمان تا امروز است و ثابت میکند تا کلمه هست، هیچ رنجی فراموش نخواهد شد.
مقالهی «داستانی در سایهی مسئولیت جمعی» نوشتهی فرهاد نیکآیین، با نگاهی جامعهشناختی و فرمگرایانه به رمان «همه ما شریک جرم هستیم» از حمید حامد (کیومرث پوراحمد)، در پی آن است که نشان دهد این اثر فراتر از یک روایتِ سادهی اجتماعی، خواننده را با پرسشی بنیادین دربارهی نسبتِ فرد با ساختارهای قدرت روبهرو میکند. نویسنده با تکیه بر نقلقولهای آغازینِ رمان (از اورول و شاملو)، فضاسازیِ بیابانیِ داستان، و بهویژه تحلیلِ شخصیتهایی چون ددهجان و عمویاور، استدلال میکند که این رمان، در عین برخورداری از ریتمی آرام و نثری میانمایه (ادبی-محاورهای)، به مثابهی «رسالهای تعلیمیِ» غیرمستقیم، مرز مبهم میان قربانیبودن و همدستی با ستم را به چالش میکشد و سرانجام، راهِ برونرفت از این معضل را در «گفتوگویِ پویا» و کنارگذاشتنِ جزماندیشیهای تاریخی جستجو میکند؛ پاسخی که نه در متن رمان، بلکه در وجدانِ اخلاقیِ هر خوانندهای شکل میگیرد.
«به کودک روی بام» ژیلا الم، فراتر از یک داستان خانوادگی، روایتی ملموس، عاطفی و داستانوار از تاریخ پرالتهاب دههی شصت بهویژه کردستان ایران ارائه میدهد. الم با مهارت تاریخ را به تجربهای انسانی و زنده بدل کرده و از خلال زندگی یک خانوادهی کردتبار — با محوریت پدری آزاداندیش، مومن و انساندوست — چالشهای سیاسی، تنشهای قومی-مذهبی (شیعه-سنی)، شکاف مرکز-پیرامون و تأثیر آنها بر بافت زندگی روزمره، ترس، امید، تابآوری و هویت را به تصویر میکشد. رمان نهتنها زخمهای تاریخی و موقعیت اقلیتبودگی را نشان میدهد، بلکه دگرگونی واکنش نسلها به این حاشیهنشینی (از صبوری و استغنا تا طغیان) را نیز پیگیری میکند و این رویکرد را در امتداد سنت نویسندگانی چون ابراهیم یونسی قرار میدهد.
رمان «نویی بلانش» با استفاده از مدرنترین و پیچیدهترین تکنیکهای روایتشناسی، در تلاش است تا صدای خاموش و روایت ناگفتۀ جامعۀ اقلیتهای جنسی ایران را در دل تاریخِ سرکوبگر معاصر ایران به گوش مخاطب برساند و با ساختارشکنی در الگوهای سنتی، بر «تعلیق» و «نبودِ رهایی قطعی» در چنین فضایی تأکید کند. فرم، یک ضرورت برای بیان این محتوای تلخ و سرکوبشده است.
نویسنده معتقد است که هراسِ فرهنگ از مدئا، نه به خاطر جنایتهای او (کودککشی و انتقامجویی)، بلکه پیش از هر عملی، از «هستیِ مرزی» او سرچشمه میگیرد. مدئا چون در هیچیک از نقشهای تعریفشدهی زنانه (همسر، مادر، دختر، شهروند) نمیگنجد و از همهی طبقهبندیهای فرهنگی فراتر میرود، خودِ وجودش به مسئلهای برای نظمِ نمادین تبدیل میشود. از این رو، تراژدیِ مدئا فقط داستانِ یک انتقام نیست، بلکه روایتِ لحظهای است که فرهنگ، برای حفظِ مرزهای خود، انسانی را که دیگر در هیچ قالبی جای نمیگیرد، به هیولا تبدیل میکند.
در رمان «طوبا و معنای شب» شهرنوش پارسیپور، شخصیت طوبا تجلی بارز نظریهی کهنالگوهای یونگ است؛ زنی که «روان مردانه» (آنیموس) در او هم به صورت گرایشهای عرفانی-مذهبی مثبت ظاهر میشود و هم به شکل واپسگرایی، توهمات شبهعرفانی و جدایی از واقعیت اجتماعی. از «گداعلیشاه» به عنوان مرشد ناکامل تا «شاهزاده گیل» و «لیلا» به مثابه سایههای ناخودآگاه، این اثر دعوتی است به کاوش در عمق ذهنیت سنتی و تضادهای درونی زن ایرانی در بستر تحولات تاریخی معاصر.
