رویدادهای فرهنگی و هنری

حکایت کهن آفتابه‌دار را لابد شنیده‌اید: مردی بر درِ کاروانسرا یا مسجد می‌نشیند و به مسافری که عجله دارد می‌گوید «این یکی نه، آن یکی را بردار»؛ نه چون آفتابه‌ها فرق دارند، بلکه تا معلوم شود او رئیس است. ابراهیم دم‌شناس همین حکایت ساده را در داستان کوتاه «ترازنامه‌ی مغارب کنارِ اُ» از جنگ داستان خودکامه برمی‌گیرد، شاخ و برگ می‌دهد و از دلِ زبان محاوره‌ی جنوب، نقدی تند از رئیسِ خودشیفته می‌سازد؛ رئیسی که جهان را به تعداد آفتابه‌ها و آبریزگاه‌های تحت امرش فروکاسته و باور دارد کائنات حول محور او می‌چرخد. این یادداشت در مجموعه‌ی «یک داستان، یک کتاب» نشان می‌دهد دم‌شناس چگونه میان ادب کلاسیک، فرهنگ عامه و داستان مدرن پل می‌زند و به نوقلم‌ها می‌آموزد که قدرتِ روایت، حتی از یک دستشویی عمومی هم برمی‌آید.

«خناجره»، کتابی شامل یک داستان بلند و یک نمایش‌نامه از سیروس شاملو، در نشر آسمانا منتشر شده است.   بر اساس اطلاعیه آسمانا، درونمایه غالب

در روایت زهرا باقری، درمان از صندلی انتظار آغاز می‌شود و به صندلی همراه بیمار در بیمارستان می‌رسد؛ جایی که آدم میان درد، بی‌خبری و کارهای کوچک و پایان‌ناپذیر روزمره، کم‌کم به ماندن عادت می‌کند. «آن صندلی برای هیچ‌کس نیست» روایتی از بی‌دفاعی بیمار و همراه اوست و از جایی که هیچ‌کس نمی‌خواهد سهمش باشد.

رمان «خانه‌ای که می‌سوزد» نوشته‌ی رعنا سلیمانی، با روایتی چندصدایی، بحران در روابط خانوادگی را به جلوه‌ای از بحران اجتماعی و خشونت سیاسی بدل می‌کند. در این رمان، خانه پیش از آنکه در آتش بسوزد، بر اثر فقدان گفت‌وگو، تعصب و ناتوانی آدم‌ها در تحمل یکدیگر از درون فرو می‌پاشد و بازماندگان می‌کوشند با بازخوانی گذشته، غایبان را در حافظه زنده نگه دارند.

از «ما»ی زامیاتین و «۱۹۸۴» اورول تا «سرگذشت ندیمه» و «بازی‌های گرسنگی»، ادبیات دیستوپیایی هر بار در دوره‌ای از بحران و اضطراب اجتماعی رونق گرفته است. تاریخ این ژانر را می‌توان تاریخ دگرگونی ترس‌های انسان مدرن نیز دانست: ترس از دولت تمامیت‌خواه، جنگ و نابودی اتمی، فناوری، سلطه شرکت‌ها، کنترل بدن و سرانجام جهانی که نسل جوان احساس می‌کند از او به ارث برده است.

کتاب و ترانه، در نگاه فرشته مولوی، دو شکل به‌یادآوردن‌اند و دو راه برای زیستن در حقیقت. نسیم خلیلی در این جستار نشان می‌دهد که مجموعه «از کتاب‌ها و ترانه‌ها» چگونه از دانشنامه و کتاب‌شناسی تا فادو و ترانه ندا، حافظه جمعی را در برابر فراموشی، سانسور و ابتذال زنده نگه می‌دارد.

باقری از کارمندی می‌گوید، از تکرار بی‌اختیار و از صندلی‌ای که هرگز مال کسی نمی‌شود، و هم‌زمان این تجربه را به تخیل می‌کشاند: زمان چگونه در دفتر کار گیر می‌کند یا ناگهان می‌گریزد، و زندگی چگونه در فاصله خانه تا میز کار تکه‌تکه می‌شود. این یادداشت دعوتی است به دیدن همان چیزهایی که هر روز از کنارشان می‌گذریم و کمتر درباره‌شان می‌نویسیم.

