چه خبر؟

خانه برای نیکا، راوی رمان «دستم نمی‌لرزد» نوشتهٔ نگار علی‌اکبرزاده، چگونه به فضای نظارت، خودسانسوری و ناامنی تبدیل می‌شود؟ الهه جدیدی با تکیه بر مفاهیم روان‌کاوانهٔ وینیکات و نگاه فضایی دورین مسی، پیوند میان مناسبات قدرت و سرکوب خواسته‌های نیکا را بررسی می‌کند؛ خوانشی که دوستی زنانه را امکانی برای شنیده‌شدن می‌بیند و در پایان رمان، استقلال و توانایی عمل را در برابر پرسشی تراژیک قرار می‌دهد.

حکایت کهن آفتابه‌دار را لابد شنیده‌اید: مردی بر درِ کاروانسرا یا مسجد می‌نشیند و به مسافری که عجله دارد می‌گوید «این یکی نه، آن یکی را بردار»؛ نه چون آفتابه‌ها فرق دارند، بلکه تا معلوم شود او رئیس است. ابراهیم دم‌شناس همین حکایت ساده را در داستان کوتاه «ترازنامه‌ی مغارب کنارِ اُ» از جنگ داستان خودکامه برمی‌گیرد، شاخ و برگ می‌دهد و از دلِ زبان محاوره‌ی جنوب، نقدی تند از رئیسِ خودشیفته می‌سازد؛ رئیسی که جهان را به تعداد آفتابه‌ها و آبریزگاه‌های تحت امرش فروکاسته و باور دارد کائنات حول محور او می‌چرخد. این یادداشت در مجموعه‌ی «یک داستان، یک کتاب» نشان می‌دهد دم‌شناس چگونه میان ادب کلاسیک، فرهنگ عامه و داستان مدرن پل می‌زند و به نوقلم‌ها می‌آموزد که قدرتِ روایت، حتی از یک دستشویی عمومی هم برمی‌آید.

هیولا زمانی در غار، بیابان و قلمرو تاریکی می‌زیست؛ اما در قرن نوزدهم، از درون انسان سر برآورد. این مقاله، مسیر تحول «شر» را در ادبیات غرب از «دیوِ بیرونی» (انجیل، گولم، فرانکنشتاین) تا «هیولای درونی» (خون‌آشام، دوریان گری) دنبال می‌کند و در نهایت، با خوانشِ «مورد عجیب دکتر جکیل و آقای هاید» و پیوند آن با «نفس امّاره» در اخلاق اسلامی، به این پرسش می‌رسد: ترسناک‌ترین هیولاها دیگر چهره‌ای بیگانه ندارند؛ وقتی به چشم‌هایشان نگاه می‌کنیم، چیزی جز چهره‌ی خودمان در آنها نمی‌بینیم.