درگذشت مسعود فیروزآبادی، بنیان‌گذار انتشارات آرش در سوئد و از پیشگامان نشر مستقل فارسی در تبعید، فرصتی برای بازنگری در نقش ناشران ایرانی خارج از کشور در مقابله با سانسور و حفظ تداوم ادبیات فارسی فراهم کرده است. فیروزآبادی از سال ۱۹۸۳، با انتشار آثار ممنوعه و نوشته‌های نویسندگان داخل و خارج از ایران، کوشید فضایی مستقل برای نشر فارسی ایجاد کند؛ تلاشی که با دشواری‌های اقتصادی، محدودیت بازار کتاب و مشکلات توزیع همراه بود. او در پژوهشی درباره نشر فارسی در خارج از کشور که در سال ۲۰۱۱ با ویراستاری مسعود کدخدایی تهیه شد، از تجربه‌های خود در مقابله با سانسور و مشکلات ساختاری نشر در تبعید سخن گفته بود. اکنون، در گفت‌وگو با مسعود کدخدایی، می‌خواهیم از یک‌سو جایگاه تاریخی فیروزآبادی و انتشارات آرش را در شکل‌گیری نشر مستقل فارسی بررسی کنیم و از سوی دیگر بپرسیم این تجربه چهاردهه‌ای چه دستاوردها و محدودیت‌هایی داشته و چه میراثی برای نسل تازه ناشران و نویسندگان ایرانی بر جای گذاشته است.
آیا مسعود فیروزآبادی را می‌توان ناشری پیشرو و پیشگام دانست؟ به نظر شما مهم‌ترین دستاورد تاریخی او چه بود؟ آیا انتشارات آرش و دیگر ناشران تبعیدی توانستند علاوه بر انتشار آثار ممنوعه، بر مناسبات سانسور در داخل ایران نیز تأثیر بگذارند؟
با سلام به شنوندگان شما. درباره مسعود فیروزآبادی به‌عنوان یک پیشرو، حرفهای بسیاری می‌توان گفت. در واقع، شخصیت و کارکرد همه کسانی که پیشرو بوده‌اند، جالب توجه است. چرا؟ چون یک پیشرو می‌خواهد به جایی برسد که تا آن زمان کسی به آن نرسیده است. یعنی در مسیری قدم می‌گذارد که هنوز راهی در آن وجود ندارد. باید خطر کند، وارد بیراهه‌های ناشناخته شود، به چپ و راست برود تا سرانجام راهی پیدا کند. بعد دیگران آن‌قدر از آن مسیر عبور می‌کنند که زیر پایشان کوبیده می‌شود و به راهی شناخته‌شده تبدیل می‌شود. به همین دلیل باید بر ارزش چنین کسانی تأکید کرد.
مسعود فیروزآبادی یکی از این پیشروان بود.
هیچ‌وقت فراموش نمی‌کنم که چگونه کتاب‌های سنگین را بار ماشینش می‌کرد و از شب تا صبح رانندگی می‌کرد؛ از سوئد به دانمارک و از آنجا به آلمان و فرانسه می‌رفت تا کتاب‌ها را عرضه کند.
آن زمان کیفیت صحافی کتاب‌های فارسی در خارج از کشور، در یک کلمه، افتضاح بود. کتاب‌ها را که باز می‌کردید، برگ‌هایشان از هم جدا می‌شد. اما فیروزآبادی سه جلد «هزار و یک شب» و مجموعه اشعار شاملو را با جلد سخت و کیفیت خوب منتشر کرد. آن زمان کامپیوتر هم نبود و کار چاپ و نشر به آسانی امروز انجام نمی‌شد.
آشنایی من با او از طریق دوست عزیزم اکبر سردوزامی بود که چند کتابش را فیروزآبادی منتشر کرده بود. انتشار آثار سردوزامی به‌خودی‌خود شجاعت می‌خواست. کسانی که با نوشته‌های او آشنا هستند، می‌دانند که آثارش تابوشکن بودند و هر ناشری حاضر به انتشار آن‌ها نمی‌شد.
از آغاز دهه ۱۹۹۰، در کپنهاگ میز کتاب داشتم. در آنجا فعالان سیاسی میزهایی داشتند و کتاب‌های خودشان را می‌فروختند. من تنها کسی بودم که در میز خود کتاب‌های غیرسیاسی عرضه می‌کردم. کتاب‌ها را از مسعود می‌گرفتم و قرار بود پس از فروش، پولشان را به او بدهم. گاهی فروش کتاب‌ها ماه‌ها طول می‌کشید، اما هرگز ندیدم که برای دریافت پولش فشار کاسبکارانه‌ای به من بیاورد.
مطمئنم خاطرات فراوانی از او نزد نویسندگان و ناشران تبعیدی باقی مانده است. ای کاش یادنامه‌ای برای او منتشر شود.
شما به پراکندگی جغرافیایی ناشران، نبود تشکل و شبکه توزیع مشترک، هزینه‌های بالای ارسال کتاب و تغییر عادت‌های مطالعه اشاره می‌کنید. با توجه به افزایش سن بخشی از مخاطبان و ظهور نسل تازه مهاجران، آیا الگوی سنتی نشر فارسی در تبعید همچنان پاسخ‌گوست؟ برای حفظ میراث ناشرانی مانند فیروزآبادی، چه تغییراتی در زمینه همکاری ناشران، نشر دیجیتال و دسترسی خوانندگان به کتاب ضروری است؟
در سال‌های اخیر، بعضی از ناشران ایرانی، البته در گستره‌ای محدود و با احتیاط، به امکان نشر دیجیتال توجه نشان داده‌اند، اما به نظر می‌رسد تا جا افتادن آن هنوز راه درازی در پیش باشد. شاید علت عمده این وضعیت را باید نزد خوانندگان جست‌وجو کرد.
