حذف رمان یک نویسنده کانادایی ـ هائیتی از رقابت معتبرترین جایزه ادبی فرانسه، بحث اصالت ادبی و مرز میان خلاقیت انسانی و تولید ماشینی را به میان کشیده است.
آکادمی گنکور فرانسه، رمان «یا این بود یا مرگ» نوشته تلیسون اورلین را به دلیل اتهام استفاده گسترده از هوش مصنوعی و افشای مواردی از سرقت ادبی در نوشته‌های پیشین او از فهرست نامزدهای جایزه ۲۰۲۶ کنار گذاشت. نویسنده اتهام واگذاری نگارش رمان به هوش مصنوعی را رد می‌کند، اما رئیس آکادمی می‌گوید نتایج چند ابزار تشخیص متن ماشینی با یکدیگر همخوانی داشته‌اند. این مناقشه، فراتر از سرنوشت یک رمان، پرسشی بنیادی را پیش روی جهان نشر قرار داده است: مرز میان استفاده از فناوری و آفرینش ادبی کجاست؟
از موفقیت ادبی تا اتهام استفاده از هوش مصنوعی
تلیسون اورلین (Thélyson Orélien)، نویسنده کانادایی ـ هائیتی، با نخستین رمان خود، C’était ça ou mourir، به یکی از پدیده‌های ادبی فرانسه در سال ۲۰۲۶ تبدیل شد. رمان که انتشارات گراسه آن را در فرانسه منتشر کرده، سرگذشت مهاجری هائیتیایی را روایت می‌کند که برای گریز از خشونت و ناامنی، سفری دشوار را از آمریکای لاتین تا کانادا پشت سر می‌گذارد.
کتاب با استقبال منتقدان روبه‌رو شد، جایزه رمان فروشگاه‌های زنجیره‌ای فنک را به دست آورد و به فهرست اولیه نامزدهای گنکور راه یافت. اما در سپتامبر، حسابی ناشناس در شبکه اجتماعی ایکس مدعی شد که بخش بزرگی از متن با هوش مصنوعی تولید شده است.
این ادعا بر نتایج نرم‌افزار تشخیص متن ماشینی استوار بود. هم‌زمان، گزارش‌هایی درباره سرقت ادبی در نوشته‌های قدیمی‌تر اورلین منتشر شد. مجموعه این اتهامات، اعتبار ادبی نویسنده را با بحرانی جدی روبه‌رو کرد.
تصمیم آکادمی گنکور؛ دفاع از آفرینش انسانی
آکادمی گنکور در ۲۵ سپتامبر اعلام کرد که رمان اورلین را از رقابت کنار می‌گذارد. این نهاد هدف خود را حفاظت از اعتبار جایزه و پاسداری از ادبیاتی دانست که انسان‌ها می‌آفرینند.
فیلیپ کلودل، رئیس آکادمی، در گفت‌وگویی با رادیو RTL در اکتبر توضیح داد که هنگام مطالعه رمان، شخصاً متوجه نشانه‌ای از نگارش ماشینی نشده بود. بااین‌حال، بررسی متن با چند ابزار تشخیص هوش مصنوعی، به گفته او، نتایج مشابهی به دست داده است.
کلودل همچنین تأکید کرد که مسئله صرفاً کیفیت متن نیست؛ رابطه اعتماد میان نویسنده و خواننده نیز اهمیت دارد. به اعتقاد او، خواننده باید بداند اثری که می‌خواند چگونه خلق شده است.
آکادمی اکنون در اندیشه اصلاح مقررات جایزه است تا جایگاه آفرینش انسانی و محدودیت‌های استفاده از هوش مصنوعی را روشن‌تر تعریف کند.
آیا نرم‌افزار می‌تواند درباره اصالت ادبی داوری کند؟
اورلین اتهام نگارش رمان به دست هوش مصنوعی را رد کرده است. او استفاده از این فناوری را در مقام ابزار پژوهش و کمک به کار پذیرفته، اما تأکید کرده که نویسنده متن خود اوست.
