خلاصۀ صوتی:
مسعود فیروزآبادی، بنیان‌گذار و مدیر انتشارات آرش در سوئد، از چهره‌های پیشگام نشر مستقل فارسی در تبعید، درگذشت. او در سال ۱۹۸۳ انتشارات آرش را بنیان گذاشت و در بیش از چهار دهه فعالیت فرهنگی، با انتشار آثار ادبی، سیاسی و فکری، به‌ویژه نوشته‌هایی که در ایران با مانع سانسور روبه‌رو بودند، در حفظ و گسترش ادبیات و اندیشه فارسی در خارج از کشور نقشی مؤثر ایفا کرد. فیروزآبادی از نسلی از ناشران ایرانی بود که پس از انقلاب ۱۳۵۷، با وجود دشواری‌های اقتصادی و پراکندگی مخاطبان، کوشیدند امکان انتشار آزادانه آثار نویسندگان ایرانی را در بیرون از مرزهای کشور فراهم کنند.
در سال ۲۰۱۱، در چارچوب پژوهشی با عنوان «نشر خارج کشور پس از انقلاب پنجاه‌وهفت، بر اساس گفته‌های ناشران» که با همکاری اتحاد جهانی ناشران مستقل (International Alliance of Independent Publishers) تهیه شد، دیدگاه‌ها و تجربه‌های شماری از ناشران ایرانی خارج از کشور گردآوری شد. مسعود کدخدایی ویراستاری این مجموعه را بر عهده داشت. بخشی از این پژوهش به گفته‌های مسعود فیروزآبادی درباره تاریخچه انتشارات آرش، نقش نشر در تبعید در مقابله با سانسور، دشواری‌های اقتصادی نشر فارسی و آینده کتاب در میان ایرانیان مهاجر اختصاص دارد. این متن که در زمان حیات فیروزآبادی تهیه و در کتابی با عنوان «نشر فارسی در ایران، افغانستان، تاجیکستان، ازبکستان، اروپا و آمریکا» توسط انتشارات آلیانس (اتحاد بینالمللی ناشران مستقل) در سال ۲۰۱۳ منتشر شده، حاوی اطلاعات و تجربه‌های ارزشمندی از یکی از پیشگامان نشر مستقل فارسی است. اکنون، به مناسبت درگذشت او، نسخه‌ای بازنویسی و تنظیم‌شده از این بخش، با حفظ محتوای اصلی و دیدگاه‌های فیروزآبادی، از نظر خوانندگان «بانگ» می‌گذرد.
نشر در خارج از کشور؛ راهی برای مقابله با سانسور
مسعود فیروزآبادی، بنیان‌گذار انتشارات آرش در سوئد، این مؤسسه را در زمان گفت‌وگو قدیمی‌ترین انتشارات فارسی‌زبان خارج از کشور می‌دانست که همچنان به فعالیت ادامه می‌داد. او آرش را در سال ۱۹۸۳ با انتشار آثار کلاسیک مارکسیستی بنیان گذاشت، اما به‌تدریج فعالیت آن را گسترش داد و به انتشار آثار نویسندگان شناخته‌شده‌ای پرداخت که در ایران زندگی می‌کردند، اما نوشته‌هایشان اجازه انتشار نمی‌یافت.
از دیدگاه فیروزآبادی، انتشار این آثار در خارج از کشور دو نتیجه مهم داشت: نخست، کاهش فشار سانسور بر نویسندگان داخل ایران و دوم، کمک به گسترش زبان و فرهنگ فارسی.
او برای توضیح تأثیر نشر در خارج از کشور بر سانسور، به تجربه‌ای مشخص اشاره می‌کرد: نویسندگانی که آثارشان مجوز انتشار نمی‌گرفت، به مسئولان وزارت ارشاد اعلام می‌کردند که در صورت ادامه مخالفت، کتاب‌های خود را در خارج از کشور منتشر خواهند کرد. به گفته فیروزآبادی، او دست‌کم در پنج مورد شاهد بوده است که پس از چنین اقدامی، وزارت ارشاد از نویسندگان خواسته بود برای دریافت مجوز مراجعه کنند.
به این ترتیب، وجود ناشران مستقل در خارج از کشور، به باور او، امکان تازه‌ای در اختیار نویسندگان داخل ایران قرار می‌داد. آنان دیگر برای انتشار آثارشان کاملاً به تصمیم نهادهای سانسور وابسته نبودند و می‌توانستند از امکان چاپ کتاب در خارج از کشور به‌عنوان اهرمی برای گرفتن مجوز استفاده کنند.
انتشار آثار شاملو و گسترش زبان فارسی
فیروزآبادی دومین دستاورد نشر در خارج از کشور را کمک به حفظ و گسترش زبان و فرهنگ فارسی می‌دانست. او در این زمینه به انتشار آثار احمد شاملو اشاره می‌کرد؛ کتاب‌هایی که شمارگان برخی از آن‌ها به سه تا چهار هزار نسخه می‌رسید و حتی تجدید چاپ می‌شدند.
