گَشتی کوتاه در داستانهای کوتاه آسیه نظامشهیدی، داستاننویس مشهدی

در ستون دیدگاه، بانگ میزبان نظرهای متفاوت و گاه متعارض است. انتشار هر متن در این ستون، لزوماً به معنای تأیید تمامیِ گزارههای آن از سوی بانگ نیست. ما باور داریم که گفتوگوی انتقادی، تنها در سایهی شنیدنِ صداهای متفاوت ممکن میشود.
ملاکهای ما برای انتشار در این ستون عبارتاند از:
جنسیتزده یا نژادپرستانه نباشد.
انسانها را تحقیر نکند.
نفرتپراکنی نکند.
حریم خصوصی اشخاص را خدشهدار نکند.
تهمت نزند و شایعه نپراکند.
از نویسندگان، صاحبنظران و خوانندگان دعوت میکنیم که در این گفتوگو مشارکت کنند و پاسخها، نقدها و دیدگاههای خود را برای انتشار در شمارههای بعدی برای ما بفرستند.
آسیه نظامشهیدی متولد هزاروسیصدوچهل خورشیدی در مشهد، در مجموعهی داستانِ دومش، «عادتهای صبحگاهی»، در هر داستانِ کوتاهی که در دلِ قصه و روایت و درگیریهای درونی و بیرونی یا همان ذهنی و عینی شخصیتها با گذشته و حالشان، دست روی بازسازی یا بازنمایی یا بازشناسی یا یادآوری یا نشانهگذاری یا غبارروبیِ بخشی از فضا و زندگیِ شهریِ مدرنِ مشهدِ قبل از پیشآمد پنجاهوهفت (به عنوان شهریْ حالیا بیشتر شناختهشده با مذهب) گذاشته، کم و بیش در داستانگویی هم موفقتر بوده و پیشنهاد دراماتیک و کمتر تجربهشده و جدیدی به داستاننویسی خراسان و ایران ارائه داده و بر ارزش آن افزوده. در واقع با این نگاه میتوان پنج داستان کوتاه اول این مجموعه را (از مجموع نُه داستان کوتاه کتاب) دارای طرح و برنامهی مشخصی دانست که آنها را همچون اندامهای یک سازهی واحد به هم پیوند میدهد و آن اشارهی کموبیش به تاریخ مدرنیتهی مشهد و تصویرسازی از آن است.
مشهدی که در آن فیلمهای سینمایی بهروزِ دنیا همچون «آنی هال» از وودی آلن و «آروارهها» از استیون اسپیلبرگ و «داستانِ عشق» از آرتور هیلر، اکران میشوند و روی پرده میروند، کارمندانِ مردِ بازنشستهاش میتوانند انتخاب کنند به جای پیکان، هیلمن نارنجیِ وارداتی بخرند و با کمی اضافهکار به خریدن شورولت امید داشته باشند. زنان معلمش با حقوق معلمیشان به تور اروپا میروند و زیر آفتاب با لباسهای رنگی و کلاههای حصیری و عینک آفتابی، عکس یادگاری میگیرند. و باشگاه پارک آریامهر و کوهسنگیای هم هست تا زن و مرد روی مهتابیهای بزرگ رو به دریاچهشان کنار هم بیواهمه با موسیقی زنده برقصند. صورتی از زیستِ شهریِ مدرن مشهد (و در نگاهی گستردهتر، ایران) که حالاها، خبری ازش نیست و گم و دفن شده:
«…شبا اگه میدیدی. ساختمون کوهسنگی مثل یه کشتیِ رو آب بود. با پنجرههای گِرد. شب، نور چراغاش، رو استخر باشگاه میافتاد. استخر که میگم یعنی دریاچه ها. همیشه غلغله بود. پای پلههای باشگاه دو تا شیر سنگی بود. دو طرف شیرها باغچههای پر از اطلسی. شبها روی مهتابیِ بزرگِ رو به دریاچه، میز و صندلی میذاشتن. از عصر ملت میآمد برای بستنی فالوده…شب هم غلغله…موزیک زنده بود، خانما و آقایون دستهدسته میآمدن، بعد میرقصیدن…»

