محمدرفیع محمودیان: «از اودیسئوس تا سندباد بحری» – گونه‌های رویکرد خود به خانه

شهرت جهانی فیلم اودیسه کریستوفر نولان انگاره‌ی بازگشت به خانه (homecoming) را یک بار دیگر در کانون توجه قرار داده است. اسطوره‌ی اودیسئوس گره خورده به انگاره‌ی بازگشت به خانه است. اودیسئوس پس از نبرد تروا در سفری ده ساله در ستیز با دیو و فرشته به خانه باز می‌گردد. او به شوق بازدید خانواده‌، یاران و سگش خطر و وسوسه را پشت سر می‌نهد. شور و شوق او بازگشت به خانه‌ی خود در ایتاکا است. اودیسئوس البته به مهاجرت نرفته تا شاید اندوه ترک خانه‌ای جدید را در راه بازگشت احساس کند، او رفته بجنگد و در پایان جنگی پیروزمندانه، به خانه باز می‌گردد. و آنجا پنه‌لوپه  به مهر، به عشق، منتظرش است،‌ به گفته‌ی محمود درویش در شعر انتظرها، بدون شتاب، «فإن أقبلت بعد موعدها … و إن أقبلت قبل موعدها».   

در مقابل اسطوره‌ی اودیسئوس و انگاره‌ی بازگشت به خانه، اسطوره‌ی یهودی و انگاره برون رفتن از خانه و زیست در تبعید را داریم. در این انگاره، دیگر خانه‌ای وجود ندارد، اهمیت نیز ندارد – تا به آن بازگشت. شوقی برای بازگشت نیز وجود ندارد. نمودی از عشق به سرنوشت، از گرامی‌ داشت اجبار همچون فضیلت. ولی هیچ جایی نیز خانه نمی‌شود. فقدان آن به صورت حسرت و اندوه احساس می‌شود. خانه خانه است، می‌توان سنگ بر سنگ نهاد، روحی در آن دمید و آن را ساخت، آن را بنیاد نهاد. ولی دیگر هیچ جایی چنین امکانی وجود ندارد. خاکی و سرزمینی وجود ندارد که حسی از خانه را به دست دهد.[1]

         درباره‌ی این دو جفت اسطوره و انگاره به اندازه کافی نوشته شده است. هر دو به قلمرو تفکر غربی و بنیادهای آن تعلق دارند و اندیشمندان غربی در راستای بازشناسی و درک آنها کم کار نکرده‌اند. من در این نوشته خواهم کوشید دو جفت اسطوره و انگاره‌‌ی دیگر را در کنار آنها قرار دهم. این دو جفت ریشه‌ای شرقی دارند و شاید برای همین کمتر مطلب درباره‌ی آنها نوشته شده است. یکی اسطوره‌ی اسلامی هجرت و انگاره‌ی تسخیر و برپا ساختن خانه‌ای نو است و دیگری اسطوره‌ی سندباد بحری و انگاره‌ی خانه به‌سان مقر خوشی، مقر عیش و نوش. امید من آن است که شناخت این دو جفت اسطوره و انگاره کمک کند تا درک بهتری از رابطه‌ی خود و خانه و در نتیجه رابطه‌ی خود و جهان و گونه‌های متفاوت این رابطه داشته‌ باشیم.

دو مفهوم اصلی

اینجا پیش از پرداختن به اسطوره‌ها و انگاره‌ها، لازم است درباره‌ی دو مفهوم اصلی نوشته، خود و خانه، و رابطه‌ی آن دو با یکدیگر کمی توضیح دهم. از مفهوم خود شروع می‌کنم. زبان فارسی با مشکل ترجمه‌ی سوژه (subject) مواجه است. پیشنهادات چندی در این مورد شده است. به نظر می‌رسد بیشتر همان واژه‌ی سوژه مرسوم شده است. من در این نوشته از واژه‌ی «خود» بهره خواهم جست. فکر می‌کنم زبان فارسی به من یاری می‌رساند که این واژه را به دو مفهوم سوژه به معنای کُنای دانا یا کنشگری آگاه به وجود جهان و کنشگری خود؛ و خود یا خویشتن (self) به معنای آنچه که موجودیت و هویت فرد را رقم می‌زند بکار ‌گیرم، بدون آنکه لازم باشد آن دو را از هم جدا سازم. خود اینجا، در این نوشته، موجودی است آگاه به آنکه در کجای جهانی که قلمرو زیست او را رقم می‌زند قرار دارد. به این دلیل، خود به ضرورت به خویشتن همچون موجودی متمایز از دیگران و جهان نمی‌نگرد و چه بسا که خود را جزئی از یک خانواده، گروه یا سرزمین بشمار آورد و وجود خویش را در حد یک خانواده، گروه یا سرزمین گسترده ببیند.  

