نقد ادبی

از ما

مریم جعفری آذرمانی: «از قافیه تا قانون»، تحلیلِ شناختی از گفتمان مشروطه در آثار شاعران شاخص

شعر مشروطه را بیشتر با واژگان تازه‌اش می‌شناسند، اما نگاه شاعران به مشروطه، قانون و آزادی اغلب در نحو پنهان می‌ماند. مریم جعفری آذرمانی در کتابی برگرفته از رساله‌اش، بافت نحوی ده شاعر این دوره را با بوطیقای شناختی می‌کاود تا از تقدم و تأخر ارکان، وجه فعل و حذف و تکرار، جهان‌های گفتمانی متفاوت آنان را بیرون بکشد. نتیجه، دسته‌بندی تازه‌ای است که نه از پیش‌داوری سنتی، که از خود متن برمی‌خیزد.

ادامه مطلب »
رویدادهای فرهنگی و هنری

نسیم خلیلی: «مبارزه قطع نمی‌شود، فقط شکل عوض می‌کند» – رمان «سال‌های سربی بی‌پایان»

تاریخ معاصر ایران بیش از تقویم شاهان، نقش‌نقش جان‌فشانی‌های گم‌شده است. علی‌رضا اکبری سپهر در جلد نخست «سال‌های سربی بی‌پایان» مخاطب را از لشت‌نشای مه‌گرفته و پالایش‌خانه‌های بادکوبه تا آهنگری کربلا می‌برد؛ سفری در مبارزه‌ای که قطع نمی‌شود، فقط شکل عوض می‌کند. عنوان کتاب بیان وضعیتی ساختاری‌ست: فشردگی سرب و تکرار مقاومت. اسماعیل تجسم میراث نسل‌هاست، از دعوای کودکان بر سر جوجه تا نهضت جنگل. این رمان تاریخ‌نگاری صرف نیست؛ روایتی از بازتولید قدرت در زندگی روزمره و امیدی که به نسل بعد می‌رسد.

ادامه مطلب »
از دست ندهید

محمد رفیع محمودیان: رمان در جهان

نویسنده «در جهان» را به دو معنا تصور کرده، یکی به معنای جایگاه رمان در جهان، اینکه چرا رمان جایگاه کلیدی در جهان پیدا کرده است، دیگری به مفهوم جهان زیست. اینکه رمان چه نقشی می‌تواند در زیست و هستی انسان‌ها داشته باشد. در مجموع درک او این است که رمان (در نوشته شدن و در خوانده شدن) اهمیتی در زندگی مدرن پیدا کرده است که کمتر سپهر دیگری از شعر گرفته تا کار و تفریح از آن برخوردار است. و این به خاطر آن است که رمان راهکاری را برای فائق آمدن بر نیستی و هستی ارائه می‌دهد که دیگر عرصه‌های زیست ناتوان از آن هستند.

ادامه مطلب »
از ما

تبسم غبیشی:پیوستگی مفاهیم عرفانی در ترانه‌های اردلان سرفراز

بررسی ترانه‌های اردلان سرفراز نشان می‌دهد مفاهیم عرفانی سنتی فارسی مانند طلب، سلوک و فنا، نه به‌صورت تکرار زبانی، بلکه از طریق استعاره، انگاره و ساختار معنایی در آثاری چون «حادثه»، «ای عشق»، «نجات» و «خسته‌ام» بازآفرینی شده‌اند و این ترانه‌ها را به جریان پیوسته‌ی ادبیات فارسی پیوند می‌زنند.

ادامه مطلب »
رویدادهای فرهنگی و هنری

نسیم خلیلی: «داستان‌نویس خلاق جامعه‌شناس و مورخ هم هست» – مجموعه داستان «دیالیز» نوشته زاهد قیصری

زاهد قیصری در این مجموعه، با نثری آرام و دقیق، لحظه‌هایی را روایت می‌کند که در آن‌ها درد و امید، گذشته و حال، مثل خون در دستگاه دیالیز از هم جدا می‌شوند و چیزی تازه و ناب بر جای می‌ماند.

