نسیم خلیلی: از خویشتن تا مصر؛ نگاهی به «جان‌شیفتگان» نجیب محفوظ

بعضی کتاب‌ها افزون بر درونمایه‌ی شورانگیزشان، درخشش نام نویسنده‌شان و یا لحن خوش‌خوان روایت‌شان، با جمله‌هایی که در دلشان نشسته است به یاد آورده می‌شوند، جمله‌هایی که مخاطب سرگشته‌ی جهان اندوهگین امروز در قالب فهمی برخاسته از رنجوری‌های ناظر بر روان‌شناسی اجتماعی، تروماها و حزنی جمعی، از ژرفنای جان خویش می‌فهمَدِشان؛ روایت «جان‌شیفتگان» نجیب محفوظ هم که به تازگی و با ترجمه‌ی سلیس و دلنشین مردم آذرسان از سوی نشر دانوب آبی به بازار کتاب آمده است، از همین دست کتاب‌های ماندگار است، مشحون از جملاتی تپنده که اندوه و سرگشتگی انسان معاصر را در تلاطم حوادث و تکاپوهای سترون سیاسی و اجتماعی بازنمایی می‌کنند، جمله‌هایی که بر طاقچه‌ها، رف‌ها، بر دستان قهرمانان مستاصل روایت، بر لبه‌ی حوض‌های مرمرین کتاب، در میان عطر غذاهای محلی عربی و مصری نشسته‌اند، مثلا آنجا که یک نویسنده در پاسخ به این پرسش که نمایشنامه‌اش هیچ چیز برای خندیدن ندارد، می‌گوید: «ما در زمانه‌ی رنج و اشک‌ها زندگی می‌کنیم» یا آنجا که قهرمانان قصه، دو رفیق، بازنماییِ هابیل و قابیل زیرمتن فراخ آفرینش و هستی می‌شوند و یکی از آنها چنین عبارتی را با خودش نجوا می‌کند: «اصلا تصور نمی‌کردم فرشته‌ها و شیطان بتوانند در یک وطن کنار هم زندگی کنند!» یا آنجا که هنرپیشه‌ی کهنه‌کار، دیالوگی نمادین و معنامند را در ملاقاتی غم‌بار با عشقی قدیمی به زبان می‌آورد: «شری که آدمیان می‌کنند پس از مرگشان باقی می‌ماند؛ اما نیکی‌شان، غالبا با استخوان‌هایشان به خاک سپرده می‌شود.» یا آنجا که قهرمانان قصه درباره‌ی نجات جهان با هم حرف می‌زنند و دیالوگ‌هایشان را دوست داری چندین‌ و چندبار پیش خودت زمزمه کنی: «عزت با خنده گفت: -بعضی وقت‌ها فکر می‌کنم ما خانواده‌ی دیوانه‌ای هستیم! -دیوانگی بهترین وصف برای نجات جهانه. -هنوز اعتقاد داری جهان نیاز به نجات داره؟» تو گویی در چنین مواجهه‌ای مخاطب خودش را در قصه‌ی نجیب محفوظ بازمی‌یابد که نومیدانه از بی‌سرانجام‌بودگی اعتقاد به نجات جهان از پس انباشتی از تجربه‌های تلخکامانه‌ی برخاسته از جنبش‌های پرهیاهوی سیاسی و اجتماعی سخن می‌گوید.