مفهوم خانه در این نوشته به سه جنبه‌ی پدیده‌ی خانه اشاره دارد.[2] خانه هم قلمرو یا محیطی فیزیکی به صورت یک بنا است که انسان را از گزند گرما، سرما و باد و آتش مصون نگه می‌دارد؛ هم قلمرو یا محیطی اجتماعی است که برای انسان امکان وابستگی، دلبستگی و مراقبت فراهم می‌آورد؛ و هم قلمرو یا محیطی شخصی است که در آن انسان می‌تواند آسوده خاطر دغدغه‌های خویش را پی‌گیرد. بدون تردید خانه همواره این امکانات را در اختیار انسان قرار نمی‌دهد، ولی می‌توان گفت اینها انتظاراتی است که هر کس از یک خانه دارد. به یاری روشنگریِ مارتین هایدگر فیلسوفی که در دوران مدرن ژرفترین نکات را درباره خانه و سکونت طرح کرده می‌توان گفت که با خانه انسان به صورت موجودی میرا و پرتاب شده به جهان در این جهان سکنی می‌گزیند و ماندگاری و آزادی خود را تضمین می‌کند. خانه جا را نشانمند می‌کند، نقشه‌ای برای آمد و شد و زیست در اختیار انسان قرار می‌دهد. بدبختی نیز آنگاه از راه می‌رسد که انسان مجبور شود باز به جستجوی خانه‌ برآید و راه و روش سکونت را فرا گیرد.[3] (این البته برداشتی آزاد از دریافت هایدگر از خانه است چه او یکسره دیگرگونه به انسان و جهان می‌نگرد.)       

          با این حال،خود برون از خانه باز خود است ولی خانه بدون خودْ سازه‌ای، منزلگاهی برای اتراق بیش نیست. خودْ برون از خانه لنگر‌گاه خویش را از دست می‌دهد. سرگردانِ جهان جایی را می‌جوید که خود را خود احساس کند. ولی خویش را نخواهد باخت. آسودگی و قرار را از دست خواهد داد. خود خویشتن را آنگاه خواهد باخت که خویش را به خانه و جهان واگذارد. خودی که اراده و توان سنجش و داوری خویش را وانهد خود را از دست خواهد داد. در مقایسه، خانه برای هستیمندی، برای ماندگاری به شور و سرزندگی خود نیازمند است. خانه‌ی نا آباد، خانه‌ی فرورفته در سکوت و تاریکی، خانه نیست. چهاردیواری متروکی است. در از سازه‌، خانه می‌سازد، در برای آمد و شد، برای رفتن به مدرسه و سر کار و تهیه‌ی آذوقه، برای بازگشت در خستگی، برای آمدن مهمان. و برای ایجاد حصار، برای گسست از جهان و درگیری با خویش. باز و بستن در به اراده‌ی خود، این عنصر ضروری برای بود خانه است.  

اکنون می‌توانیم به اسطوره‌ها و انگاره‌ها بازگردیم، به هجرت و تسخیر، به سندباد بحری و عیش و نوش.        ‌   

هجرت

هجرت به معنای ترک خانه، رفتن به جایی دیگر، به شهری یا سرزمینی جدید، و تبدیل آنجا به خانه‌ی خود است. هجرت در تسخیر سرزمین نو به فرجام می‌رسد. مفهوم هجرت مفهومی اسلامی است. تاریخ تقویمی دنیای اسلام نشان از آن دارد. با هجرت یثرب شهر (مدینه) می‌شود. با اینهمه، نمود آشکار هجرت را در دنیای جدید داریم. امروز بسیاری در جهان مهاجرت می‌کنند تا در سرزمینی جدید نه فقط خانه‌ای نو بنیان نهند بلکه تا آنجا که ممکن است به قدرت و امکانات دست یابند و سرزمین جدید را به تصرف خود در آورند. شکل لُخت و شفاف این پدیده را در ایالات متحده آمریکا می‌توان مشاهده کرد. مهاجرین اولیه‌ی اروپایی این سرزمین را یکسره به تسخیر خود در آورده و آن را از آن خود ساختند. آنها جمعیت بومی را از بین بردند و پس از مدتی خود را یکسره در خانه، با فرهنگ و طبیعتی خودی، احساس کردند. کسی که شعر سرود خویشتن شاعر آمریکایی والت ویتمن را می‌خواند، آنگاه که او می‌سراید:

به تفرج می‌روم و روحم را فرا می‌خوانم

بی دغدغه و با فراغ بال

به تماشای نیزه زار سبزه‌های تابستان می‌نشینم

زبانم و هر ذره از وجودم

از این خاک و هوا برخاسته است

از اینجا و از این پدر و مادر زاده شده‌ام

و آنها نیز از پدر و مادر خود  و از نیاکانشان (ترجمه‌ی زهره جعفرپناه)

آیا می‌تواند احساس کند که او از نسل مهاجرینی است که به سرزمینی جدید، با طبیعت و فرهنگ خاص خود پای نهاده‌اند؟ والت ویتمن استثنا نیست، مهاجرین اروپایی از همان آغاز فکر می‌کردند به سرزمین بکری پای گذاشته‌اند که در فرایند کار و تلاش یکسره از آن آنها خواهد شد.   