در اینجا مسئله‌ای اساسی پدید می‌آید: ابزارهای تشخیص متن ماشینی، برخلاف آنچه گاه تصور می‌شود، نمی‌توانند به‌تنهایی منشأ یک اثر را با قطعیت تعیین کنند.
این نرم‌افزارها بر اساس الگوهای آماری، احتمال تولید ماشینی متن را تخمین می‌زنند. بنابراین نتایج آن‌ها باید در کنار شواهد مستقل، از جمله نسخه‌های اولیه، سابقه نگارش و توضیحات نویسنده بررسی شود.
از سوی دیگر، افشای سرقت ادبی در نوشته‌های پیشین اورلین، هرچند به اعتبار او آسیب می‌زند، به‌خودی‌خود ثابت نمی‌کند که رمان تازه‌اش محصول هوش مصنوعی است. تفکیک این دو اتهام برای داوری منصفانه ضروری است.
از ویرایش متن تا تولید رمان؛ مرز کجاست؟
مناقشه گنکور مسئله‌ای فراتر از یک پرونده شخصی را آشکار کرده است. امروزه نویسندگان ممکن است برای جست‌وجوی اطلاعات، بررسی ساختار روایت، ویرایش زبانی یا ترجمه از ابزارهای هوش مصنوعی استفاده کنند.
اما آیا استفاده از این امکانات با سپردن شخصیت‌پردازی، طراحی پیرنگ و نگارش فصل‌های رمان به ماشین یکسان است؟
پاسخ به این پرسش مستلزم تفکیک میان کمک فنی و مشارکت خلاقانه است. ابزار ویرایش می‌تواند خطاهای زبانی را اصلاح کند، بی‌آنکه ضرورتاً در تخیل نویسنده دخالت کند. در مقابل، تولید بخش‌های اصلی روایت به دست هوش مصنوعی، مسئله انتساب اثر و مسئولیت هنری را مطرح می‌کند.
بااین‌حال، مرز این دو همیشه روشن نیست. بازنویسی پیشنهادی یک پاراگراف، تغییر لحن شخصیت یا پیشنهاد پایان‌بندی می‌تواند درجات متفاوتی از دخالت در آفرینش ادبی داشته باشد.
خطر داوری شتاب‌زده
پرونده اورلین بُعد اجتماعی دیگری نیز دارد. او نویسنده‌ای سیاه‌پوست، مهاجر و فرانسوی‌زبان است که از بیرون مرکز سنتی نشر فرانسه به موفقیتی چشمگیر دست یافته است.
کلودل در واکنش اولیه به اتهامات، نسبت به داوری شتاب‌زده هشدار داده بود. خود اورلین نیز از حملات نژادپرستانه و تهدیدهایی سخن گفته که پس از انتشار اتهامات با آن‌ها مواجه شده است.
این مسئله ضرورت رعایت معیارهای یکسان برای همه نویسندگان را برجسته می‌کند. دفاع از اصالت ادبی نباید به مجوزی برای تخریب شخصیت یا تبعیض تبدیل شود.
آینده ادبیات در عصر تولید ماشینی
مناقشه گنکور نشان می‌دهد که نهادهای ادبی ناگزیرند معیارهای تازه‌ای برای شفافیت و انتساب آثار تدوین کنند. اعلام میزان و نوع استفاده از هوش مصنوعی، روشن‌کردن مسئولیت نویسنده و تعریف قواعد قابل اجرا می‌تواند بخشی از راه‌حل باشد.
اما مسئله بنیادی همچنان پابرجاست: ارزش ادبی یک اثر فقط در کیفیت متن نهایی خلاصه می‌شود یا تجربه زیسته، تخیل و مسئولیت انسانی نویسنده نیز بخشی از این ارزش است؟
پرونده اورلین هنوز پاسخ قطعی به این پرسش نداده است؛ اما نشان می‌دهد که جهان ادبیات دیگر نمی‌تواند درباره نسبت نویسنده و ماشین سکوت کند.