فاجعه‌ست اگه به سیاست اهمیت ندیم

مقدمات پیش‌گفته اما خود زمینه‌ای را هموار می‌کند تا اشاره کنم که اتفاقا نجیب محفوظ هم بخشی از روایتش را با اشاره به همین تلخکامی‌های سیاسی نهفته در تاریخ مصر ساخته و جلا داده است، آن‌جا که به ابناء الغد اشاره می‌کند، مترجم در پاورقی توضیح می‌دهد که ابناء الغد، «نامی غیررسمی برای حزب سیاسی الغد در مصر است که در دهه‌های پایانی قرن بیستم فعالیت می‌کرد و گرایش لیبرال داشت.» – و همین‌جا باید اشاره کنم که پاورقی‌های کتاب که همه از مترجم است، خود یکی از محاسن ارزشمند ترجمه‌ی خوش‌خوان و روان این کتاب است که به مخاطب در فهم برخی کلمه‌ها که دید و شناختی از آن‌ها ندارد کمک شایانی می‌کند – در هر حال سیاست در این روایت از نجیب محفوظ همواره یک بحث کلیدی‌ست، بحثی که هویت آدم‌های قصه، و فراتر از آن مسیر زندگی‌شان را تعیین می‌کند، گاه بیراهه‌ای در انتظار است و گاه این به کار سیاسی لغزیدن شرافت و معنامندی ویژه‌ای به جهان شخصیت‌های قصه می‌بخشاید، رهیافتی که بیش از هر جای دیگر آن را در گفتگوهای پدر و پسر، عزت و سمیر می‌توان بازیافت: «یک بار به او گفت: -سیاست خیلی خطرناکه سمیر. -تا حالا ذهنت رو مشغول نکرده؟ – نه – فکر می‌کنی برای همینه که خوشبختی نصیبت شده؟ نگاهی به او انداخت و گمان کرد مسخره‌اش می‌کند، اما چهره‌اش را جدی و بی‌شیله پیله یافت. با لحنی طعنه‌آمیز گفت: -سیاست تنها دوستم رو از من گرفت. -حمدون عجرمه؟ -بله، در مورد ابناء الغد شنیدی؟ -البته -فاجعه‌ست واقعا. سمیر لبخندزنان گفت: – و فاجعه‌ست هم اگه به سیاست اهمیت ندیم. -برای تو کافی نیست که مهندس باشی و سرپرست خانواده؟ -نه مهندسی و نه خانواده بدون سیاست نمی‌شه! -به‌به! به‌به! چیزی مهم‌تر هست. -واقعا؟ -گاهی تو اوقات فراغت در مورد معنای زندگی از خودم می‌پرسم! -سیاست به تو جواب رو می‌ده!… -هدف از سیاست چیه؟ بعد از کمی فکر جواب داد: -اون هدف هر آدمیه، خوشبختی! -اما برای سعادت راه آسون‌تر و کم‌خطری وجود داره. -فکر نمی‌کنم. به ندرت آدمی مثل شما به خودشکوفایی و خوشبختی دست پیدا می‌کنه. با تندی غیرمنتظره‌ای گفت: -من رو مثال نزن خواهش می‌کنم! … منظورم خود آدمه؛ آدم می‌تونه بدبختی خودش رو بفهمه. -راهش ساده‌ست، فقط کافیه عامل شقاوت رو برداریم. با صدای بلند گفت: -باور کن حمدون این کار رو کرد که زندگی‌ش رو از دست داد. -این فداکاریه. خوب، لابد قبول داری که فداکاری ارزش داره.» و این دیالوگ‌ها بدون هرگونه تملق و تکلفی به روشنی مشابه‌های متعددی در زندگی واقعی هر انسان زیسته در خاورمیانه دارند، تو گویی نویسنده با نگاهی عمیق و کاونده به جامعه‌شناسی خاورمیانه می‌کوشد فعالیت سیاسی آرمان‌گرایانه برای نیل به مفاهیم والایی همچون آزادی و خوشبختی در خاورمیانه را آسیب‌شناسی کند و از ایده‌آل‌هایی بگوید که هر جوان بلندپروازی را – بیش از هر جای دیگری در جهان در این جغرافیا – به سمت مبارزه با شقاوت، که اغلب در راس قدرت بر اریکه‌ی خود تکیه زده است، سوق می‌دهد.

فضایی میان تاریخ و اسطوره

در هر حال باید گفت که رویکرد جامعه‌شناسانه‌ی عمیق و تامل‌برانگیزی که نجیب محفوظ به مسایل سیاسی و هویت‌بخشی به قهرمانان قصه‌اش دارد باعث می‌شود روایت ساده و ملموس نجیب محفوظ به چیزی فراتر از یک مثلت عشقی یا وصف زندگی زنی بخشنده به نام خانم عین تبدیل بشود و شاید از همین روست که نویسنده، راوی روایتش را هم نه یک فرد مشخص که گویی آینه‌ای تمام‌قد از حافظه‌ی جمعی و انسانی می‌داند. آن‌چنان‌که روایت این‌گونه متفاوت و نوآورانه آغاز می‌شود: «راوی می‌گوید: … اما راوی کیست؟ آیا بهتر نیست او را با یک کلمه معرفی کنیم؟ او شخص معینی نیست که بتوان با یک اشاره‌ی تاریخی معرفی‌اش کرد؛ نه مرد است، نه زن، نه نامی دارد و نه هویتی. شاید مجموعه‌ای از زمزمه‌ها یا همهمه‌ها باشد، که میل شدید به جاودانگی برخی خاطرات آن‌ها را برمی‌انگیزد، و با اشتیاق به موعظه و خرد هدایت می‌شود؛ اسیر احساسات شادی و غم و احساس تراژدی مدفون، و شیرینی رویاهایی که می‌پندارد روزی به واقعیت می‌پیوندند. درواقع میراثی بافته شده از تاریخ فرشتگان است که صداقت آن از شدت حرارت و ژرفنای اشتیاقش سرچشمه می‌گیرد. این میراث به یاری تخیلی امین تجسم می‌یابد، تخیلی که آرزوی تسخیر فضا را دارد، هرچند پاهایش بر زمین نرم و ترک‌خورده و در شکاف‌های پرآب لرزان و سست است.» و این سبک روایت که نجیب محفوظ با چنین ظرافتی بنا می‌کند، مرز میان واقعیت و تخیل را برمی‌دارد و خواننده را در فضایی میان تاریخ و اسطوره معلق نگه می‌دارد؛ درواقع باید گفت به این ترتیب رمان با اعترافی رندانه و در عین حال فلسفی آغاز می‌شود، جایی که نجیب محفوظ پیش از گشودن در خانه‌ها و کوچه‌ها، پرسش بنیادین هویت را پیش روی خواننده می‌گذارد، و هویت همان مولفه‌ای‌ست که اساسا این روایت بر شانه‌هایش اِستاده است.