ادامه مطلب »
رویدادهای فرهنگی و هنری

امیرحسین یزدان‌بد: «سوگ، روایت و تولد دوباره» – درباره کتاب «خاطرات من» نوشته پرتو نوری‌علا

امیرحسین یزدان‌بد در سخنرانی رونمایی کتاب «خاطرات من» اثر پرتو نوری‌علا، این اثر را زادهٔ مرگ ناگهانی پسر نویسنده می‌داند و نشان می‌دهد چگونه سوگ شخصی با تبدیل‌شدن به روایت، هم تولدی دوباره به فرزند می‌بخشد و هم به شهادت‌نامه‌ای از تاریخ معاصر ایران و ایستادگی در برابر فراموشی بدل می‌شود.

ادامه مطلب »
از ما

مریم اسحاقی: زمین به مثابه بدن، بدن به مثابه زمین – بررسی نمادگرایانه داستان بیجار نوشته‌ی نرگس مقدسیان 

مریم اسحاقی در نقدی بر داستان «بیجار» اثر نرگس مقدسیان، با رویکرد اکوفمینیسمِ بومی نشان می‌دهد که چگونه «بدنِ زن» و «بدنِ زمین» در زیست‌جهانِ ایرانی، در یک سرنوشتِ مشترکِ بهره‌کشی و مقاومت گره خورده‌اند. او با خوانشِ نمادینی از «فریادِ مشترک» زنان و زمین سخن می‌گوید و اکوفمینیسم را از یک نظریهٔ وارداتی به «دانشِ زیستهٔ زنانِ شالیزار» بدل می‌کند؛ زنانی که عاملیتِ خود را بازمی‌نویسند.

ادامه مطلب »
از ما

نگین ساسان فر: دیالکتیک حافظه، بدن و خویشتن در روان‌جغرافیای مهاجرت – خوانشی تحلیلی بر «سنگام و دیگر داستان‌ها» اثر مهرنوش مزارعی

نگین ساسان‌فر در این خوانش تحلیلی از مجموعه‌داستان «سنگام و دیگر داستان‌ها» اثر مهرنوش مزارعی، مهاجرت را نه جابه‌جایی سادهٔ جغرافیایی، بلکه گسستی هستی‌شناختی در آگاهی سوژه می‌داند؛ چنان که حافظه به‌مثابه نیرویی مداخله‌گر گذشته را در اکنون تسخیر می‌کند، بدن به میدان مقاومت و بازپس‌گیری هویت بدل می‌شود و مرزهای واقعیت و رؤیا فرو می‌ریزد تا وضعیت معلق انسان معاصر را در دیالکتیک حافظه، بدن و خویشتن آشکار سازد.

ادامه مطلب »
رویدادهای فرهنگی و هنری

نسیم خلیلی: از علم برون‌گرا تا تحلیل جنبش‌های اجتماعی –  کتاب «ریشه‌های اجتماعی و اقتصادی پرینکیپیا (اصول) نیوتن»

کتاب «ریشه‌های اجتماعی و اقتصادی پرینکیپیا»، متن پیراسته‌ی سخنرانی مشهور و شورانگیز بوریس میخائیلویچ هسن است در دومین کنگره‌ی بین‌المللی تاریخ علم و فناوری در

ادامه مطلب »
رویدادهای فرهنگی و هنری

مهدی گنجوی:« پای گوش‌ماهی‌ها» – شهیار قنبری و تاریخ شنیداری شعر فارسی

اخیرا در بخش کالیفرنیای دهمین دوره نمایشگاه کتاب «تهران بدون سانسور» به مناسبت انتشار کتاب «پای گوش‌ماهی‌ها» بزرگداشتس برای شهریار قنبری برگزار شده. این نمایشگاه

ادامه مطلب »
رویدادهای فرهنگی و هنری

مریم رئیس‌دانا: «دروغ، تنانگی و وحشی‌گری»؛ بازسازی هویت مردانه در «بدری» نوشته بهروز بدخشان

