خلاصه صوتی:
ادموند ریچاردسون، تاریخ‌پژوه بریتانیایی، با کتاب «اسکندر: خدا، شاه، انسان» (Alexander: God, King, Man) برنده جایزه معتبر بیلی گیفورد ۲۰۲۶ در بخش آثار غیرداستانی شد. این کتاب با بازخوانی منابع تاریخی و یافته‌های باستان‌شناختی، زندگی اسکندر مقدونی، فتح امپراتوری هخامنشی و میراث خشونت‌بار لشکرکشی‌های او را بررسی می‌کند. اهمیت اثر تنها در ارائه روایتی تازه از یکی از مشهورترین فاتحان تاریخ نیست، بلکه در پرسش از چگونگی شکل‌گیری افسانه اسکندر و فاصله میان شخصیت تاریخی او و تصویری است که فرهنگ‌های مختلف طی قرن‌ها از او ساخته‌اند.
بازخوانی زندگی اسکندر در پرتو منابع تاریخی
جایزه بیلی گیفورد (Baillie Gifford Prize)، یکی از معتبرترین جوایز بریتانیا برای آثار غیرداستانی برای کتاب Alexander: God, King, Man به ادموند ریچاردسون تعلق گرفت. ارزش این جایزه ۵۰ هزار پوند است و به آثاری اهدا می‌شود که پژوهش مستند را با قدرت روایتگری ترکیب می‌کنند.
ریچاردسون در این کتاب می‌کوشد از زیر لایه‌های اسطوره، تبلیغات سیاسی و روایت‌های متأخر تصویر تحریف‌نشده‌ای از اسکندر به دست دهد. او با بررسی منابع تاریخی به زبان‌های مختلف و بهره‌گیری از پژوهش‌های باستان‌شناسی، مسیر زندگی اسکندر را از دربار مقدونیه تا لشکرکشی به قلمرو هخامنشیان و پیشروی به سوی آسیای مرکزی و هند دنبال می‌کند. در این روایت، اسکندر صرفاً فرمانده‌ای نابغه و جهان‌گشا نیست. او شخصیتی تاریخی است که بلندپروازی سیاسی، خشونت نظامی، جاه‌طلبی فردی و میل به کسب مشروعیت الهی در زندگی‌اش به هم گره خورده‌اند. عنوان کتاب نیز به همین سه وجه اشاره دارد: انسانی تاریخی که در مقام پادشاه قدرت گرفت و پس از آن در روایت‌های گوناگون به مرتبه‌ای اسطوره‌ای و گاه به جایگاهی خدایگونه ارتقا یافت.
از فتح ایران تا میراث اسکندر در جهان باستان
یکی از مهم‌ترین بخش‌های زندگی اسکندر، رویارویی او با امپراتوری هخامنشی است. شکست داریوش سوم و فروپاشی حکومت هخامنشیان، نقشه سیاسی جهان باستان را دگرگون کرد. لشکرکشی‌های اسکندر به گسترش ارتباط میان سرزمین‌های مدیترانه، ایران، آسیای مرکزی و هند انجامید، اما این تحولات با جنگ، ویرانی و تحمیل قدرت نظامی نیز همراه بود. ریچاردسون در بازسازی این دوره، از منابعی فراتر از روایت‌های شناخته‌شده یونانی و رومی استفاده کرده است. پژوهش او بیش از یک دهه طول کشیده و شامل بررسی و ترجمه منابعی به دوازده زبان باستانی، از جمله اسناد مربوط به تمدن‌های خاور نزدیک، بوده است.
به گفته کریستی لنگ، رئیس هیئت داوران، کتاب با بهره‌گیری از فناوری‌های جدید و یافته‌های تازه باستان‌شناسی، پژوهش تاریخی را با روایتگری پرکشش ترکیب می‌کند. هیئت داوران این ویژگی را از دلایل اصلی انتخاب کتاب دانسته است.
اسکندر در فرهنگ ایرانی؛ از ویرانگر تا ذوالقرنین
اسکندر در فرهنگ و ادبیات ایران چهره‌ای دوگانه و گاه متناقض دارد. در سنت زرتشتی و برخی متون پهلوی، او با عنوان «اسکندر گجسته» یا ملعون شناخته می‌شود؛ فاتحی که با شکست هخامنشیان و ویرانی‌های ناشی از لشکرکشی‌اش پیوند خورده است. اما در سنت ادبی فارسی، تحت تأثیر روایت‌های اسکندرنامه‌ای و داستان‌های برگرفته از رمانس یونانی اسکندر، تصویری متفاوت از او شکل می‌گیرد. فردوسی در شاهنامه، در کنار روایت فتوحات اسکندر، به تبار و سرگذشت افسانه‌ای او نیز می‌پردازد. نظامی گنجوی در «اسکندرنامه»، شامل دو بخش «شرف‌نامه» و «اقبال‌نامه»، اسکندر را از جهان‌گشایی نظامی به سوی حکمت، حقیقت‌جویی و پیامبری سوق می‌دهد. در «آینه اسکندری» امیرخسرو دهلوی نیز این سنت ادامه می‌یابد. از سوی دیگر، در بخشی از سنت تفسیری اسلامی، اسکندر با ذوالقرنینِ مذکور در سوره کهف قرآن یکی دانسته شده است؛ هرچند این همانندسازی محل اختلاف است و شماری از مفسران و پژوهشگران آن را نمی‌پذیرند. به این ترتیب، اسکندر در فرهنگ ایرانی و اسلامی تنها یک شخصیت تاریخی نیست، بلکه به چهره‌ای ادبی و اسطوره‌ای تبدیل می‌شود که در آن مفاهیم قدرت، دادگری، حکمت و مشروعیت فرمانروایی به یکدیگر پیوند می‌خورند.
