رویدادهای فرهنگی و هنری

صدای لایه‌های پنهان حافظه مهاجرت ایرانیان از میان ما رفت: محسن حسام، نویسنده تبعیدی و راوی صادق تجربه زیسته مهاجرت، در انزوا و تبعید درگذشت. نویسنده‌ای که پیش از مهاجرت با رمان‌هایی چون «ملاقانی‌ها»، «مهربانی و شیرین»، «پرنده در باد» و «قلعه‌نشینان» شناخته می‌شد، پس از تبعید با آثاری شخصی و بینابینی مانند «تبعیدی‌ها» و «کوچه شامپیونه»، تبعید را به عنوان تجربه‌ای ناتمام روایت کرد.

انتشارات فروغ در شهر کلن آلمان، جدیدترین اثر پژوهشی دکتر محمود فلکی با عنوان «رؤیاهای ایرانی» را منتشر کرد. این کتاب با رویکردی انتقادی و متعادل، به بازخوانی تاریخ، دین و فرهنگ ایران باستان می‌پردازد و در برابر ستایش اسطوره‌ای و انکار مطلق گذشته، بر ضرورت شناخت انتقادی ریشه‌های فرهنگی برای دستیابی به هویتی مدرن، خردورز و سکولار تأکید دارد. فلکی در این اثر در نقد و بررسی و تحلیل خود تنها در همان زمانِ تاریخیِ گذشته نمی‌ماند، بلکه با رویکرد به نارسایی‌ها و معضلات گذشته به تحلیل و شفاف‌سازیِ معضلات مشابه در جهان معاصر نیز می‌پردازد.

خواندن از یک عادت همگانی به کالایی ممتاز و گاه لوکس تبدیل شده و آموزش عمومی، به جای کاهش نابرابری، خود به ابزاری برای بازتولید آن بدل گشته است. در چنین فضایی، افزایش شمار کتاب‌ها نه نشانه‌ای از شکوفایی فرهنگی، بلکه آینه‌ای تمام‌نما از دوگانگی ساختاری جامعه است؛ از یک سو انبوه عناوین در ویترین کتابفروشی‌ها خودنمایی می‌کنند، اما از سوی دیگر دسترسی به خواندن عمیق و نقادانه همچنان امتیازی برای اقلیتی است که از آموزش باکیفیت و فراغت برخوردارند. یونسونگ کیم در مقاله‌اش این فرآیند را توضیح می دهد:

کتاب‌هایی هستند که هنوز پیش از ورق زدن نخستین صفحه، با عنوانشان ذهن را به چالش می‌کشند. «مولتی‌ورس» نوشته‌ی نوشین بلگانه، رمانی است که همین خاصیت را دارد؛ عنوانی فلسفی و شورانگیز که بلافاصله پرسش‌های بزرگ وجودی را در جان مخاطب می‌نشاند: اگر زندگی‌مان در نقطه‌ای دیگر، با انتخابی متفاوت یا حادثه‌ای کوچک، مسیر کاملاً دیگری می‌پیمود چه می‌شد؟ اگر نسخه‌ای موازی از ما در جهانی دیگر، سرنوشتی دیگر داشت؟

نشر آسمانا رمان «و بعد بستم چشم‌هایم را…»، جدیدترین اثر مهدی مرعشی را منتشر کرد؛ داستان عکاسی ایرانی در کانادا که در جاده‌ای خلوت، ناگهان مادرش را در صندلی کنار ماشین می‌بیند و در یک لحظه‌ی冲击‌آور، میان گذشته و حال معلق می‌ماند.
این رمان با زبانی شاعرانه و عمیق، به کاوش در تعلیق همیشگی مهاجر، سرعت روزمرگی زندگی و پیچیدگی حافظه می‌پردازد و «بستن چشم‌ها» را به نمادی از درنگ، آگاهی و مرور مداوم میان «آن‌چه بودیم» و «آن‌چه هستیم» تبدیل می‌کند.

در رمان کلاسیک «ماجراهای هاکلبری فین» مارک تواین، هاک، پسر نوجوان سفیدپوست، همراه با جیم — بردهٔ سیاه‌پوستی که برای رهایی از بردگی گریخته — سفری پرماجرا را بر رود می‌سی‌سی‌پی آغاز می‌کنند. جیم در آن روایت، هرچند نماد همدلی و انسانیت است، بیشتر در سایهٔ نگاه کودکانه و طنزآمیز هاک قرار دارد. اما پرسیوال اورت در رمان «جیمز» با جسارت تمام زاویهٔ دید را از هاک به جیم منتقل می‌کند و او را از حاشیه به متن اصلی می‌آورد. این بازآفرینی قدرتمند، نه تنها داستان فرار و بقا را دوباره روایت می‌کند، بلکه با عمقی انسان‌شناسانه و فلسفی، لایه‌های تاریک برده‌داری، تبعیض نژادی، قدرت زبان و جست‌وجوی کرامت انسانی را پیش روی خواننده می‌گشاید و روایتی نو، تأمل‌برانگیز و به‌یادماندنی از مبارزه برای آزادی خلق می‌کند.