در عرفان ایرانی، زن مانع سلوک است و باید از او دوری جست؛ در عرفان چینی، عشق زن و مرد پلی است به سوی دائو. اما شهرنوش پارسیپور در رمان «زنان بدون مردان» از هر دو فراتر میرود و تصویری تازه از کمال انسانی ارائه میدهد؛ تصویری که در آن بکارت نه انکار تن، بلکه نماد نقش مادینهگی در فرایند «شدن» است. بهروز شیدا سرنوشت تمثیلی پنج زن رمان را بررسی میکند: از مهدخت درختشده تا زرینکلاه تنفروش که با عشق یک باغبان، عروج میآفریند. او نشان میدهد چگونه پارسیپور با رد ریاضتکشی ایرانی و پذیرش منفعلانه چینی، راه سوم را میگشاید: تلفیق طلب، عشق انسانی و شورش بر باورهای رنجآور. میشنوید با صدای گرم و اجرای دلنشین نویسنده:
«در خود نشستن» با ترسیم سفر زنی به نام «پروانه» که میان دو جهانِ ازهمگسسته سرگردان است، چهرهای تراژیک از «تبعید» یک زن را به تصویر میکشد؛ تبعیدی که نه فقط در جابهجایی جغرافیایی، که در لایههای سیاسی، جنسی و عاطفی شخصیت او ریشه دوانده است. اکنون، با اجرای سارا بریار و بر اساس متنی از حسین نوشآذر، در برنامه «آوا و نوا» به کندوکاو این سرگشتگی وجودی میپردازیم؛ پروانه، میان ایرانِ سرکوبگر و آمریکای بیتعلق، نه قهرمان است و نه قربانی صرف، بلکه بازماندهای از مدرنیتهای شکستخورده که تنهایی را به حصرِ شرم ترجیح میدهد.
شهرنوش پارسیپور در کتاب «خاطرات زندان» با نگاهی دور و در عین حال صمیمی، از دل یکی از خشنترین تجربههای تاریخ معاصر ایران، تصویری بهیادماندنی از انسانهای گرفتار در بند میآفریند. او که خود چهار بار به جرم «نویسنده بودن» زندانی شده، بار سنگین اجساد اعدامشدگان و روح زخمی زندانیان را بر دوش میکشد و با صمیمیت و بیپرواییای شگفتانگیز، هم مشاهدات تلخ را ثبت میکند و هم از طنز تلخ موقعیتهای انسانی در میان جهنم نمیگذرد. «خاطرات زندان» نه فقط سند تاریخی، که اعتراف یک نویسنده به رسالت قلم و مقاومت از طریق روایت است.
رمان «دستم نمیلرزد» با خطاب مداوم «تو» به مادر، نهتنها واپسین ماههای زندگی او را از زبان دختر روایت میکند، بلکه «وضعیت بینابینی» را به اصل ساختاری و زیباییشناختی خود بدل میسازد. این رمان در همه سطوح — از هویت راوی (میان دو فرهنگ، دو زبان، دو نقش) تا فرم روایت (میان گفتوگو و تکگویی، حضور و غیاب) و جریان سیال ذهن — در مرزها سکنی دارد. بیماری مادر نقطهی تلاقی همهی این تنشهاست و رمان با تبدیل رابطهی مادر-دختر به مکان اصلی روایت، به زیباییشناسی Conditions بینابینی دست مییابد؛ جایی که فرم و محتوا در هم تنیدهاند و سکوت مادر، سخن گفتن دختر را ضروریتر و عمیقتر میکند.
رمان «مریم مجدلیه» روایتی از تاریخ اجتماعی معاصر ایران است در آستانهی انقلاب و دهههای شصت و هفتاد خورشیدی. رمانی که در قالب روایتی نقادانه
دو شیوهی اصلی روایت از طریق «شخصیت راوی» و «شخصیت بازتابدهنده» شکل میگیرد. شخصیت راوی بهطور مستقیم داستان را روایت میکند و حضور خود را به عنوان واسطهای بین روایت و خواننده نشان میدهد، در حالی که شخصیت بازتابدهنده وقایع را از دریچهی آگاهی خود منعکس میکند و خواننده را در موقعیت تجربهی بیواسطهی رویدادها قرار میدهد. این دو شیوه، که میتوانند در قالب روایت اول شخص یا سوم شخص ظاهر شوند، تأثیر بسزایی در درک خواننده از داستان و ایجاد توهم بیواسطهگی دارند. در ادبیات مدرن، نقش شخصیت بازتابدهنده بهطور فزایندهای پررنگ شده و باعث غنای روایی و پیچیدگی در آثار نویسندگانی مانند همینگوی شده است.
