خلاصۀ صوتی:
اثر ناهید طباطبایی، «شصت‌سالگی»، را می‌توان سفری به گذشته دانست؛ سفری از دل اکنون به سوی تجربه‌هایی که هنوز در زندگی ما حضور دارند. شصت‌سالگی صرفاً یک عدد یا نقطه‌ای در تقویم زندگی نیست؛ فرصتی است برای بازنگری در انتخاب‌ها، روابط، شکست‌ها و آرزوهایی که گمان می‌کردیم پشت سر گذاشته‌ایم. پرسش اصلی اثر شاید این نباشد که در گذشته چه اتفاقی افتاده، بلکه این باشد که انسان اکنون با آنچه اتفاق افتاده چه می‌کند و چگونه می‌تواند، بی‌آنکه گذشته را انکار کند، امکان دیگری برای ادامه‌ی زندگی بیابد. از این منظر، می‌توان اثر را از سه جنبه‌ی زمان، مکان و شخصیت دنبال کرد.
از نظر زمانی، یکی از نقاط قوت داستان نحوه‌ی حرکت میان گذشته و حال است. زمان خطی و صرفاً رو به جلو نیست؛ گذشته پیوسته به اکنون بازمی‌گردد و خاطره به بخشی از تجربه‌ی امروز تبدیل می‌شود. آهو در مواجهه با گذشته، فقط خاطرات دوران جوانی را مرور نمی‌کند؛ او با خودِ جوان‌ترش نیز روبه‌رو می‌شود: با انتخاب‌هایی که کرده، انتخاب‌هایی که نکرده، آرزوهایی که از دست داده و فرصت‌هایی که شاید خود نیز در از دست رفتن آنها سهم داشته است. از این منظر، داستان از پرسش ساده‌ی «چه بر سر من آمد؟» به پرسش دشوارتر «من با آنچه بر سرم آمده چه کرده‌ام و اکنون چه خواهم کرد؟» حرکت می‌کند.
تهران نیز تنها مکانی جغرافیایی نیست؛ به نوعی حافظه‌ی بیرونی شخصیت‌ها تبدیل شده است. شهر هم آشناست و هم غریبه، و تغییرات آن با دگرگونی‌های زندگی آهو و نسل او پیوند دارد. تهران امروز در کنار تهرانِ خاطره قرار می‌گیرد و فاصله‌ی میان گذشته و حال را آشکار می‌کند. مکان در اینجا بخشی از هویت است؛ چیزی که انسان می‌تواند از آن دور شود، اما به‌آسانی نمی‌تواند از حافظه‌ی خود پاک کند.
در مرکز این تجربه، آهو قرار دارد؛ زنی که پس از گذر از مهاجرت، روابط، شکست‌ها و دگرگونی‌های اجتماعی، با پرسش معنای زندگی روبه‌رو شده است. نویسنده او را نه صرفاً زنی شکست‌خورده تصویر می‌کند و نه زنی که به پیروزی و رهایی کامل رسیده باشد. آهو شخصیتی پیچیده و انسانی است که ناچار می‌شود با بخش‌هایی از گذشته‌ی خود نیز روبه‌رو شود. بحران او از این رو فراتر از مسئله‌ای شخصی می‌رود و به پرسشی درباره‌ی انسان معاصر تبدیل می‌شود: هنگامی که آرمان‌ها، روابط و تصویرهایی که از خود ساخته‌ایم دیگر پاسخ‌گو نیستند، چگونه می‌توان دوباره به زندگی معنا داد؟
نگاه اثر به زنانگی نیز قابل تأمل است. زنان داستان را نمی‌توان تنها در تقابل با مردان یا در دوگانه‌ی زن قربانی و زن قدرتمند فهمید. شخصیت‌هایی چون صفیه، عمه و مادر، شکل‌های دیگری از مواجهه با زندگی را نشان می‌دهند؛ شکل‌هایی که در آنها مراقبت، وفاداری، تاب‌آوردن و گذشت نیز می‌توانند بخشی از تجربه‌ی انسانی باشند. آیا قدرت همیشه در کنش آشکار، مقاومت و پیروزی بر دیگری خلاصه می‌شود؟ یا گاهی توانایی حفظ رابطه، مراقبت از دیگری و ادامه دادن زندگی نیز شکلی از قدرت است؟
از این منظر، گذشت عمه و مادر، به‌ویژه آنجا که از ثروت خود می‌گذرند، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. ممکن است این رفتار در نگاه نخست انتخابی عرفانی یا اخلاقی به نظر برسد؛ اما می‌توان آن را از منظری زمینی‌تر نیز خواند. شاید تجربه‌ی فراز و نشیب‌های زندگی به آنان آموخته باشد که انسان تنها با حفظ مالکیت، حق شخصی و مرزهای «من» به معنا نمی‌رسد. بخشی از معنای زندگی در رابطه با دیگری، در بخشیدن، مراقبت کردن و توانایی گذشتن از بخشی از خود شکل می‌گیرد. گویی معنای گمشده‌ی زندگی گاه نه در افزودن بر داشته‌ها، بلکه در تغییر نسبت ما با آنها و با دیگران آشکار می‌شود.
