انجمن قلم آمریکا در تازه‌ترین دوره کمک‌هزینه‌های ادبی خود، ۹۰ هزار دلار به ۱۶ پروژه در دست اجرا اختصاص داده است که ۴۰ هزار دلار آن به ترجمه ده اثر ادبی به انگلیسی تعلق می‌گیرد. این حمایت‌ها با هدف معرفی ادبیات زبان‌ها و فرهنگ‌هایی صورت می‌گیرد که کمتر به بازار نشر انگلیسی‌زبان راه یافته‌اند. در شرایطی که بحران معیشت، سانسور و محدودیت‌های بازار نشر، فعالیت نویسندگان و مترجمان مقیم ایران را دشوار کرده است، تجربه انجمن قلم آمریکا پرسشی مهم پیش می‌کشد: حمایت مالی از ترجمه چگونه می‌تواند به تداوم آفرینش ادبی و گردش جهانی آثار کمک کند؟
صندوق ترجمه PEN/Heim – انجمن قلم آمریکا
اطلاعات، شرایط و نحوه درخواست کمک‌هزینه ترجمه
ده ترجمه، ده فرصت برای ورود به ادبیات جهان
انجمن قلم آمریکا (PEN America) برندگان کمک‌هزینه‌های ادبی سال ۲۰۲۷ را معرفی کرد. بر اساس اطلاعیه رسمی این نهاد، مجموع ۹۰ هزار دلار میان ۱۶ پروژه ادبی توزیع می‌شود که در حوزه‌هایی مانند ترجمه، تاریخ شفاهی، ادبیات مهاجرت و داستان نوجوانان فعالیت دارند.
از این مبلغ، ۴۰ هزار دلار به صندوق ترجمه PEN/Heim اختصاص یافته است. ده مترجم، هرکدام چهار هزار دلار دریافت می‌کنند تا ترجمه کتابی را از زبانی دیگر به انگلیسی تکمیل کنند.
این صندوق در سال ۲۰۰۳ با حمایت مالی مایکل هنری هایم و پریسیلا هایم تأسیس شد. هدف آن مقابله با حضور محدود ادبیات ترجمه‌شده در بازار انگلیسی‌زبان است. به گفته انجمن قلم آمریکا، این برنامه تاکنون از ۲۷۰ پروژه ترجمه حمایت کرده است.
از کوزوو تا عمان؛ ادبیات بیرون از مرکز
در میان برگزیدگان امسال، آثاری از زبان‌های آلبانیایی، بوسنیایی، عربی، ویتنامی، تایلندی و هلندی سورینامی دیده می‌شود. برای نخستین بار، ترجمه از آلبانیایی و هلندی سورینامی نیز در فهرست دریافت‌کنندگان این کمک‌هزینه قرار گرفته است.
یکی از پروژه‌ها ترجمه مجموعه‌داستان Testosteron اثر آربر سلمانی، نویسنده اهل کوزوو، به دست پلاتور گاشی است. این مجموعه با پرداختن به تجربه زیسته شخصیت‌های همجنس‌گرا، مناسبات مردانگی، ملی‌گرایی و پنهان‌کاری را در جامعه بالکان بررسی می‌کند.
پروژه دیگر، ترجمه کتاب Side Entrance to the House نوشته امل السعیدی، نویسنده عمانی، به دست نشوی نصرالدین است. در این اثر، خانه خانوادگی به فضایی برای بازخوانی خاطرات کودکی، روابط خانوادگی و هویت زنانه تبدیل می‌شود.
ترجمه رمان Pab Paew اثر فایتون تانیا از تایلند نیز حمایت شده است. داستان درباره گروهی نمایشگر سایه‌بازی است که وارد شهری می‌شوند که اجرای نمایش عمومی در آن ممنوع است. ورود آنان به شهر، مناسبات قدرت را برهم می‌زند.
وجه مشترک این آثار، صرفاً تعلق به زبان‌های کمترشناخته‌شده نیست؛ آن‌ها تجربه‌های اجتماعی و فرهنگی متفاوتی را به ادبیات جهانی وارد می‌کنند.
حمایت از مترجم، نه صرفاً تأمین هزینه انتشار
ویژگی مهم صندوق PEN/Heim آن است که کمک‌هزینه مستقیماً به مترجم تعلق می‌گیرد. هدف، فراهم‌کردن امکان تکمیل ترجمه‌ای است که ممکن است هنوز قرارداد انتشار نداشته باشد.
طبق مقررات انجمن قلم آمریکا، مترجمان با هر تابعیتی می‌توانند درخواست بدهند، مشروط بر آنکه اثر به انگلیسی ترجمه شود و سایر شرایط برنامه را داشته باشد. آثار باید عمدتاً ترجمه‌نشده باشند و پروژه در زمان درخواست هنوز تکمیل و منتشر نشده باشد.
این حمایت البته تضمین انتشار کتاب نیست. انجمن قلم آمریکا تصریح می‌کند که تعهدی برای یافتن ناشر ندارد، هرچند ممکن است ناشران علاقه‌مند را با مترجمان مرتبط کند.