سندباد بحری

سندباد بحری بازرگانی است که مدام، برای هفت بار به قصد تجارت به سفر می‌رود، سفرهایی پر خطر که هر بار او را تا آستانه‌ی مرگ پیش می‌برند. ولی بخت با او یار است و هر بار با ثروتی کلان به خانه‌ی خود در بغداد باز می‌گردد. داستان سندباد بحری را در کتاب هزار و یکشب داریم، هر چند گفته شده است که این داستان پیشتر به صورت مستقل دهان‌به‌دهان می‌چرخیده و سپس در آن کتاب ادغام شده است. ساختار هزار و یکشب البته همانگونه بورخس به آن اشاره کرده اجازه می‌دهد که در هر ویراست و ترجمه‌ی جدیدی به آسانی داستانی به آن افزوده شود.[4] سندباد بحری هر بار به خانه باز می‌گردد، ولی او برای بازگشت به خانه خطر را پذیرا نمی‌شود. او برای بازرگانی و انباشت ثروت به سفر می‌رود و بخت او را موفق می‌گرداند. خانه‌ برای او آنجایی است که او به‌ آن بازمی‌گرد تا به عیش و نوش سرگرم شود و داستان ماجراهایی سفرهایش را برای نزدیکان و یاران خویش بازگوید. اسطوره‌ی سندباد بحری انگاره‌ی شوق سفر و تجربه‌ی ماجرا از یکسو و رسیدن به خانه به‌سان مقر خوشی و عیش و نوش از سوی دیگر است. سفری هم برای بازرگانی و انباشت ثروت و هم برای جهان‌گردی و ماجراجویی. خانه آنگونه که هست، به‌سان مقر دلبستگی‌ها، یادها و وابستگی‌ها، برای او از اهمیت خاصی برخوردار نیست. خانه برای او به‌سان مقر عشرت، محل عیش و نوش مهم است.

خود در جهان

در اسطوره‌ی اودیسئوس، خود از خود فاصله می‌گیرد. در سفر بازگشت از تروا، اودیسئوس خود نیست. کسی گمگشته در جهان است. بدون بنیادی تا بر آن بایستد. در بازگشت به خانه او خود را باز می‌یابد. این‌همانی اولیه را او در خانه دوباره باز تجربه می‌کند. بدون تردید ملادن دلار به اتکا آموزه‌های هگل به ما خواهد گفت که چنین یگانگی‌ای حتی در آغاز وجود ندارد و فقط باخت یا گمشدگی می‌تواند آن را موضوعیت ببخشد.[5] هیچ منشائی وجود ندارد تا به آن بازگشت. شکاف ازلی است. خود همیشه دیگری خود است. با این حال می‌توان گفت که سفر به خانه به پندار دستیابی به یگانگی در منزلگاهی از دلبستگی و وابستگی انجام می‌گیرد. به عبارتی ترمیم شکاف ایجاد شده در خود ایدئولوژی بازگشت به خانه است، ایدئولوژی به معنای دوگانه‌ی درکی مبتنی بر خواست و آرزو و آگاهی‌ واژگونی از جهان با کارکردی معین.   

         نشان ترمیم را در بسیاری از آثار ادبی مدرن می‌توان یافت. تولستوی در شخصیت پی‌یر بزوخف جنگ و صلح این ترمیم را چهره می‌بخشد. پی‌یر در مواجهه با مرگ خود را باز می‌یابد و ارجگذار دلبستگی‌ها و وابستگی‌های زندگی می‌شود. نظریه پرداز این فرایند یا پدیده کسی جز هایدگر نیست.[6] دازین، انسان در گیر جهان، نزد او در مواجهه با دلهره‌ی مرگ و نیستی به سازگاری با دیگران روی می‌آورد. خود را به آدمی (Das Man) همچون دیگر آدمیان فرو می‌کاهد. آنچه می‌کند و می‌گوید که دیگران می‌کنند. ولی مرگ دست از سر او بر نمی‌دارد. او را با وجود شخصی خود روبرو می‌کند. مرگ، مرگ شخصی خود اوست ، نه مرگ آدمی. در نهایت او به خود باز می‌گردد. زندگی را جدی می‌گیرد. زندگی را در فاصله با مرگی که همه‌ی ‌زندگی او را در نهایت بر باد می‌دهد می‌زید. خانه، به هر صورت همواره جایی است که به آن بازمی‌گردیم.     