این اثر می‌پرسد چرا انسان‌ها با دیدن یک واقعیت واحد به نتیجه‌های متفاوت می‌رسند و خواننده را از منطق کلاسیک و فلسفی تا منطق‌های انسانی، اجتماعی و فردی همراه می‌کند؛ از ریاضیات و علوم تا سیاست، فرهنگ، هنر و زندگی روزمره.

نسیم خلیلی مجموعه جستارهای فرخنده حاجی‌زاده را از حد یادکرد چهره‌های ادبی فراتر می‌برد و آن را روایتی از زیستن در سایه‌ی فقدان، سانسور و تبعید درونی می‌خواند. در این نگاه، رفتن حقوقی و آتشی و دانشور و شجریان فقط خبر نیست؛ گشودن دریچه‌ای است به حافظه‌ای که حذف، نابرابری جنسیتی و فشار قدرت را در خود نگه داشته است. کتاب، به‌جای مرثیه، تاریخ عاطفی دهه‌هایی را می‌نویسد که در آن آدم‌ها می‌توانستند در وطن خویش نیز تبعیدی شوند و کلمه، تنها سرزمین باقی‌مانده باشد.

در اینجا صحبت از اعدام فعالان و مخالفان سیاسی نیست، چرا که اعدام آنان خود جنایت است. همچنین صحبت از کسانی نیست که به اتهام جنایت، چه‌بسا بی‌گناه، کشته می‌شوند؛ که این نیز جنایتی دیگر است. سخن از اعدام به‌طور کلی است؛ اعدامی که قربانی آن هرکس باشد، حتی یک قاتل واقعی، جنایت و قتلِ عمدِ دولتی محسوب می‌شود.

در جهان شعری شهیار قنبری، عاشقانه هرگز در اتاق دربسته نمی‌ماند. «من» زخمیِ هجرت و تنهایی، آرام به «ما»ی قدغن و جنگل سوخته بدل می‌شود و دوباره برمی‌گردد؛ سفری مدام میان بدن و تاریخ، بوسه و سانسور، برگ و قیام. آرش نصرت‌اللهی در این خوانش نشان می‌دهد که این حرکت صرفاً مضمون نیست، تکنیک است: تصویرهای فشرده، واژه‌سازی پرخطر، زبان سهل و ممتنع، و چندصدایی‌ای که ترانه را از امر خصوصی به امر جمعی می‌کشاند، بی‌آن‌که شور عاشقانه را قربانی شعار کند. مسئله، سرودن اعتراض یا سرودن عشق نیست؛ مسئله زیستنِ شعر است، آن‌قدر که بودن و نبودن شهیار قنبری در ترانه فارسی تفاوتی واقعی بسازد.

ثبت‌نام محدود کارگاه‌های پاییز و زمستان ۱۴۰۵ «شناخت ادبیات و داستان‌ورزی» با شهریار مندنی‌پور آغاز شد؛ دوازده نشست دو‌هفته‌یک‌بار با گرایش ناول و رمان، بررسی نویسندگان از داستایوسکی تا کالوینو و براتیگان، نقد کارگاهی داستان‌های اعضا و یک جلسهٔ ویژهٔ «داستان به سینما می‌رود». شنبه‌ها از ۲۶ سپتامبر و یکشنبه‌ها از ۲۰ سپتامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۲ ظهر به وقت شرق آمریکا.

رمان «همنوایی شبانۀ ارکستر چوب‌ها» نوشتۀ رضا قاسمی، با ترجمۀ سارا کیان‌راد، به‌تازگی از سوی انتشارات معتبر و قدیمی C.H. Beck در آلمان منتشر شده است. این رمان که پیش‌تر برندۀ جایزۀ ادبی گلشیری شده بود، داستان تبعیدی ایرانی به نام یدالله را در پاریس دهۀ ۱۹۹۰ روایت می‌کند که با ورود همسایه‌ای مرموز، زندگی‌اش با رمانی که خودش سال‌ها پیش نوشته، درهم می‌آمیزد.