«بر جادهی رهایی» حسن حسام، مجموعهای دو دفتر شعری که نشر مهری منتشر کرده، سندی زنده و انسانی از جانسختی کلمات در برابر زندان، شکنجه و فراموشی است. این کتاب روایتگر پیوند ناگسستنی ادبیات و پایداری است؛ جایی که شعر نه تنها صدای مقاومت در دل خفقان، بلکه ابزاری برای ثبت تاریخ زیسته و بازگرداندن خاطرات سوخته به حافظهی جمعی است. حسام با زبانی استعاری از طبیعت شمال — شالیزارها، صنوبرها و آسمان سربی — رنج مشترک انسان و زمین را تصویر میکند و حبسیههایش را با دقت رئالیستی از اتاق شکنجه به شعر تبدیل مینماید. با این حال، در دل تمام تلخیها، زمزمهای از امید دیالکتیکی جاری است: از نخلهای شکسته به باغهای پربار، از زمستان استبداد به بهاری که «گاهی میآید». در نهایت، این مجموعه مانیفست پیروزی اراده و کلمه بر آهن و دیوار است و ثابت میکند که شعر متعهد، حافظهی ملت را به سوی رهایی واقعی هدایت خواهد کرد.
«یک روز از زندگی ایوان دنیسوویچ» الکساندر سولژنیتسین، شاهکاری است که با زبانی ساده و دقیق، وحشت روزمرهی اردوگاههای کار اجباری گولاگ را روایت میکند و نشان میدهد چگونه نظام استالینی، با تقلیل انسان به یک «شماره»، او را به ابزاری برای تولید و سرکوب تبدیل کرد. این رمان، فراتر از یک روایت شخصی، سندی است بر نقض سیستماتیک حقوق بشر در قلب قرن بیستم؛ سندی که آسیبهای عمیق هویتی، جسمانی، روانی و اخلاقی زندانیان را در مواجهه با سرما، گرسنگی، تحقیر و بیعدالتی آشکار میسازد و همزمان، بر ارادهی مقاومت و بقای انسانی تأکید دارد. جستار حاضر با بررسی این ابعاد، تلاش میکند تا نشان دهد چگونه ادبیات زندان نه تنها خاطرهی تاریخی را حفظ میکند، بلکه به مثابه مقاومتی پایدار در برابر فراموشی و سانسور عمل مینماید.
فارسیزبانان هرتا مولر و یودیت هرمان را خوب میشناسند، اما امروز بخش مهمی از ادبیات زنده و پویای آلمان را نویسندگانی شکل میدهند که تجربه مهاجرت، چندزبانی و تبعیض را به موتور محرکه تحول ادبی تبدیل کردهاند. رمان «نشان پدر» نوشته نجاتی اُزیری -که به فهرست نهایی جایزه کتاب آلمان راه یافت -نمادی روشن از این جابهجایی بزرگ است: ادبیاتی که دیگر در حاشیه نیست، بلکه در قلب ادبیات معاصر آلمان ایستاده و آن را دگرگون میکند.
«نگهبان شب»، روایتی چندلایه از ویرانی جنگ و تابآوری روح انسانی است. رمانی که با ترجمهی خوشخوان عطیه رزاقی منتشر شده، در دل یکی از خونینترین دورانهای تاریخ آمریکا داستان مادری شکسته، دختری اندوهگین و یک نگهبان شب زخمی را روایت میکند؛ چنانکه مرز میان عقل و جنون، واقعیت و کابوس، و عشق و ویرانی به بالاترین حد خود میرسد. فیلیپس با نثری شاعرانه و مستندوار، نه تنها زخمهای جنگ را بر تن شخصیتها، بلکه بر جان یک ملت نشان میدهد که از میان ویرانی، به ستایش تابآوری انسان و جستوجوی نور در دل تاریکی پساجنگ بپردازد.