         در اسطوره‌ی یهودی شکافی ژرف در خود رخ می‌دهد. خود خود را می‌بازد. هم به اجبار و هم به شوق. اجبار به گریز به تبعید و شوق به گریز از جستجوی خانه و تبدیل هر سرپناهی به منزلگاهی موقت برای خود. اینک، بی‌قراری، بی بنیادی، تمامی هستیمندی را  در بر می‌گیرد. خود دیگر بر جا نیست. ردی از آن بر جاست. این رد است که شکاف را دامن می‌زند. در غیابِ رد دیگر شکاف نخواهیم داشت. یگانگی با عدم را خواهیم داشت. برای همین رد باید بر جای باشد. آنچه جای خود را می‌گیرد آگاهی است. آگاهی به باخت خود. اما آگاهی آنگونه که سارتر مشخص ساخته چیز معینی با اجزاء معینی از خود نیست. پیکانی است پرتاب شده بسوی آنچه که هست، آنچه که در گذر است. خود در اسطوره‌ی یهودی جز ردی از آگاهی نیست.

         هیچکس بهتر از کافکا شکاف را تبیین نکرده است. شخصیتهای آثار او آنچه را می‌جویند که نیست، ولی به صورت یک رد هست،‌ ردی که هست تا بتوان آن را جست و نیست تا نتوان آن را یافت. در قطعه‌ی کوتاه آمدنِ مسیحا شکاف همچون فرمان پیامبران یهود به شگرفی تمام زبان را از هم وا می‌شکافد.[7] کافکا می‌نویسد که مسیحا فقط هنگامی خواهد آمد که دیگر لزومی به آمدنش نیست؛ او فقط در روز پس از ورودش خواهد آمد؛ او نه روز آخر که درست در آخرین روز خواهد آمد. به اینکه مسیحا روز پس از ورودش خواهد آمد به هوش ساده‌ی ما یعنی او آن روز که باید، آن روزی که به حساب می‌آید، نخواهد آمد. ولی او باز خواهد آمد، روز پس از آمدنش. هیچ معلوم نیست این چگونه آمدنی است.  شاید باید این برداشت را داشت که این آمدن همان خودی است که هست ولی فقط به‌صورت یک رد. به‌صورت یک خاطره‌ی مبهم. کافکا با مهارت تمام با کلمه بازی می‌کند تا از تله‌ی نامگذاری این رد و عینیت بخشیدن به آن بگریزد.

         در هجرت، خود بنیاد خویش را، زیست‌جهان خویش را، می‌آفریند. خود را وا می‌نهد تا خودی جدید را بیافریند. محال را ممکن می‌کند. حذف خود (و بازآفرینی خود). با حذف خود باید چیزی بر جای نماند. ولی اینجا معجزه‌ای رخ می‌دهد. از نیستی هستی سر می‌آورد. تمدنی نو در مدینه، جهانی نو در آمریکا بر پای می‌شود. از هیچ. بر خاکی بکر.  ولی آیا این درست چیزی نیست که ما در فلسفه‌ی اخلاق کانت، مهمترین تجلی اخلاق مدرن با آن مواجه هستیم. خودی که در خلاء، در ناشناخته‌ی شیء در خود، خردورزی قانون‌گذار است. نه قانون برای خویشتن بلکه برای همه‌ی بشریت، برای همه‌ی ادوار. قانونی جهان‌روا.

         خودِ هجرت خودی مسلط بر جهان و بیش از آن، درست آن سان که هورکایمر و آدورنو به آن اشاره کرده‌اند[8]،  خودی مسلط بر خویش است. این خودی است کنجکاو، در کلنجار با خویش، خود آزارگر. می‌کوشد آخرین سرحدات وجودی خویش را بشناسد و به سلطه‌ی خود در آورد. ولی این خود چیست؟ چه خودی، چه بنیادی تسلط را بر خویش می‌جوید. با نوعی تناقض روبرو هستیم. مگر خود می‌تواند بر خود تسلط جوید؟ پاسخ را نیچه به ما داده است. خواست قدرت. خود به‌سان خواست قدرت تسلط بر خویش را به‌سان مجموعه‌ای از حسها، رانه‌ها و حساسیتها را می‌جوید. نمود این خواست قدرت را نزد روان‌کاوان می‌یابیم که می‌خواهند به ما یاری رسانند تا پستوهای و دهلیزهای تاریک ناخودآگاه را بازشناسیم و خود را جای آن قرار دهیم.