بنابراین کمک‌هزینه را نباید با قرارداد نشر یا کمک‌هزینه عمومی معیشتی یکسان دانست. این مبلغ برای پیشبرد یک پروژه مشخص ادبی پرداخت می‌شود.
نویسندگان ایرانی و مسئله معیشت
اهمیت چنین سازوکاری برای ادبیات فارسی زمانی روشن‌تر می‌شود که شرایط فعالیت نویسندگان و مترجمان مقیم ایران را در نظر بگیریم.
افزایش هزینه‌های زندگی، دشواری تأمین درآمد از راه نویسندگی و ترجمه، محدودیت‌های انتشار و کوچک‌بودن بازار آثار ادبی، امکان اختصاص وقت به کار خلاقه را کاهش می‌دهد. بسیاری از نویسندگان و مترجمان ناچارند فعالیت ادبی را در کنار مشاغل دیگر ادامه دهند.
در چنین وضعیتی، حتی کمک‌هزینه‌ای محدود می‌تواند فرصت چند ماه کار متمرکز بر ترجمه یا آماده‌سازی یک اثر را فراهم کند. بااین‌حال، میزان تأثیر آن به هزینه‌های زندگی، شرایط پرداخت و وضعیت شخصی دریافت‌کننده بستگی دارد.
پرسش مهم این است که آیا ادبیات فارسی می‌تواند از سازوکارهای مشابه بهره ببرد؟
پاسخ از نظر مقررات صندوق PEN/Heim مثبت است: ترجمه یک اثر فارسی به انگلیسی، اصولاً می‌تواند واجد شرایط درخواست کمک‌هزینه باشد. تابعیت ایرانی نویسنده یا مترجم به‌خودی‌خود مانع شرکت نیست.
اما این امکان حقوقی لزوماً به معنای دسترسی عملی آسان نیست. یافتن مترجم توانمند، تهیه نمونه ترجمه، روشن‌بودن حقوق انتشار انگلیسی و دشواری‌های احتمالی انتقال پول، از موانعی هستند که ممکن است در عمل پیش روی پروژه‌ها قرار گیرند.
در فهرست برگزیدگان امسال، اثری با زبان مبدأ فارسی دیده نمی‌شود. این غیبت به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که پروژه‌ای از فارسی درخواست نداده یا به دلیل ملیت رد شده است؛ اطلاعاتی درباره شمار و مشخصات درخواست‌های فارسی منتشر نشده است.
ادبیات فارسی و ضرورت زیرساخت ترجمه
مسئله اصلی، تنها دریافت چهار هزار دلار نیست. صندوق‌هایی مانند PEN/Heim بخشی از زیرساختی گسترده‌تر هستند که مترجمان، ناشران، نهادهای فرهنگی و خوانندگان را به یکدیگر پیوند می‌دهد.
برای ادبیات فارسی، به‌ویژه آثار نویسندگان مقیم ایران، دسترسی به چنین شبکه‌ای می‌تواند به معنای عبور از محدودیت‌های بازار داخلی و یافتن مخاطبانی تازه باشد.
اما ترجمه موفق به حمایت مالی محدود نمی‌شود. حضور مترجمان حرفه‌ای، قراردادهای روشن حقوق مؤلف، امکان معرفی آثار به ناشران و استمرار ارتباط فرهنگی نیز ضروری است.
در شرایط بحران معیشتی، حمایت از ترجمه می‌تواند بخشی از راه حفظ حیات ادبی باشد؛ نه جایگزین آزادی انتشار، نه راه‌حل عمومی فقر نویسندگان و نه تضمینی برای موفقیت جهانی یک کتاب.
اهمیت تجربه انجمن قلم آمریکا در همین نکته است: آفرینش و انتقال ادبیات را نباید صرفاً به توان مالی فردی نویسنده و مترجم واگذار کرد. اگر قرار است صداهای بیرون از مراکز قدرت و ثروت شنیده شوند، باید برای رسیدن آن‌ها به خواننده نیز امکاناتی فراهم باشد.
برخی نهادها و برنامه‌های بین‌المللی حمایت از نویسندگان و مترجمان
- PEN America – PEN/Heim Translation Fund: کمک‌هزینه ترجمه آثار ادبی به انگلیسی. وب‌سایت
- English PEN – PEN Translates: حمایت از ناشران بریتانیایی برای ترجمه و انتشار ادبیات جهان. وب‌سایت
- English PEN – PEN Presents: حمایت از تهیه نمونه ترجمه برای معرفی آثار به ناشران. وب‌سایت
- Jan Michalski Foundation: اقامت‌های ادبی و حمایت از پروژه‌های نویسندگی و ترجمه. وب‌سایت
- National Endowment for the Arts – Translation Projects: کمک‌هزینه ترجمه ادبی برای متقاضیان واجد شرایط در آمریکا. وب‌سایت
- PEN International: حمایت اضطراری از نویسندگان در معرض آزار و تهدید. وب‌سایت
- PEN Canada – Emergency Fund: کمک اضطراری به نویسندگان در معرض خطر. وب‌سایت