این زنان را نباید صرفاً نمایندگان نسلی دانست که از حقوق خود گذشته‌اند. باید به آنها نگریست و تأمل کرد: آیا هر گذشتی به معنای از دست دادن خویشتن است؟ یا گاهی گذشتن از خودِ محدود و منفعت شخصی، راهی برای رهایی از خودبینی و تنهایی است؟ شاید این گذشت‌ها تلاشی برای مواجهه با پوچی پیش از رسیدن به پوچی مرگ باشند؛ تلاشی برای آنکه زندگی پیش از پایان یافتن، معنای خود را از دست ندهد. در افق اندیشه‌ی آلبر کامو، سیزیف محکوم است سنگ خود را پیوسته به بالای کوه ببرد؛ بااین‌حال، پرسش از معنای زندگی در شیوه‌ی مواجهه‌ی او با این سرنوشت نیز شکل می‌گیرد. به همین قیاس، شاید معنا نه در رهایی کامل از رنج، بلکه در چگونگی زیستن با آن و در رابطه‌هایی باشد که انسان در این مسیر حفظ می‌کند.
در کنار این تجربه‌ها، مواجهه‌ی آهو با منوچهر اهمیت ویژه‌ای دارد. سخنان تند و بی‌پرده‌ی او را نمی‌توان صرفاً سرزنش آهو یا بازتاب تلخی‌های یک نسل دانست. می‌توان این برخورد را لحظه‌ای خواند که آهو را وادار می‌کند به بخشی از گذشته نگاه کند که شاید ترجیح داده بود کمتر به آن بازگردد. منوچهر با شکستن غرور آهو، او را از جایگاه صرفاً قربانیِ گذشته بیرون می‌آورد و با یادآوری فداکاری کسانی که ماندند، در برابر کسانی که رفتند، او را به بازاندیشی در سهم خودش وامی‌دارد. آهو درمی‌یابد که گذشته فقط مجموعه‌ای از خطاهای دیگران نیست؛ انتخاب‌ها، سکوت‌ها، ترس‌ها و حتی کم‌کاری‌های خودش نیز بخشی از آن بوده‌اند. این پذیرش به معنای سرزنش خویشتن نیست، بلکه می‌تواند راهی برای بازپس‌گرفتن امکان انتخاب باشد. تا زمانی که انسان تمام مسئولیت گذشته را به دیگری واگذار می‌کند، بخشی از عاملیت خود را نیز به او سپرده است.
از همین‌جا می‌توان به رابطه‌ی آهو و کشواد رسید. کشواد فقط فردی از گذشته نیست؛ بخشی از زخمی است که هنوز در اکنون آهو حضور دارد. مواجهه‌ی دوباره با او می‌توانست به عرصه‌ی انتقام یا اثبات پیروزی آهو تبدیل شود. اما نکته‌ی مهم، تفاوت میان «غلبه بر دیگری» و «بازپس‌گیری عاملیت خویش» است. اگر آهو بخواهد صرفاً بر کشواد پیروز شود، همچنان زندگی خود را حول او تعریف کرده است. اما اگر بتواند نسبت خود را با گذشته تغییر دهد، دیگر لازم نیست کشواد مرکز زندگی او باقی بماند.
این مسئله با اندیشه‌ی هانا آرنت درباره‌ی بخشش نیز پیوند می‌خورد. آرنت در کتاب وضع بشر، بخشش را در برابر برگشت‌ناپذیری عمل انسانی قرار می‌دهد: گذشته را نمی‌توان از میان برد، اما بخشش می‌تواند انسان را از زنجیره‌ی پیامدهای یک عمل رها کند و امکان کنشی تازه را فراهم آورد.[۱] از این منظر، بخشش بیش از آنکه لطفی در حق دیگری باشد، می‌تواند راهی برای رهایی خود از اسارت گذشته باشد.
