نقد ادبی

مقاله‌ی «داستانی در سایه‌ی مسئولیت جمعی» نوشته‌ی فرهاد نیک‌آیین، با نگاهی جامعه‌شناختی و فرم‌گرایانه به رمان «همه ما شریک جرم هستیم» از حمید حامد (کیومرث پوراحمد)، در پی آن است که نشان دهد این اثر فراتر از یک روایتِ ساده‌ی اجتماعی، خواننده را با پرسشی بنیادین درباره‌ی نسبتِ فرد با ساختارهای قدرت روبه‌رو می‌کند. نویسنده با تکیه بر نقل‌قول‌های آغازینِ رمان (از اورول و شاملو)، فضاسازیِ بیابانیِ داستان، و به‌ویژه تحلیلِ شخصیت‌هایی چون دده‌جان و عمویاور، استدلال می‌کند که این رمان، در عین برخورداری از ریتمی آرام و نثری میان‌مایه (ادبی-محاوره‌ای)، به مثابه‌ی «رساله‌ای تعلیمیِ» غیرمستقیم، مرز مبهم میان قربانی‌بودن و هم‌دستی با ستم را به چالش می‌کشد و سرانجام، راهِ برون‌رفت از این معضل را در «گفت‌وگویِ پویا» و کنارگذاشتنِ جزم‌اندیشی‌های تاریخی جستجو می‌کند؛ پاسخی که نه در متن رمان، بلکه در وجدانِ اخلاقیِ هر خواننده‌ای شکل می‌گیرد.

«به کودک روی بام» ژیلا الم، فراتر از یک داستان خانوادگی، روایتی ملموس، عاطفی و داستان‌وار از تاریخ پرالتهاب دهه‌ی شصت به‌ویژه کردستان ایران ارائه می‌دهد. الم با مهارت تاریخ را به تجربه‌ای انسانی و زنده بدل کرده و از خلال زندگی یک خانواده‌ی کردتبار — با محوریت پدری آزاداندیش، مومن و انسان‌دوست — چالش‌های سیاسی، تنش‌های قومی-مذهبی (شیعه-سنی)، شکاف مرکز-پیرامون و تأثیر آن‌ها بر بافت زندگی روزمره، ترس، امید، تاب‌آوری و هویت را به تصویر می‌کشد. رمان نه‌تنها زخم‌های تاریخی و موقعیت اقلیت‌بودگی را نشان می‌دهد، بلکه دگرگونی واکنش نسل‌ها به این حاشیه‌نشینی (از صبوری و استغنا تا طغیان) را نیز پیگیری می‌کند و این رویکرد را در امتداد سنت نویسندگانی چون ابراهیم یونسی قرار می‌دهد.

در عرفان ایرانی، زن مانع سلوک است و باید از او دوری جست؛ در عرفان چینی، عشق زن و مرد پلی است به سوی دائو. اما شهرنوش پارسی‌پور در رمان «زنان بدون مردان» از هر دو فراتر می‌رود و تصویری تازه از کمال انسانی ارائه می‌دهد؛ تصویری که در آن بکارت نه انکار تن، بلکه نماد نقش مادینه‌گی در فرایند «شدن» است. بهروز شیدا سرنوشت تمثیلی پنج زن رمان را بررسی می‌کند: از مهدخت درخت‌شده تا زرین‌کلاه تن‌فروش که با عشق یک باغبان، عروج می‌آفریند. او نشان می‌دهد چگونه پارسی‌پور با رد ریاضت‌کشی ایرانی و پذیرش منفعلانه چینی، راه سوم را می‌گشاید: تلفیق طلب، عشق انسانی و شورش بر باورهای رنج‌آور. می‌شنوید با صدای گرم و اجرای دلنشین نویسنده:

«در خود نشستن» با ترسیم سفر زنی به نام «پروانه» که میان دو جهانِ ازهم‌گسسته سرگردان است، چهره‌ای تراژیک از «تبعید» یک زن را به تصویر می‌کشد؛ تبعیدی که نه فقط در جابه‌جایی جغرافیایی، که در لایه‌های سیاسی، جنسی و عاطفی شخصیت او ریشه دوانده است. اکنون، با اجرای سارا بریار و بر اساس متنی از حسین نوش‌آذر، در برنامه «آوا و نوا» به کندوکاو این سرگشتگی وجودی می‌پردازیم؛ پروانه، میان ایرانِ سرکوبگر و آمریکای بی‌تعلق، نه قهرمان است و نه قربانی صرف، بلکه بازمانده‌ای از مدرنیته‌ای شکست‌خورده که تنهایی را به حصرِ شرم ترجیح می‌دهد.