از مَلوخیه تا کاباره‌ای آرمیده بر کشتی

هویت دغدغه‌ی اصلی نویسنده است، هویت شخصی و فرهنگی، هویتی که در طول داستان در قالب بخشندگی، مادرانگی، تقوا، دانش‌اندوزی، تمایل به هنر و تئاتر و سیاست و جدا کردن راه خود، از خانواده و محله‌ی کودکی، معناهای متفاوت و شکننده‌ای پیدا می‌کند و روایتی استقس‌دار و عمیق و خواندنی می‌سازد که در آن با هویت و فرهنگ عامه و مردم‌شناسی مصری‌ها هم دم‌خور می‌شوی؛ شخصیت‌های خیالی نهفته در فرهنگ عامیانه را در اشاره به تیپ‌های قلدر و بیمار اجتماعی می‌شناسی، زیارتگاه‌های محبوب و مثلا مزار ابوالمسعود طیب الجراح را در ذهن تجسم می‌کنی، بادهای خماسین، که اشارتی‌ست به بادهای گرم موسمی بر جانت می‌وزد، بوی مَلوخیه را به مشام می‌کشی، همان غذای محلی عربی که مثل قرمه‌سبزی ایرانی‌ها پرطرفدار است، و افزون بر همه‌ی این‌ها قهرمانان داستان را در مکان‌هایی ویژه و ناب در جغرافیای فرهنگی روایت می‌بینی مثلا در قهوه‌خانه‌ای باشکوه که «در مکانی منحصر به فرد قرار داشت، درست بر مرز میان تاریخ و عصر حاضر؛ در اتاق دیده‌بانی دژ باستانی‌ای که بالای طاقی قرار گرفته بود. در زمانی دور، این طاق، دروازه‌ی شمالی قاهره به شمار می‌رفت، و آن دژ، مرکز امنیت و دفاع بود. اما امروز، دژ فقط اثری تاریخی بود و طاق راه عبوری شده بود برای رهگذران و خوابگاه متکدیان.» یا به روض‌الفرج می‌روی که «نام شهر و شهرستانی در استان قاهره‌ی مصر است که در گذشته مرکز تئاترها بوده است»، با تئاتر الیزیه که نام سالن معروف در قاهره است که به سبک فرانسوی ساخته شده، آشنا می‌شوی، با سالن‌های مشابه دیگر، رمسیس و پرنتانیا، و در نهایت یادآوری عشقی قدیمی را در کاباره‌ی «زهره نیل» به تماشا می‌نشینی، «کاباره‌ای معروف در قاهره که در دوره‌ای خاص مرکز تجمع هنرمندان و اهل هنر و موسیقی بود.» کاباره‌ای آرمیده بر کشتی. و به این ترتیب است که خواندن رمان «جان‌شیفتگان» نجیب محفوظ همچون دیگر آثارش مجالی برای خودشناسی و از دیگر سو سفر به سرزمین‌های دور، سفر به مصر و تاریخ و افسانه‌های مصری‌ست.

از همین نویسنده:

بانگ

«بانگ» یک رسانه ادبی و کاملاً خودبنیاد است که در خارج از ایران و به دور از سانسور و خودسانسوری بر مبنای تجربه‌ها و امکانات مشترک شخصی شکل گرفته است.

شبکه های اجتماعی