         نزد سندباد بحری خودی را داریم که خود را محو می‌کند. در تصمیم به سفر در پی ثروت، در تصمیم اولیه به سفری ساده، او خود است، اما در ماجراجویی و لذت‌جویی او دیگر خود نیست. آنگاه او که درگیر ماجراجویی و لذت می‌شود، در سفر تجارتی و عیش و نوش، او خود نیست، کسی است. کسی است موضوع ماجرا و لذت. گزاره‌ای است بدون نهاد. جعل همواره در کار است. این را نیچه به ما آموخته است. خود را همچون نهاد به گزاره اضافه می‌کنیم و به این صورت سوژه شکل می‌گیرد، فاعل جمله.  اصلا مگر می‌شود گزاره‌ی بدون نهاد داشت. فعلی در زبانی همچون فارسی همواره فاعل  را در بر دارد. ولی فراموش نکنیم سندباد همواره پس از غرق شدن کشتی‌اش و آوارگی‌اش در حد مرگ و فنا، به ثروت دست می‌یابد. او در دست یافتن به ثروت نقشی ندارد. او جمع‌آوری کننده است. در بازگشت از سفر، در خانه، نیز او کسی است لذت‌برنده. بدون هیچ اراده‌ی معینی. بدون آنکه چیزی را بخواهد یا نخواهد. بدون ترجیح معینی بجز ترجیح لذت. او اِما بوواریِ عهد کهن است. بدون سقوط، بدون ورشکستگی و بدون عذاب وجدان ولی تا به همان حد فاقد اراده و توان داوری. خانه برای او همان کالسکه‌ا‌ی است که اِما در آن در خیابانهای شهر روئن، ‌برای ساعاتی چند، از جهان کام می‌گیرد. سندباد اما نه ساعتها که روزها و سالها غوطه‌ور خوشی است. بختی که در دنیای مدرن از ما و اِما بوواری گریخته است با او یار است.       

         خود سندباد در سنخی از اخلاق فایده‌باوری به فنا می‌رود. بیشترین میزان خوبی برای بیشترین تعداد افراد. بیشترین میزان خوبی اینجا مقدار لذت، و بیشترین تعداد افراد اینجا نزدیکان و آشنایان سندباد است و حتی سندباد بری که حمالی بیش نیست و به اتفاق به خانه‌ی ‌او راه یافته است در بر می‌گیرد. سندباد بحری به او صد سکه زر سرخ می‌دهد. نقدی که به اخلاق ایده‌باوری شده است آن است که در آن فرد با تمام خودیتش محلی از اعراب ندارد. این درست همان چیزی است که نزد سندباد رخ می‌دهد. از خود او در ماجراجویی و لذت چیزی بر جای نمی‌ماند.

تبیین ساختارها

اکنون می‌توانیم اسطوره‌های چهارگانه برای شناخت و همچنین تبیین تغزلی جهان واقع به کار گیریم. یعنی درست در جهتی بر خلاف رولان بارت و مارکس حرکت کنیم. اسطوره چیزی را وارونه نمی‌نماید. تاریکخانه‌ی عکاسی نیست. تاریخ یا زیست اجتماعی را طبیعت و امر طبیعی جلوه نمی‌دهد. اگر نه تمامی که جنبه‌ای، بخشی از زندگی اجتماعی را به‌گونه‌ای تغزلی و در نتیجه جذابتر از توضیحی فنی تبیین می‌کند. اسطوره‌ی اودیسئوس گره خورده به انگاره‌ی بازگشت به خانه نقبی به زندگی روزمره ما می‌زند. بازگشت از کار، از گشت و پرسه‌زنی در کوچه، از خرید و از دید و بازدید به خانه. همه وسوسه‌های خود را دارند. کار دست کم در اخلاقی پروتستانتی، پرسه در شعر شارل بودلر، خرید در مصرف‌گرایی و دید و بازدید نزد مارسل پروست در سالنهای پاریس (در کتاب در جستجوی زمان از دست رفته)، همه، ما را اغوا می‌کنند. در فرایند آنها، خود به ترافرازندگی نائل می‌شود. با اینهمه خانه جایی است که همواره به آن باز می‌گردیم. کارْ رستگاری را در بر دارد، پرسه‌زنی یگانگی با ازدحام شکوهمند زندگی شهری، خریدْ شور بلعیدن جهان در مصرف‌گرایی و دید و بازدیدْ لذت همدمی و برساختن حوزه‌ی عمومی را. ولی خانه با آرامش خود، با دلبستگی‌ها و وابستگی‌هایش ما را بسوی خود فرا می‌خواند. آنجا کسی، خاطره‌ای، چشم در راه ماست. خودی که در کار از استثمار، در پرسه‌زنی از ازدحام، در خرید از غوغای بازار و در دید و بازدید از تبختر دیگران ضربه می‌خورد و کله پا می‌شود در خانه فرصت پیدا می‌کند تا به زخمهایش مرهمی نهد. در خانه، خود می‌تواند به ترمیم خویش همت گمارد. تردیدی نیست که در جهانی آرمانی، بدون استثمار، بدون ازدحام سرسام‌آور، بدون مصرف‌گرایی و فاصله‌های برخاسته از امکانات و توانمندی، چه بسا که بتوانیم، همچون الگوی سوسیال‌دموکراتهای قدیم سوئد برای زندگی اجتماعی، خانه را در اجتماع منحل کنیم و عشق و مهر را به منزلهایی در هر کوچه و خیابان ببریم، ولی تا آنگاه خانه تنها کنام آرامش و ترمیم خواهد بود. شگرف آنکه سوسیال‌دموکراتهای سوئد امروز در کار انحلال اجتماع و سکنی گزیدن در مسکنی بوزژوای، منزلی از آن خود هستند.