رمان «دستم نمی‌لرزد» با خطاب مداوم «تو» به مادر، نه‌تنها واپسین ماه‌های زندگی او را از زبان دختر روایت می‌کند، بلکه «وضعیت بینابینی» را به اصل ساختاری و زیبایی‌شناختی خود بدل می‌سازد. این رمان در همه سطوح — از هویت راوی (میان دو فرهنگ، دو زبان، دو نقش) تا فرم روایت (میان گفت‌وگو و تک‌گویی، حضور و غیاب) و جریان سیال ذهن — در مرزها سکنی دارد. بیماری مادر نقطه‌ی تلاقی همه‌ی این تنش‌هاست و رمان با تبدیل رابطه‌ی مادر-دختر به مکان اصلی روایت، به زیبایی‌شناسی Conditions بینابینی دست می‌یابد؛ جایی که فرم و محتوا در هم تنیده‌اند و سکوت مادر، سخن گفتن دختر را ضروری‌تر و عمیق‌تر می‌کند.

رمان «مریم مجدلیه» روایتی از تاریخ اجتماعی معاصر ایران است در آستانه‌ی انقلاب و دهه‌های شصت و هفتاد خورشیدی. رمانی که در قالب روایتی نقادانه

«بر جاده‌ی رهایی» حسن حسام، مجموعه‌ای دو دفتر شعری که نشر مهری منتشر کرده، سندی زنده و انسانی از جان‌سختی کلمات در برابر زندان، شکنجه و فراموشی است. این کتاب روایتگر پیوند ناگسستنی ادبیات و پایداری است؛ جایی که شعر نه تنها صدای مقاومت در دل خفقان، بلکه ابزاری برای ثبت تاریخ زیسته و بازگرداندن خاطرات سوخته به حافظه‌ی جمعی است. حسام با زبانی استعاری از طبیعت شمال — شالیزارها، صنوبرها و آسمان سربی — رنج مشترک انسان و زمین را تصویر می‌کند و حبسیه‌هایش را با دقت رئالیستی از اتاق شکنجه به شعر تبدیل می‌نماید. با این حال، در دل تمام تلخی‌ها، زمزمه‌ای از امید دیالکتیکی جاری است: از نخل‌های شکسته به باغ‌های پربار، از زمستان استبداد به بهاری که «گاهی می‌آید». در نهایت، این مجموعه مانیفست پیروزی اراده و کلمه بر آهن و دیوار است و ثابت می‌کند که شعر متعهد، حافظه‌ی ملت را به سوی رهایی واقعی هدایت خواهد کرد.

فارسی‌زبانان هرتا مولر و یودیت هرمان را خوب می‌شناسند، اما امروز بخش مهمی از ادبیات زنده و پویای آلمان را نویسندگانی شکل می‌دهند که تجربه مهاجرت، چندزبانی و تبعیض را به موتور محرکه تحول ادبی تبدیل کرده‌اند. رمان «نشان پدر» نوشته نجاتی اُزیری -که به فهرست نهایی جایزه کتاب آلمان راه یافت -نمادی روشن از این جابه‌جایی بزرگ است: ادبیاتی که دیگر در حاشیه نیست، بلکه در قلب ادبیات معاصر آلمان ایستاده و آن را دگرگون می‌کند.

این کتاب نه تنها چالش‌های مادرانه در پرورش پسری فمینیست را آسیب‌شناسی می‌کند و برای هر کدام راهی به‌دست می‌دهد، بلکه با پیوند زدن سینما، ادبیات، رسانه و بازخوانی افسانه‌های کهن، از سکوتِ تربیتِ مردانه پرده برمی‌دارد و نشان می‌دهد که در فمینیسم هیچ مقصد نهایی‌ای وجود ندارد، فقط عزیمتی پیاپی برای تغییر جامعه.

«هادی ابراهیمی در مجموعه‌ی «خواب‌هایم بریده‌بریده نفس می‌کشند» جهانی می‌سازد که در آن انسان از مرکزیت می‌افتد؛ در آب، آینه، خاک، سنگ و مرگ پراکنده می‌شود. لیلی راعی، نویسنده و پژوهشگر مقیم ونکوور، در این یادداشت خوانشی از کتاب را پیش می‌گذارد: فرسایشی آرام، نه فاجعه‌ای ناگهانی.»

آیا تا به حال فکر کرده‌اید یک جاده، یک زن سرگردان و یک باغ پرتقال، می‌توانند نقشه راهی به اعماق ناخودآگاه جمعی ما باشند؟ داستان «راز جاده پشت باغ پرتقال» نوشتهٔ مهرنوش مزارعی چگونه می‌تواند روایتگر کهن‌الگوهای یونگی، سفر استعاری به ناخودآگاه و تلاش برای التیام زخم‌های مادرانه باشد؟ این شماره آوا و نوا می خواهد به این پرسش پاسخ دهد.