اگر در این زمینه از ناشران خارج از کشور پرس‌وجویی صورت بگیرد، می‌توان به بسیاری از پرسش‌ها پاسخ داد و با گردآوری تجربه‌های آنان، گره از برخی مشکلات گشود.
به نظر من، بزرگ‌ترین مشکل ناشران خارج از کشور پراکندگی جغرافیایی آن‌هاست؛ پراکندگی‌ای که از شمال اروپا تا آمریکا و کانادا را در بر می‌گیرد. نداشتن یک اتحادیه درست‌وحسابی و نبود همکاری میان ناشران بر پایه یک پلتفرم مشخص و مدون، بر مشکلات می‌افزاید. گرانی هزینه‌های پست و استقبال محدود خوانندگان را هم باید به این مشکلات اضافه کرد.
با این حال، می‌توان به ناشران پیشنهاد کرد که دست‌کم یک وب‌سایت مشترک و حرفهای ایجاد کنند و با منتقدان و معرفی‌کنندگان کتاب در تماس دائمی باشند.
ناگفته نماند که ناشران در این سال‌ها با برگزاری نمایشگاه‌های کتاب و نشست‌هایی با حضور نویسندگان، به رونق بازار کتاب کمک کرده‌اند.
دگرگونی عادت‌های مطالعه نیز مسئله‌ای است که نباید آن را دست‌کم گرفت. حتی در غرب، پژوهش‌های آماری نشان می‌دهند که شمار کمتری از مردم به سراغ متن‌های طولانی و عمیق می‌روند و عادت به گزیده‌خوانی و کوتاه‌خوانی در فضای مجازی رو به گسترش است.
حجم بالای تولید رمان‌های جنایی در غرب چه چیزی را نشان می‌دهد؟ به نظر من، نشان می‌دهد که عادت‌های کتاب‌خوانی در میان این گروه از خوانندگان نیز تغییر کرده است. این تغییر عادت را می‌توان در میان ایرانیان، به‌ویژه نسل‌های جوان‌تر، نیز مشاهده کرد.
اگر بخواهیم درباره نسل تازه مهاجران و خوانندگان فارسی‌زبان صحبت کنیم، به نظرم باید از ناشران پرس‌وجو کنیم. ناشران معمولاً کتاب‌فروش هم هستند و به‌ویژه در نمایشگاه‌ها مستقیماً با خریداران روبه‌رو می‌شوند و با آن‌ها گفت‌وگو می‌کنند. بنابراین می‌توانند در این زمینه صاحب‌نظر باشند.
البته بهتر است آگاهانه و با پرسش‌هایی از پیش تعیین‌شده به سراغ خریداران کتاب بروند تا اطلاعات مورد نیاز را از آنان به دست آورند.
در مجموع باید بگویم که الگوی سنتی نشر در تبعید هنوز کارآمد است، اما ناشران باید به‌طور جدی به این واقعیت توجه کنند که بسیاری از خوانندگانشان پا به سن گذاشته‌اند. به همین دلیل، لازم است به دو موضوع توجه ویژه داشته باشند.
موضوع نخست، اندازه حروف و فاصله سطرهاست. من خودم با این مشکل روبه‌رو بوده‌ام و از بسیاری دیگر نیز درباره آن شنیده‌ام. ناشران باید اندازه حروف را بزرگ‌تر و فاصله سطرها را بیشتر کنند. نباید به این دلیل که با افزایش تعداد صفحات، هزینه ارسال کتاب هم بیشتر می‌شود، در این زمینه صرفه‌جویی کنند. کسانی که می‌خواهند کتابی را بخوانند، به هر حال حاضرند برای چنین کیفیتی مبلغ بیشتری بپردازند.
موضوع دوم این است که نشر دیجیتال را دست‌کم نگیرند.
در نمایشگاه‌های کتاب چندین بار دیده‌ام که مراجعه‌کنندگان به دلیل ریز بودن حروف، از خرید کتابی منصرف شده‌اند. همچنین مواردی دیده یا شنیده‌ام که دوستان سالمند ترجیح می‌دهند کتاب را به‌صورت دیجیتال دریافت کنند، چون می‌توانند روی کامپیوتر اندازه نوشته را به دلخواه بزرگ کنند.
در پایان باید بگویم که نشر خارج از کشور را باید پاس داشت و راه کسانی چون مسعود فیروزآبادی را که زندگی خود را بر سر این کار گذاشتند، ادامه داد.
کار مسعود ستیز با تیغ تیز سانسور بود و این کار کوچکی نبود. او و دیگر ناشران پیشرو و پیشکسوت در تبعید توانستند بسیاری از آثاری را که در ایران امکان چاپ و انتشار نداشتند، منتشر کنند و بر گنجینه زبان فارسی بیفزایند.
اشاره من به کمبودها و ضعف‌های موجود در این زمینه، نه برای تضعیف ناشران، بلکه برای تقویت آن‌هاست. امیدوارم به کارشان ادامه دهند و با غلبه بر ضعف‌ها و مشکلات، نگذارند راه پیشتازانی چون مسعود فیروزآبادی بی‌رهرو بماند.
من خودم دیدم که او چگونه ماشینش را واقعاً از کتاب پر می‌کرد و به‌جای آنکه در خانه و کنار خانواده‌اش باشد، شب تا صبح رانندگی می‌کرد؛ از شهری به شهر دیگر و از کشوری به کشور دیگر، به شوق آنکه رانده‌شدگان از میهن آن کتاب‌ها را بخوانند.
راهش پردوام و یادش ماندگار باد.