«بدری»، آخرین اثر بهروز بدخشان که پس از مرگش منتشر شد، کوششی است برای ترسیم نوعی از هویت مردانه که بقای آن در دنیای معاصر، وابسته به شبکه‌ای از دروغ‌هایی است که در روابط با زنان مسن‌تر از خود بافته می‌شود. داستان با زبانی ساده اما عمیق، از خلال بحران وجودی راوی سی‌ساله‌اش (بهزاد)، میان فلسفه غنیمت‌شمردن دم خیام، نهیلیسم تلخ بوف کور و ابسوردیسم کامو، به کاوش پوچی اخلاقی، سرگشتگی هویتی و امکان استحاله درونی می‌پردازد؛ روایتی که نه کاملاً نهیلیستی است و نه صرفاً ابسورد، بلکه بازنمایی حساسی از بحران معنای زندگی در روابط انسانی امروز به شمار می‌رود.

ادامه مطلب »
از ما

عبدالباسط سلیمانی: وقتی کلمات دیگر تجربه نمی‌سازند

واژه‌های بزرگ و انتزاعیِ شعری (مانند عشق، رنج، آزادی، تنهایی) زمانی در شعر می‌میرند و به کلیشه تبدیل می‌شوند که پیش از شکل‌گیری تجربه‌ای زنده در جهانِ شعر، و پیش از آنکه در بدن، موقعیت، ریتم و فرمِ شعر رخ دهند و از جهان بازخورد بگیرند، صرفاً به‌عنوان نام و نشانه‌ای آماده به کار گرفته می‌شوند؛ اما همین واژگان زمانی زنده می‌شوند که از دلِ موقعیتِ ساخته‌شده‌ی شعر برآیند، ادراکِ خواننده را از مسیرِ عادت خارج کنند و تجربه‌ای نو را در فرایندِ خواندن پدید آورند، نه اینکه صرفاً بازنماییِ حافظه‌ی مصرف‌شده‌ی زبان باشند.

ادامه مطلب »
از ما

کوشیار پارسی: «اندیشیده و سنجیده: میان ِ گذر و نَفَس» –  در خوانش «خواب‌هایم بریدهْ‌بریدهْ نفس می‌کشند» از هادی ابراهیمی رودبارکی

«خواب‌هایم بریده‌بریده نفس می‌کشند» مجموعه‌ای است که رنجِ زیست‌شده را با زبانِ فشرده و موسیقایی درمی‌آمیزد و خواننده را به سفری درونی می‌برد که در آن، سکوت، امید و تأمل فلسفی، سه رکن اصلیِ درک جهانِ شاعرند. این شعرها، با وجود تلخی و گاه تاریکی، در نهایت به آشتی با هستی و چرخۀ ادامه‌دار زندگی می‌انجامند.

ادامه مطلب »
رویدادهای فرهنگی و هنری

نسیم خلیلی: «هیچ رنجی فراموش نمی‌شود» – استمرار سنت ادبیات زندان در «آواز خروسان جوان» از حسن حسام

در میان دیوارهای زندان قصر و اوین، جایی که کاغذ سیگار به محملی برای ثبت رنج و امید بدل می‌شود، حسن حسام دو منظومه می‌سراید که دهه‌ها بعد هنوز طنین‌اندازند. نسیم خلیلی در بازخوانی کتاب «آواز خروسان جوان» نشان می‌دهد چگونه این حبسیات، فراتر از سوگواری شخصی، استمرار سنت ادبیات زندان از مسعود سعد سلمان تا امروز است و ثابت می‌کند تا کلمه هست، هیچ رنجی فراموش نخواهد شد.