         اسطوره‌ی تبعید گره‌خورده به انگاره‌ی تبعید شاید در برگیرنده‌ترین چهار اسطوره مورد بررسی باشد. ما امروز همگی، چه بومیِ سرزمین خویش و چه به‌سان مهاجر، از خود بیخود شده‌ایم. خود چندی است که خویش را از دست داده است. خودی هنوز برجاست، نه به صورت وجودی هستیمند بلکه به صورت یک یاد، یک خاطره و شاید حسرتی، خاطره‌ی خانه‌ای که بود و دیگر مشخص است هیچگاه نخواهد بود. این موقعیت بی‌خانمانی است. بی‌قراری تام در هستیمندی. مدرنیته را می‌توان بستر پیدایش چنین موقعیتی دانست. بیهوده نیست که کتابی در مورد ذهنیت مدرن ذهن بی‌خانمان نام گرفته است.[9] جهان مدرن نه فقط در شتابی از تحولات که ایجاد کرده بلکه با شکننده ساختن تمامی بنیادهای زیست اجتماعی ثبات را از موقعیتها باز پس ستانده است. خود مدام باید بیگانگی با خود را احساس کند. خود همواره در حال فروپاشی است. جایی که برای آن خانه شود وجود ندارد. او طرد شده‌ی جهان است. من او بر جاست. ولی منی که به گفت فرناندو پسوا هیچ است.[10]

من هیچ‌ام

هیچ وقت چیزی نخواهم شد

نمی‌توانم بخواهم چیزی باشم

با این ‌همه، همه‌ی رویاهای جهان در من‌ است.

پسوا می‌توانست همه‌ی رویاهای جهان را در خود داشته باشد. او شاعر دهه‌های آغازین قرن بیستم بود. او هنوز نرسیده بود شتاب و شکنندگی و همچنین دهشتناکی زندگی اجتماعی قرن بیستم را تجربه کند. ما اکنون پر از کابوسیم و از آن رو امیدوار به آنکه از همان نیز تهی شویم و هیچ هیچ شویم.

         هجرت نگاه را جابجا می‌کند. آن را بر سرمایه‌داری متمرکز می‌کند. بر تسخیر سرزمین، بر بنا نهادن خانه‌ای در جایی معین. خود اکنون روانه‌ی جهان می‌شود تا قلمروی از آن را فتح کند و خود را در آن مستقر سازد. خود از خویش برای برهه‌ای فاصله می‌گیرد تا در جایی جدید خانه‌ای نه فقط از سنگ و چوب و سیمان که همچنین از دلبستگی  و وابستگی بسازد. چیزی، ردی، از زیست اجتماعی کهنه در سرزمین نو نباید بر جای ماند تا خدشه‌ای به احساس در خانه بودن (در جای جدید) وارد نشود. مارکس در مانیفست کمونیست به این امر اشاره کرده است که چگونه بورژوازی تمام مناسبات کهنه را در هم می‌کوبد و روابطی نو مبتنی بر سودجویی عریان و حسابگری خودخواهانه جایگزین آن می‌سازد. نانسی فریزر در دوران ما سرمایه‌داری را نظامی آدم‌خوار می‌نامد که، برای برقراری و پویایی، دموکراسی، مراقبت انسانها از یکدیگر و کره‌زمین را می‌بلعد.[11] سرمایه‌داری امروز مدام در حال گسترش خود به عرصه‌های جدیدی از زیست انسانها است. روح ما اکنون در تسخیر او قرار دارد و درست همانجا او خانه بر پای کرده است با داروهایش، با روان‌درمانگری ‌تجاری‌اش، با ترغیبهایش، با دلهره‌هایش. سرمایه‌داری خود را از درون تسخیر می‌کند و سپس او را به تسخیر سرزمینهای نو بر می‌انگیزد. به خود اکنون آموخته است که جهانی زندگی کند و بیندیشد؛ جهان را خانه‌ی خود ببیند و آن را تسخیر کند.