انتشارات آرش همچنین گزیده‌ای از شعرهای شاملو را به دو زبان فارسی و سوئدی منتشر کرده بود. این کتاب با استقبال روبه‌رو شد و چندین بار به چاپ رسید. به گفته فیروزآبادی، یکی از بزرگ‌ترین روزنامه‌های صبح سوئد نیز دو صفحه نقد مثبت به آن اختصاص داده بود.
تا زمان این گفت‌وگو، انتشارات آرش ۲۲۰ عنوان کتاب را برای نخستین بار منتشر کرده بود. فعالیت این مؤسسه به یک گرایش فکری یا ادبی محدود نمی‌شد و آثار نویسندگانی با دیدگاه‌های گوناگون را در بر می‌گرفت. با این حال، فیروزآبادی توضیح می‌داد که نشان انتشارات آرش بر همه کتاب‌های منتشرشده درج نمی‌شد.
چرا شمارگان کتاب فارسی کاهش یافت؟
یکی از مهم‌ترین نگرانی‌های فیروزآبادی، کاهش شمارگان کتاب‌های فارسی در خارج از کشور بود. او یادآوری می‌کرد که در دوره‌ای، کتاب‌های فارسی با شمارگان نسبتاً بالا منتشر می‌شدند، اما این وضعیت به‌تدریج تغییر کرده بود.
از نظر او، بخشی از مشکل به عملکرد خود ناشران بازمی‌گشت. انتشار بیش از اندازه آثاری که از کیفیت لازم برخوردار نبودند، از جمله مجموعه‌شعرهای ضعیف، به بازار کتاب آسیب رسانده بود. او همچنین کمبود دانش و تجربه حرفه‌ای در زمینه چاپ و نشر و تمایل ناشران به فعالیت انفرادی را از عوامل تضعیف این بازار می‌دانست.
مشکل دیگر، چاپ بدون اجازه کتاب‌های منتشرشده در خارج از کشور توسط ناشران داخل ایران بود. به گفته فیروزآبادی، برخی از این آثار حتی با مجوز وزارت ارشاد در ایران منتشر می‌شدند و سپس نسخه‌های آن‌ها به بازار خارج از کشور راه پیدا می‌کردند. این کتاب‌ها در سوئد با قیمتی کمتر از نصف قیمت نسخه‌های منتشرشده توسط ناشر اصلی به فروش می‌رسیدند و عملاً امکان رقابت اقتصادی را از ناشران خارج از کشور می‌گرفتند.
اما مشکلات فقط به رقابت نابرابر یا عملکرد ناشران محدود نمی‌شد. پراکندگی ایرانیان در کشورهای مختلف، نبود شبکه توزیع مناسب و هزینه‌های بالای پست، رساندن کتاب به دست خوانندگان را دشوار می‌کرد.
فیروزآبادی به نبود مراکز پخشی اشاره می‌کرد که بتوانند دست‌کم ۲۰۰ تا ۳۰۰ نسخه از هر کتاب را خریداری کنند. از سوی دیگر، بازگشت پول فروش کتاب‌ها گاهی تا یک سال طول می‌کشید. نبود نهادهای مؤثر برای معرفی، نقد و بررسی کتاب نیز باعث می‌شد بسیاری از آثار منتشرشده فرصت کافی برای شناخته شدن پیدا نکنند.
در مجموع، تصویری که او از نشر فارسی در خارج از کشور ارائه می‌داد، تصویری از بازاری کوچک و پراکنده بود که با وجود اهمیت فرهنگی، از زیرساخت‌های اقتصادی و حرفه‌ای کافی برخوردار نبود.
خوانندگان کتاب فارسی چه می‌خواهند؟
فیروزآبادی بر اساس تجربه خود معتقد بود که برخی موضوعات بیش از دیگران مورد توجه خوانندگان فارسی‌زبان خارج از کشور قرار می‌گیرند.
او در درجه نخست به کتاب‌هایی اشاره می‌کرد که درباره زنان نوشته شده‌اند یا نویسندگان آن‌ها زن هستند. آثار انتقادی درباره مذهب نیز، به گفته او، از موضوعات مورد علاقه خوانندگان بودند.
دسته دیگری از کتاب‌های پرمخاطب، آثار نویسندگان سرشناسی بودند که در ایران زندگی می‌کردند. فیروزآبادی معتقد بود خوانندگان خارج از کشور بیشتر به آثاری علاقه نشان می‌دهند که با فضای اجتماعی و فرهنگی ایران ارتباط دارند؛ در مقابل، آثار ترجمه‌شده معمولاً با استقبال کمتری روبه‌رو می‌شوند.