ادامه مطلب »
رویدادهای فرهنگی و هنری

فرهاد نیک‌آیین: رمان «همه ما شریک جرم هستیم» نوشته کیومرث پوراحمد – داستانی در سایه‌ی مسئولیت جمعی

مقاله‌ی «داستانی در سایه‌ی مسئولیت جمعی» نوشته‌ی فرهاد نیک‌آیین، با نگاهی جامعه‌شناختی و فرم‌گرایانه به رمان «همه ما شریک جرم هستیم» از حمید حامد (کیومرث پوراحمد)، در پی آن است که نشان دهد این اثر فراتر از یک روایتِ ساده‌ی اجتماعی، خواننده را با پرسشی بنیادین درباره‌ی نسبتِ فرد با ساختارهای قدرت روبه‌رو می‌کند. نویسنده با تکیه بر نقل‌قول‌های آغازینِ رمان (از اورول و شاملو)، فضاسازیِ بیابانیِ داستان، و به‌ویژه تحلیلِ شخصیت‌هایی چون دده‌جان و عمویاور، استدلال می‌کند که این رمان، در عین برخورداری از ریتمی آرام و نثری میان‌مایه (ادبی-محاوره‌ای)، به مثابه‌ی «رساله‌ای تعلیمیِ» غیرمستقیم، مرز مبهم میان قربانی‌بودن و هم‌دستی با ستم را به چالش می‌کشد و سرانجام، راهِ برون‌رفت از این معضل را در «گفت‌وگویِ پویا» و کنارگذاشتنِ جزم‌اندیشی‌های تاریخی جستجو می‌کند؛ پاسخی که نه در متن رمان، بلکه در وجدانِ اخلاقیِ هر خواننده‌ای شکل می‌گیرد.

ادامه مطلب »
رویدادهای فرهنگی و هنری

نسیم خلیلی: «روایت تاریخ؛ ملموس و عاطفی و داستان‌وار» – نگاهی به داستان «به کودک روی بام» ژیلا الم

«به کودک روی بام» ژیلا الم، فراتر از یک داستان خانوادگی، روایتی ملموس، عاطفی و داستان‌وار از تاریخ پرالتهاب دهه‌ی شصت به‌ویژه کردستان ایران ارائه می‌دهد. الم با مهارت تاریخ را به تجربه‌ای انسانی و زنده بدل کرده و از خلال زندگی یک خانواده‌ی کردتبار — با محوریت پدری آزاداندیش، مومن و انسان‌دوست — چالش‌های سیاسی، تنش‌های قومی-مذهبی (شیعه-سنی)، شکاف مرکز-پیرامون و تأثیر آن‌ها بر بافت زندگی روزمره، ترس، امید، تاب‌آوری و هویت را به تصویر می‌کشد. رمان نه‌تنها زخم‌های تاریخی و موقعیت اقلیت‌بودگی را نشان می‌دهد، بلکه دگرگونی واکنش نسل‌ها به این حاشیه‌نشینی (از صبوری و استغنا تا طغیان) را نیز پیگیری می‌کند و این رویکرد را در امتداد سنت نویسندگانی چون ابراهیم یونسی قرار می‌دهد.

ادامه مطلب »
از ما

شراره یقینی: «آگاهی‌های برابرِ باختینی در شب سفید»، تحلیل هایبریدی رمان «نویی بلانش» با تکیه بر نظریات «ژنت، باختین و کریستوا»

رمان «نویی بلانش» با استفاده از مدرن‌ترین و پیچیده‌ترین تکنیک‌های روایت‌شناسی، در تلاش است تا صدای خاموش و روایت ناگفتۀ جامعۀ اقلیت‌های جنسی ایران را در دل تاریخِ سرکوبگر معاصر ایران به گوش مخاطب برساند و با ساختارشکنی در الگوهای سنتی، بر «تعلیق» و «نبودِ رهایی قطعی» در چنین فضایی تأکید کند. فرم، یک ضرورت برای بیان این محتوای تلخ و سرکوب‌شده است.