         سندباد بحری اسطوره‌ی محوِ خود در ماجرا و خوشگذرانی است. خودی فارغ از دغدغه، فارغ از دلواپسی، خودی که در لحظه، در رخداد مضمحل می‌شود. چیزی که از وجود بر جای می‌ماند تنی (یا بدنی) است که رنج و درد را تحمل ‌می کند، حسی است که به وحشت به مرگ واکنش نشان می‌دهد، احساسی است که خوشی و درد را تجربه می‌کند و حساسیتی است که ساز و کار خوشی را از ساز و کار درد و اندوه باز می‌شناسد. سندباد بحری خوشی محو خود است. آنگاه که از ذهن  معذب هگلی دیگر نشانی نیست و شکافی درون آگاهی وجود ندارد. در این وضعیت حسی و احساسی وجود دارد و شاید بتوان آن را سنخی آگاهی خام و تکوین نیافته اندامی خواند. این وضعیت را نمی‌توان وضعیتی آرمانی-اتوپیایی خواند. وضعیت آرمانی-اتوپیایی در اوج، در تکوین، بدست می‌آید. این یکی وضعیتی پیشینی است. آنگاه که هنوز تاراج طبیعت انباشت اولیه بشمار نمی‌آید. آنگاه که هنوز خوشگذرانی و هستیمندی به اندیشه‌ی گناه آلوده نشده است. آنگاه که هنوز کسی غریبانه به خوش بختی خود-در-خوشبختی نمی‌نگرد. خودی بدون خود، برگذشته از ماجراهایی سخت ولی در خانه‌ای پر از گنج، پر از شادمانی، پر از جشن و سرور، پر از روایت.

         سندباد بحری نقطه‌ی آغازی است که نهایت آن رویکرد دوساد است. خوشی و عیش و نوش سندباد ساده و ابتدایی است. بهنجار و سازگار با ضرب‌آهنگ زندگی: خوش‌نوشی، خوش خوری و خوش گویی. ساد این بساط را بساطی می‌بیند که «بساطی نیست»، که در کومه‌ای تاریک برپا است و آن را به هم می‌زند. او به جای آن، لذت شهوی در آمیخته با خشونت و آزار قرار می‌دهد. لذت برای او برگذشتن از هنجارهاست، ماجراجویی شهوی در تن دیگری در قالب رخنه به تمامی سوراخها و حفره‌های تن، تسلط بر آن در حد در هم شکستن آن و بلع پسماندهای آن. لذت در مرز اشمئزاز. ساد گویی پی برده است که لذت، در زمانه‌ای که بورژوازی درهای هر خانه‌ای را به خوشی‌های متعارف زندگی گشوده است، دیگر در شکل ساده و ابتدایی خود از جذابیتی برخوردار نیست و باید تغییری اساسی کند تا بتواند خود را اغوا کند. اینک نه بخت که شرارت است که خوشبختی به بار می‌آورد و اشمئزاز است که لذت را به اوج می‌رساند.[12]    

کلام پایانی: خانه و خود، رویا و تأویل

انگاره‌ی خانه انگاره‌ای نازدودنی از سپهر زیست ماست. جهان پهناور و به دید رودکی گرد گردان است. هر روزی به شکلی است، پر از فراز و نشیب. خانه نوید یگانگی، ثبات و آسودگی می‌دهد. مقر دلبستگی و وابستگی است. چاردیواری است که شاید حسی از حبس و محدودیت به ساکنین خود انتقال دهد ولی جایی استوار و مستحکم در اختیار خودی قرار می‌دهد که زمین را زیر پای خود لرزان و سوزان و لغزنده احساس می‌کند. خانه سنگ است، چوب است، زمین است. بوده و هست و خواهد بود. استواری هستیمندی است. مادیت زمان و مکان است، آنچه که کانت ضروری برای ادراک و فهم پدیده‌ها می‌دانست. امری شهودی است. از خانه، تا خانه، به خانه. آغاز و فرجام همه‌ی آمد و شدها.