این ارزیابی نشان می‌دهد که از نگاه او، پیوند با جامعه و مسائل ایران همچنان یکی از عوامل تعیین‌کننده در انتخاب کتاب از سوی مخاطبان فارسی‌زبان خارج از کشور بود.
حقوق نویسندگان و اقتصاد نشر
فیروزآبادی در توضیح شیوه همکاری انتشارات آرش با نویسندگان می‌گفت که معمولاً بخشی از کتاب‌های منتشرشده به‌عنوان حق تألیف در اختیار پدیدآورنده قرار می‌گیرد. این حق تألیف، با توجه به شرایط اقتصادی نشر فارسی در خارج از کشور، بیشتر جنبه نمادین داشت.
علاوه بر این، تعدادی نسخه نیز با قیمت عمده‌فروشی برای فروش در اختیار نویسنده گذاشته می‌شد. اگر کتابی از دولت سوئد کمک مالی دریافت می‌کرد، انتشارات آرش مبلغی را که بابت آن نسخه‌ها از نویسنده گرفته بود، به او بازمی‌گرداند.
فیروزآبادی سهم‌های اقتصادی انتشار کتاب را چنین توضیح می‌داد: حق تألیف دست‌کم ۱۵ درصد، تخفیف کتاب‌فروش ۳۵ درصد، هزینه حمل‌ونقل و ارسال ۲۰ درصد و سهم ناشر به همراه هزینه صحافی ۳۰ درصد.
او همچنین تأکید می‌کرد که انتشارات آرش تا آن زمان به هیچ نویسنده یا مترجمی سفارش تألیف یا ترجمه نداده بود.
حمایت دولتی در سوئد و مشکلات ناشران مهاجر
یکی دیگر از موضوعاتی که فیروزآبادی مطرح می‌کرد، سیاست‌های حمایتی دولت سوئد در قبال ناشران مهاجر بود.
به گفته او، شورای فرهنگی سوئد بخشی ویژه برای حمایت از چاپ و نشر مهاجران داشت، اما تغییرات قانونی در آن دوره به زیان ناشران مهاجر تمام شده بود. فیروزآبادی این تغییرات را تبعیض‌آمیز می‌دانست و معتقد بود که به فعالیت آنان آسیب می‌رساند.
او در همین زمینه این پرسش را مطرح می‌کرد که آیا اتحاد جهانی ناشران مستقل می‌تواند چنین مواردی را بررسی کند و در صورت لزوم به سیاست‌های تبعیض‌آمیز اعتراض کند؟
کتاب دیجیتال و نسل‌های تازه مهاجران
فیروزآبادی درباره آینده نشر فارسی و گسترش کتاب‌های دیجیتال و گویا نیز دیدگاهی محتاطانه داشت.
او معتقد بود بخش بزرگی از خوانندگان کتاب فارسی در خارج از کشور را افراد مسن‌تر تشکیل می‌دهند و این گروه به‌آسانی با کتاب دیجیتال ارتباط برقرار نمی‌کنند. از نظر او، مطالعه در اینترنت نیز اغلب سطحی و گذراست و مطالب خوانده‌شده به‌سرعت فراموش می‌شوند.
با این حال، او به تغییر ترکیب جمعیتی مخاطبان توجه داشت. به باور فیروزآبادی، نسل اول و دوم مهاجران همچنان مخاطبان اصلی نشر فارسی در خارج از کشور بودند، اما پس از جنبش اعتراضی سبز و مهاجرت‌های ناشی از آن، نسل تازه‌ای از خوانندگان نیز پدید آمده بود.
مشکل این نسل تازه، به گفته او، محدودیت توان مالی برای خرید کتاب بود. به این ترتیب، حتی افزایش شمار مخاطبان بالقوه نیز لزوماً به معنای گسترش بازار کتاب فارسی نبود.
ضرورت همکاری میان ناشران
فیروزآبادی در پایان، بر اهمیت همکاری میان ناشران مستقل تأکید می‌کرد. او با اشاره به تجربه‌های پیشین خود در فعالیت‌های مشترک، پیشنهاد می‌داد ناشران پروژه‌ای جمعی برای قدردانی از نویسندگانی ترتیب دهند که بیشترین تأثیر را بر جامعه ایران گذاشته‌اند.
این پیشنهاد را می‌توان در کنار انتقاد او از تک‌روی ناشران و نبود شبکه‌های مؤثر توزیع و معرفی کتاب قرار داد. از مجموع سخنان فیروزآبادی چنین برمی‌آید که او تداوم نشر فارسی در خارج از کشور را نه‌فقط وابسته به تلاش فردی ناشران، بلکه نیازمند همکاری، سازمان‌دهی و ایجاد زیرساخت‌های مشترک می‌دانست.