ادامه مطلب »
از ما

هما شهرام‌بخت: وقتی زن از مرز عبور می‌کند- مدئا و هراس فرهنگ از زن مرزی

نویسنده معتقد است که هراسِ فرهنگ از مدئا، نه به خاطر جنایت‌های او (کودک‌کشی و انتقام‌جویی)، بلکه پیش از هر عملی، از «هستیِ مرزی» او سرچشمه می‌گیرد. مدئا چون در هیچ‌یک از نقش‌های تعریف‌شده‌ی زنانه (همسر، مادر، دختر، شهروند) نمی‌گنجد و از همه‌ی طبقه‌بندی‌های فرهنگی فراتر می‌رود، خودِ وجودش به مسئله‌ای برای نظمِ نمادین تبدیل می‌شود. از این رو، تراژدیِ مدئا فقط داستانِ یک انتقام نیست، بلکه روایتِ لحظه‌ای است که فرهنگ، برای حفظِ مرزهای خود، انسانی را که دیگر در هیچ قالبی جای نمی‌گیرد، به هیولا تبدیل می‌کند.

ادامه مطلب »
از دست ندهید

جواد اسحاقیان: خوانش کهن‌الگویی طوبا

در رمان «طوبا و معنای شب» شهرنوش پارسی‌پور، شخصیت طوبا تجلی بارز نظریه‌ی کهن‌الگوهای یونگ است؛ زنی که «روان مردانه» (آنیموس) در او هم به صورت گرایش‌های عرفانی-مذهبی مثبت ظاهر می‌شود و هم به شکل واپس‌گرایی، توهمات شبه‌عرفانی و جدایی از واقعیت اجتماعی. از «گداعلی‌شاه» به عنوان مرشد ناکامل تا «شاهزاده گیل» و «لیلا» به مثابه سایه‌های ناخودآگاه، این اثر دعوتی است به کاوش در عمق ذهنیت سنتی و تضادهای درونی زن ایرانی در بستر تحولات تاریخی معاصر.

ادامه مطلب »
بانگ - نوا

بهروز شیدا: شبنم و شیر در پستان‌های نیلوفر- عرفان نوین زنانه در «زنان بدون مردان»

در عرفان ایرانی، زن مانع سلوک است و باید از او دوری جست؛ در عرفان چینی، عشق زن و مرد پلی است به سوی دائو. اما شهرنوش پارسی‌پور در رمان «زنان بدون مردان» از هر دو فراتر می‌رود و تصویری تازه از کمال انسانی ارائه می‌دهد؛ تصویری که در آن بکارت نه انکار تن، بلکه نماد نقش مادینه‌گی در فرایند «شدن» است. بهروز شیدا سرنوشت تمثیلی پنج زن رمان را بررسی می‌کند: از مهدخت درخت‌شده تا زرین‌کلاه تن‌فروش که با عشق یک باغبان، عروج می‌آفریند. او نشان می‌دهد چگونه پارسی‌پور با رد ریاضت‌کشی ایرانی و پذیرش منفعلانه چینی، راه سوم را می‌گشاید: تلفیق طلب، عشق انسانی و شورش بر باورهای رنج‌آور. می‌شنوید با صدای گرم و اجرای دلنشین نویسنده:

ادامه مطلب »
بانگ - نوا

بازمانده دو جهان: سرگشتگی «پروانه» در داستانی از شهرنوش پارسی‌پور، با اجرای سارا بریار بر اساس متنی از حسین نوش‌آذر

«در خود نشستن» با ترسیم سفر زنی به نام «پروانه» که میان دو جهانِ ازهم‌گسسته سرگردان است، چهره‌ای تراژیک از «تبعید» یک زن را به تصویر می‌کشد؛ تبعیدی که نه فقط در جابه‌جایی جغرافیایی، که در لایه‌های سیاسی، جنسی و عاطفی شخصیت او ریشه دوانده است. اکنون، با اجرای سارا بریار و بر اساس متنی از حسین نوش‌آذر، در برنامه «آوا و نوا» به کندوکاو این سرگشتگی وجودی می‌پردازیم؛ پروانه، میان ایرانِ سرکوبگر و آمریکای بی‌تعلق، نه قهرمان است و نه قربانی صرف، بلکه بازمانده‌ای از مدرنیته‌ای شکست‌خورده که تنهایی را به حصرِ شرم ترجیح می‌دهد.

ادامه مطلب »