         خود چیزی نیست جز حسی از وجود. حسی که به تأویل درکی را پی می‌افکند. خود آنگونه که چارلز تیلور بر آن تأکید می‌ورزد از دل تأویل سر بر می‌آورد.[13] خودْ خود را تأویل می‌کند، آنچه که به او محول شده، آنچه که او باید انجام دهد. خود اگر به خویش بنگرد جز خود هیچ نمی‌یابد جز آنچه که خود تأویل کرده است. می‌کوشد استواری و استحکام را بجوید و به خانه روی می‌آورد. ولی خانه همیشه در دسترس نیست. وانگهی خانه فقط و فقط نوید یگانگی،‌ ثبات و آسودگی می‌دهد. هر خانه‌ای رویای آن خانه است. خانه همچنین بسا گاه کارکردی گزینشی دارد و خود را طرد می‌کند یا محبوس چاردیواری خویش می‌سازد. مشخص است که در چنین وضعیتی خود ترجیح می‌دهد که به تبعید رود و آنجا بماند. در شکافی ابدی با خود. خود اما می‌تواند گزینه‌ی هجرت را انتخاب کند؛ از خانه برون رود و خانه‌ای نو را بجوید. سرزمینی را همچون یک جهان تسخیر کرده، از همه چیز تهی کند و آن را بر مبنای تأویل خود سامانی نو دهد تا خانه‌ی او شود. تسخیر جهان اما تسخیر خود نیز هست. خودی در زنجیر که جز نظم و فرمانبرداری چیزی نمی‌شناسد. راهکار دیگری هنوز هست. اضمحلال خود. فروکاستن خود به حسی، احساسی، حساسیتی. سپردن خود به ماجراهایی در سرزمینهایی دور، تا مگر سرنوشت راه را بسوی خانه‌ای آکنده از عیش مداوم هموار سازد.                

پانویس:

[۱] تمامی آنچه درباره‌ی این اسطوره و انگاره و اسطوره و انگاره پیشین اینجا می‌نویسم از این کتاب به غایت جالب فرا گرفته‌ام:
Charles Bambach (2013), Thinking the Poetic Measure of Justice: Hölderlin–Heidegger–Celan, State University of New York Press.
[۲] به این درک پس از خواندن این مقاله رسیدم:
Diana Cater, Ozcan Tunalilar, Diana L. White, Serena Hasworth & Jaclyn Winfree (2022), “Home is Home:” Exploring the Meaning of Home across Long-Term Care Settings, Journal of housing for the elderly Vol. 36 (3): 321–338
[۳] این برداشت آزادی است از آنچه هایدگر در این سخنرانی‌نوشته ابراز می‌کند:
Martin Heidegger (1975), Building Dwelling Thinking in Poetry, Language, Thought, Harperperennial.
[۴] خورخه لوئیس بورخس، هزار و یکشب (ترجمه‌ی کاوه سیدحسینی). مقاله اینجا در دسترس است.
https://ghalam.wordpress.com/2014/09/02
[۵] Mladen Dola (۲۰۲۰)، What’s the Time؟ On Being Too Early or Too Late in Hegel’s Philosophy، PROBLEMI INTERNATIONAL، vol. ۴؛ PROBLEMI، vol. ۵۸، no. ۱۱–۱۲.
[۶] در مارتین هایدگر (۱۳۸۶)، هستی و زمان (ترجمه‌ی سیاوش جمادی)، ققنوس.
[۷] قطعه را در این کتاب خواهید یافت: فرانتس کافکا (۱۳۸۳)، تمثیلها و لغزواره‌ها همراه با نامه به پدر (ترجمه‌ی امیر جلال‌الدین اعلم)، انتشارات نیلوفر.
[۸] در کتاب دیالکتیک روشنگری (ترجمه‌ی مراد فرهادپور و امید مهرگان)، هرمس، ۱۴۰۳.
[۹] پیتر برگر، بریجیت برگر، هانسفرید کلنر (۱۳۸۱)، ذهن بی خانمان: نوسازی و آگاهی (ترجمه‌ی محمد ساوجی)، نشر نی.
[۱۰] آغاز شعر دکان تنباکو فروشی، به ترجمه‌ی خلیل پاک ‌نیا. شعر در اینترنت در دسترس است.
[۱۱] Nancy Frazer (۲۰۲۳)، Cannibal Capitalism: How our System is Devouring Democracy، Care، and the Planet – and What We Can Do About It، Verso.
[۱۲] خوانش من از مارکی دوساد استوار بر این دو کتاب است:
Marquis de Sade (2009), The 120 Days of Sodom, ‎ Wilder;
موریس بلانشو (۱۳۹۵)، عقل ساد (ترجمه‌ی سمیرا رشیدپور)، بیدگل.
[۱۳] در کتاب:
Charles Taylor (1989), The Sources of the Self: The Making of Modern Identity, Harvard University Press.

از همین نویسنده:

بانگ

«بانگ» یک رسانه ادبی و کاملاً خودبنیاد است که در خارج از ایران و به دور از سانسور و خودسانسوری بر مبنای تجربه‌ها و امکانات مشترک شخصی شکل گرفته است.

شبکه های اجتماعی