تاریخ‌نگاری به شیوه رمان
یکی از ویژگی‌های مورد توجه منتقدان، شیوه روایت ریچاردسون است. او به جای محدودکردن کتاب به شرح وقایع نظامی و سیاسی، می‌کوشد تجربه انسانی شخصیت‌ها، فضای نبردها و مناسبات قدرت را نیز بازسازی کند. این شیوه، کتاب را به قلمرو تاریخ‌نگاری روایی نزدیک می‌کند؛ گونه‌ای از ناداستان که از امکانات داستان‌گویی، از جمله صحنه‌پردازی، شخصیت‌پردازی و ایجاد تعلیق، بهره می‌گیرد، اما همچنان باید به اسناد و شواهد تاریخی وفادار بماند.
منتقد گاردین در بررسی کتاب، بر توانایی ریچاردسون در ترکیب پژوهش دانشگاهی، جزئیات تاریخی و نثری زنده و خواندنی تأکید کرده است. به این اعتبار، موفقیت کتاب تنها به موضوع پرطرفدار آن مربوط نیست، بلکه به شیوه‌ای نیز ارتباط دارد که تاریخ را به تجربه‌ای روایی تبدیل می‌کند.
اسکندر تاریخی و اسکندر افسانه‌ای
انتخاب کتاب ریچاردسون برای جایزه بیلی گیفورد از منظر ادبی نیز قابل توجه است. این نخستین بار از زمان تأسیس جایزه در سال ۱۹۹۹ است که اثری درباره تاریخ باستان برنده آن می‌شود. کتاب از میان بیش از ۳۵۰ اثر واجد شرایط انتخاب شده است.
برای خواننده فارسی‌زبان، انتشار این زندگی‌نامه فرصتی فراهم می‌کند تا اسکندرِ تاریخ‌نگاری معاصر غرب با اسکندرِ ادبیات کلاسیک فارسی مقایسه شود. اگر روایت‌های نظامی گنجوی و دیگر شاعران فارسی‌زبان نشان می‌دهند که چگونه یک فاتح تاریخی می‌تواند به شخصیتی حکیم، جهانگرد و حقیقت‌جو تبدیل شود، پژوهش ریچاردسون می‌کوشد بار دیگر از مسیر اسناد تاریخی به انسانی بازگردد که پشت این افسانه‌ها قرار گرفته است.
از این منظر، کتاب Alexander: God, King, Man را می‌توان نه یک «اسکندرنامه» ادبی به معنای کلاسیک آن، بلکه زندگی‌نامه‌ای تاریخی در روزگار معاصر دانست؛ روایتی که در کنار سنت دیرپای اسکندرنامه‌نویسی، پرسش از نسبت تاریخ، اسطوره و قدرت را دوباره مطرح می‌کند.
اسکندر و بازگشت تاریخ باستان به منازعات امروز
اهدای جایزه بیلی گیفورد به کتابی درباره اسکندر مقدونی در شرایطی صورت می‌گیرد که تاریخ رویارویی ایران و یونان باستان بار دیگر در گفتمان سیاسی غرب مطرح شده است. مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، در سخنرانی خود در آتن، با یادآوری جنگ‌های ایران و یونان و حمله خشایارشا به آتن، از میراث تمدن یونانی و ضرورت دفاع از تمدن غرب سخن گفت و گذشته باستانی را به منازعات سیاسی امروز پیوند زد. هرچند جنگ‌های ایران و یونان بیش از یک قرن پیش از فتوحات اسکندر رخ داده‌اند و هیچ نشانه‌ای از ارتباط مستقیم این سخنرانی با انتخاب کتاب ادموند ریچاردسون وجود ندارد، این هم‌زمانی، بدون آنکه دلیلی بر ارتباط مستقیم دو رویداد باشد، فرصتی برای تأمل در چگونگی استفاده از روایت‌های تاریخی ایران و یونان در صورت‌بندی هویت تمدنی و مناسبات قدرت در جهان معاصر فراهم می‌کند.
منابع: وب‌سایت رسمی جایزه بیلی گیفورد، آسوشیتدپرس، ۴ نوامبر ۲۰۲۶، گاردین، نقد کتاب، ۴ نوامبر ۲۰۲۶، انتشارات دانشگاه آکسفورد، متن سخنرانی مارکو روبیو در آتن، ۷ اکتبر ۲۰۲۶.