شمارهٔ بهار ۱۴۰۵ فصلنامهٔ مستقل ادبی «درنگ» در فرانکفورت منتشر شد. این شماره با محوریت بازتاب رنج مردم بی‌دفاع، قربانیان جنگ، زندان، سرکوب، تبعیض، فقر و بی‌عدالتی و نیز وضعیت دردناک زندانیان سیاسی و عقیدتی، مجموعه‌ای غنی از شعر، داستان، یادداشت و نقد را از نویسندگان و شاعران ایرانی و افغان به خوانندگان عرضه کرده است.

در این داستان قدرتمند ضدجنگ برای مخاطبان کودک، شهریار الوندی، نویسندهٔ برجسته حوزه ادبیات کودک، با تصویرگر خلاق پریسا اکبری شهرکی همراه شده‌اند تا اثری تأثیرگذار و چشم‌نواز دربارهٔ صلح، حافظه و تخیل خلق کنند.

کانون نویسندگان ایران، هم تجاوز آمریکا و اسرائیل و هم سرکوب و سانسور جمهوری اسلامی را محکوم می‌کند و تأکید دارد که مردم ناچار به انتخاب میان «قدرت‌های غارتگر» و «حکومت سرکوب‌گر» نیستند. سرنوشت جامعه نه در جنگ و نه در بازگشت به گذشته، بلکه در دست خود مردم است. نویسندگان بر این باورند که حتی پس از این ویرانی بزرگ، مردم قادرند نیروی خود را سازمان دهند و آینده‌ای مبتنی بر آزادی و برابری را رقم بزنند. بیانیه کانون را می خوانید:

در میزگرد پیش رو، حسن حسام، فریبا ثابت، حسین دولت‌آبادی و شهاب برهان– نویسندگان، شاعران و روشنفکران معاصر ایران – از زاویه‌ای ادبی، تاریخی و سیاسی به مسئله مجازات اعدام می‌پردازند. این گفت‌وگو روایتی است از تناقض میان دفاع از جان انسان و قتل قانونمند او توسط دولت. با استناد به آرای ویکتور هوگو، کارل مارکس، قرآن و تجربه زیسته در ایران امروز، این میزگرد تلاش می‌کند پرسش بی‌پاسخ را دوباره مطرح کند: آیا می‌توان با کشتن، خشونت را ریشه‌کن کرد؟

نه! در جنگ فقط انسان نیست که قربانی می‌شود و مرگ او غم‌انگیزترین مرگ نیست. چه کسی می‌داند در هر انفجار چند غنچه‌ی در انتظارِ شکفتن، در کاسبرگِ بسته‌ی خود زنده در گور می‌سوزند؟ د

در جهانی غرق در گل و بارانِ بی‌وقفه، جایی که اخلاق و طبیعت همزمان فرو می‌پاشند، مرده‌ای بازمی‌گردد تا به پوچی جمعی معنا بخشد. «تانگوی شیطان» لاسلو کراسناهورکایی نه فقط روایتی آخرالزمانی از مجارستانِ پیش از سقوط کمونیسم، بلکه تأملی عمیق و شاعرانه بر ماهیتِ انتظار، فریب و قدرت ویرانگرِ «ما»ی ساختگی است؛ داستانی که با جملات طولانی و فرم دایره‌ای‌اش، خواننده را به همان برزخِ شخصیت‌هایش می‌کشاند.

قلیچ‌خانی که فوتبال را از کوچه‌های محله شوش تهران آغاز کرد، پس از انقلاب به فعالیت سیاسی چپ‌گرا و روزنامه‌نگاری روی آورد و مجله «آرش» را منتشر می‌کرد. او که دو بار در دهه ۵۰ شمسی زندانی سیاسی شد و از بوسیدن دست شاه در مراسم قهرمانی ۱۳۴۷ خودداری کرده بود، نمادی از پیوند قهرمانی ورزشی، تعهد سیاسی و مقاومت اخلاقی بود. نوشته ای از رضا باقری درباره او.