بااین‌حال، پایان داستان شاید با شتاب از خشم به پذیرش و بخشش می‌رسد؛ تغییری که می‌توانست با مکث و درون‌نگری بیشتری شکل بگیرد. انسان برای رهایی خود الزاماً مجبور به بخشیدن نیست. ممکن است بتواند بدون بخشش نیز گذشته را از مرکز زندگی‌اش کنار بگذارد. بنابراین، پرسش مهم‌تر شاید نه خودِ بخشش، بلکه تغییر رابطه‌ی انسان با زخم‌هایی باشد که بر او وارد شده‌اند.
در اینجا می‌توان به دیدگاه جولیا کریستوا در گفت‌وگوی او با آلیسون رایس درباره‌ی بخشش نیز توجه کرد. از این گفت‌وگو می‌توان چنین برداشت کرد که بخشش لزوماً به معنای پاک کردن آنچه رخ داده یا نادیده گرفتن مسئولیت خطاکار نیست. برعکس، امکان بخشش مستلزم روبه‌رو شدن با عمل و پیامدهای آن است؛ اما در عین حال می‌تواند راهی برای تغییر نسبت انسان با گذشته و گشودن امکان دگرگونی و آغاز دوباره باشد.[۲] چنین برداشتی، بخشش را نه فراموشی و نه چشم‌پوشی ساده از خطا، بلکه تلاشی برای رهایی از اسارت گذشته می‌بیند؛ بی‌آنکه ضرورت پاسخ‌گویی در برابر آنچه رخ داده، از میان برود.
از همین منظر، پرسش دیگری در داستان شکل می‌گیرد: آیا حقیقت همیشه بر دروغ برتری اخلاقی دارد؟ دروغ آهو را می‌توان تنها یک فریب ندانست؛ شاید لحظه‌ای باشد که حقیقتِ بی‌رحمانه در برابر شفقت قرار می‌گیرد. آیا گفتن حقیقت همیشه انسان را آزاد می‌کند، حتی اگر نتیجه‌ی آن رنجی باشد که می‌توان از آن جلوگیری کرد؟ و آیا گاهی شفقت، انسان را به انتخابی اخلاقی می‌رساند که با قواعد ساده‌ی حقیقت‌گویی سازگار نیست؟ داستان پاسخ قطعی نمی‌دهد و ارزش آن نیز شاید در همین گشودگی باشد.
«شصت‌سالگی» از این جهت داستان نسلی نیز هست که جوانی خود را در دوره‌ای از دگرگونی‌های بزرگ اجتماعی و تاریخی گذرانده و اکنون، سال‌ها بعد، ناچار است نسبت خود را با آرمان‌ها، شکست‌ها و انتخاب‌های آن دوران دوباره تعریف کند. ارزش اثر در این است که گذشته را نه خاطره‌ای بسته، بلکه پرسشی زنده در اکنون می‌بیند. آهو برای ادامه‌ی زندگی مجبور نیست جوانی خود را انکار کند، شکست‌هایش را فراموش کند یا همه‌ی کسانی را که به او آسیب زده‌اند ببخشد. آنچه شاید نیاز دارد، پذیرفتن پیچیدگی گذشته و بازپس‌گرفتن حق انتخاب درباره‌ی معنای آن است.
در این معنا، شصت‌سالگی می‌تواند نه پایان، بلکه امکان نوع دیگری از آغاز باشد؛ آغازی که نه از فراموشی، بلکه از شناخت می‌آید؛ نه از پیروزی بر دیگری، بلکه از رهایی خویش از سلطه‌ی گذشته. شاید بتوان این امکان را با عنوان شعر فروغ فرخزاد، «ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد»، به پایان برد: ایمانی نه ساده‌لوحانه به بازگشت جوانی، بلکه به این امکان که انسان حتی در فصل سرد زندگی نیز بتواند رابطه‌ای تازه با خود، با دیگری و با معنای زندگی پیدا کند.
منابع
[۱] Hannah Arendt, The Human Condition. Chicago: University of Chicago Press, ۱۹۵۸، فصل «Irreversibility and the Power to Forgive».
[۲] Julia Kristeva and Alison Rice, “Forgiveness: An Interview,” PMLA, Vol. 117, No. 2, March 2002, pp. 278–295.
بیشتر بخوانید:
جدا کردن با کاما یا کلید Enter.
