نقد ادبی

چگونه عشق و آسیب از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شوند و چه امکانی برای تغییر الگوهای به‌ارث‌رسیده وجود دارد؟ هاله قادری در گفت‌وگو با مهدی گنجوی برای مجلهٔ آسمانا، از رمان «گسستن او» و پیوند مادری، آفرینش، حافظه و مهاجرت می‌گوید. او با توضیح استقلال صدای عروسکِ راوی، مرز مراقبت و کنترل و حضور عاطفی زبان فارسی، به تجربهٔ مینو نزدیک می‌شود؛ تجربه‌ای که در آن ایران و کانادا به دو نماد سادهٔ سرکوب و آزادی فروکاسته نمی‌شوند و نویسنده نیز ادعای نمایندگی همهٔ ایرانیانِ دیاسپورا را ندارد.

«اشغال» آنی ارنو روایتی از حسادت و رنج پس از جدایی است؛ روایتی که احساسات دشوار را بی‌پیرایه پیش روی خواننده می‌گذارد. نسیم خلیلی در این نقد، از ظرفیت اثر برای خودشناسی و پیوند رنج عاشقانه با دردهای بیرونی می‌گوید و با توجه به زبان ارنو و ترجمهٔ محمود سیدهندی، نشان می‌دهد چگونه عشق در خاطره، تنانگی و جزئیات زندگی روزمره معنا می‌یابد.

اگر تصویری که از خود ساخته‌ایم فرو بریزد، چه چیزی از ما باقی می‌ماند؟

سمیره حنائی در یادداشتی برای «بانگ»، از این پرسش در رمان «چهارده‌سالگی بر برف» حسین آتش‌پرور آغاز می‌کند و به ترجمهٔ ارمنی آن به قلم آنی هوسپیان می‌رسد: رمانی با شخصیت‌هایی ناپایدار، طنزی سیاه و لحنی که عبورش از یک زبان به زبان دیگر آسان نیست.

ادبیات دیستوپیایی از آینده سخن می‌گوید، اما مخاطب واقعی آن انسانِ امروز است. از فاجعه زیست‌محیطی و سلطه فناوری تا حکومت تمامیت‌خواه، نویسنده جهانی را تا مرز فروپاشی پیش می‌برد تا از خلال آن خطری را که هنوز می‌توان از وقوعش جلوگیری کرد نشان دهد. گایانه مورادیان و آنا کاراپتیان در پژوهشی درباره ویژگی‌های روایت دیستوپیایی نشان می‌دهند که هشدار فقط در مضمون این آثار نهفته نیست؛ شیوه روایت، زبان و تصویرپردازی نیز در ساختن این احساس خطر نقش دارند.

در تازه‌ترین برنامه «بانگ نوا» با لیلا تقوی درباره داستان «روز بیست‌وهشتم» گفت‌وگو کرده ایم؛ داستان زنی که پس از رابطه‌ای بدون محافظت، در انتظار نتیجه آزمایش، با ترس، شرم و خاطره روبه‌رو می‌شود. تقوی در این گفت‌وگو از زاویه دید خطابی داستان، جابه‌جایی جایگاه درمانگر و مراجع و حضور هم‌زمان گذشته، حال و آینده در ذهن و بدن راوی سخن می‌گوید.

نسیم خلیلی در بازخوانی تاریخی‌ـ‌اجتماعی مجموعه‌داستان «کارنامه‌ی احیاء» نوشته حسن حسام، نشان می‌دهد که چگونه این اثر شاخص رئالیسم اجتماعی دهه ۱۳۵۰، رنج فرودستان را به سازوکارهای استثمار، انضباط نظامی، دیوان‌سالاری و قدرت مذهبی پیوند می‌زند و از خلال ادبیات، بخشی از تاریخ ناگفته مردم ایران را ثبت می‌کند.

خاطرات ودود رهروان جوشان، نویسنده‌ی زاده و بالیده‌ی افغانستان، روایتی زنده از سال‌های شورانگیز و حزن‌آلود مبارزه، بازداشت و زندان پلچرخی است. این کتاب که از سوی نشر مهری منتشر شده، تاریخ چپ مستقل افغانستان را از خلال تجربه‌ی زیسته، کودکی، بیداری سیاسی و شکنجه بازمی‌گوید و شباهتی غریب با حبسیه‌های مبارزان ایرانی دارد. از شعر داود سرمد بر دیوار سلول تا رویارویی با شکنجه‌گر در دادگاه لاهه، اثر پلی می‌زند میان زندگی شخصی و تاریخ پرتلاطم منطقه و خواننده را به تأمل در حافظه، مقاومت و مسئولیت امروز در برابر فراموشی فرامی‌خواند.

فرد لونزر در این مقاله به بررسی چالش‌های واقع‌گرایی در جهانی می‌پردازد که روزبه‌روز به داستان‌های ژانری مانند علمی-تخیلی، هیجان‌انگیز و فانتزی شبیه‌تر می‌شود. او با اشاره به اختلاف تاریخی میان اچ.جی. ولز و هنری جیمز، استدلال می‌کند که داستان علمی-تخیلی، با وجود توانایی‌اش در به تصویر کشیدن امیدها و ترس‌های معاصر، به دلیل حس قطعیت و انتخاب یک آینده خاص، واقع‌گرایی را به‌طور کامل منتقل نمی‌کند. در مقابل، ادبیات داستانی با انعطاف‌پذیری و پذیرش ناتمام بودن، ظرفیت بیشتری برای به تصویر کشیدن واقعیت‌های آشوبناک و پیچیده امروز دارد. لونزر با مثال‌هایی از رمان‌های معاصر مانند «مدار» سامانتا هاروی و «پاسخ‌ها» کاترین لیسی نشان می‌دهد که ادبیات داستانی می‌تواند با الهام از هیجان و تخیل داستان علمی-تخیلی، زمان حال را به‌گونه‌ای واقع‌گرایانه و ملموس به تصویر بکشد، حتی بدون اختراع آینده.