در واقع، لابلای بطن و متن داستانهای پنجگانهی این کتاب (آداب سوگواری، جمعهی خوش، عادتهای صبحگاهی، معاشرت با دزدان و زمستانی دیگر)، در قامتِ سندی مکتوب و به عنوان کارکرد ثانویهشان است که ما با زندگی بخشی از مردمی که زیستِ مدرنی داشتند (خصوصا زنان) و بعد از پیشآمد پنجاهوهفت نادیده گرفته و سرکوب شدند و بسیاریشان امکان مهاجرت پیدا نکردند یا نخواستند مهاجرت کنند، در ایران ماندند و برای زنده ماندن یا در امان ماندن (همینقدر بیرحمانه) به محدودیتها و اجبارها تن در دادند و رنج کشیدند، آشنا میشویم.
کلنجار رفتن با حجاب و به نوعی اعتراض به آن به مثابهی یک زائده یا عارضه که خودش را در کهنگی و پارهگی و کثیفی روسریها و مانتوها و چادرهای تحمیلشدهی شخصیتهای داستانها بازتاب میدهد یکی از موضوعاتی است که در داستانهای نظامشهیدی هر از چندی خودش را نشان میدهد. مثلا در داستان اول مجموعهی عادتهای صبحگاهی، آداب سوگواری، راوی داستان با نقبزدن به ذهن مشوش نوری (نورمهر)، شخصیت اول داستان میگوید: «فکرش رفت پی مراسم خاکسپاری آن ظهر داغ که مدام چادر از سرش سُر میخورد و بس که بلند بود توی دست و پاش میپیچید، روی زمین کشیده میشد و کلافهاش کرده بود…» یا «گوشهی مانتواش را که نخکش شده بود با دو دست کشید و صاف کرد و به لکهی بزرگ تیرهی روی چادر خیره شد…». کلافهشدن. انگار نوری با هیولاچهای زنده و جاندار و البته نفسبُر مواجه است که مدام برایش مزاحمت ایجاد میکند و گهگداری باید در چشمهاش خیره شود تا بلکه از رو برود، ببازد یا تَرکَش کند.
این یکی از شاخصههای داستانهای آسیه نطامشهیدی است که در روایت زندگی شخصیتهای زن داستانهاش نمیگذارد آن لباسهای زور و اجبار: مانتوها و روسریها و چادرها که حتا گویی شخصیتها تمایلی به نو کردنشان ندارند و نشان از بیاهمیت بودنشان برای شخصیتهای داستان است، عادی و طبیعی جلوه کنند. شخصیتها مدام با این لباسهای تحمیلشده در کشاکش هستند. آذردخت شخصیت اول داستان کوتاه عادتهای صبحگاهی که در خیالاتش در جایی میان گذشته و حال و آیندهی خودش و شهرِ مشهد گیر کرده است یکی از آن زنهاست: «برای خرید، مانتوی گشاد خاکستریرنگش را پوشید و روسری گلریز زمینهسورمهای کهنهای سَر کرد و از خانه بیرون رفت…آذردخت دست برد تا روسری پسرفته را روی موها بکشد…روسری کهنهی ابریشمی که حین خرید سُر خورده بود و تا فَرقِ سَر عقب رفته بود از میان انگشتهای لرزان آذردخت میگریخت و بازیگوشی میکرد…»
نظامشهیدی البته این رویهها و این موضعگیریها را پیش از کتاب عادتهای صبحگاهی در مجموعهی داستان اولش «تمساح بودایی نیوزلندی محبوب من» هم، در برخی داستانهاش تمرین کرده است. مثلا آنجایی که شخصیت اول داستان «من، جویس، وولف، همینگوی و دیگران» که دارد تلاش میکند به یک داستاننویس تبدیل شود میگوید «با روسری کج، موهای پتپت سفید و سیاه و زیتونی و نارنجی که از آن بیرون زده…میروم توی اتاقم، خودم را از بارهایم خلاص میکنم. کیف و کاغذها و روسری و مانتو، هر کدام را گوشهای میاندازم…» و صراحتا و بیلکنت حجاب را یک بار میداند. همچنان که در داستان دیگری از همین مجموعه به نام «صبحبهخیر شادپری» مینویسد «…بعد شروع شد. فکرشو بکن؟ نه نمیتونی فکرشم بکنی. هر شب من با یه مانتوی گشاد، روسری، یه رادیوی کوچیک، با یه چراغقوه میخوابیدم…» شخصیتی که گوشبهزنگ برای رفتن به پناهگاه و شروع بمباران هوایی در دههی شصت است و باز هم سنگینی و مزاحمت مضاعف حجاب تحمیلی را وسط جنگ حس میکند، اما با این وجود، گویی شرایط بلایی به سرش آورده که نمیتواند و نمیشود خودش را برای بیرون رفتن بدون مانتو و روسری تصور کند. و در همان شرایط نمادِ تازهقدرتگرفتهی این پوشش ناسازگار و کور و تاریک از سوی دیگری هم آزارش میدهد: «طبقهی پنجم دو تا پسربچههای آقای خجندی افغانی که زیر چادر مادرشون گلشاهخانوم رفته بودن از ترس میافتادن زیر پام و زرزرشون بلند میشد و چادر مادرشون با پاهای من کشیده میشد تو پلهها…» انگار راوی نهتنها به دخترش شادپری، بلکه به تمام دختران ایران گزارشی از مصائبش در دوران نوجوانی و جوانی میدهد.

مصائبی که فقط تغییر صرف یا سادهی عادتهای پوششی نیست، بلکه چیزی است که درونشان را به واسطهی آن تغییرِ بیرونیِ مهیب و تروماتیک، برهم زده و به وضعیتی از تهوع و سرگردانی کشاندهشان. این تهوع و سرگردانی به بهترین شکل در داستان «ماهیها» از همین مجموعه جان گرفته است:
«میهمان پیش آمد و گفت: “سیما جان…” زن عقب رفت. مدتها بود نمیدانست در بعضی مواقع چه کند؟ در حضور بعضی مردها روسری به سر داشت، در حضور بعضیها نه، با بعضیها دست میداد، با بعضیها نه، گاهی که پستچی نامه میآورد مانتو به تن داشت، گاهی نه، وقتی زبالهها را میبرد گاه چادر نازک میانداخت، گاهی نه…حالا مانده بود دستها را کجا پنهان کند. دست میهمان محکم و طلبکار دراز شده بود. حتما در هلند تمام زنها دست میدادند. دست داد. “خوش اومدین”»
هنگامهی خداحافظیِ مردِ میهمان که در طول داستان و با مرور خاطرات، مشخص میشود همدانشکدهای دانشگاه زن و مردِ میزبان در سالهای قبل از پیشآمد پنجاهوهفت بوده است و حالا خارج از کشور روزگار میگذراند (و میتوان حدس زد این سه نفر هم مثل برخی دیگر از دانشجویانِ آن سالها دستی بر آتش فعالیتهای شبهسیاسی مخربِ ایدئولوژیک داشتهاند)، زن انگار با وجود آن ازدسترفتگیهای جبرانناپذیر، برای چند لحظه از تردیدها دست میشوید و خودش را رها میکند: «… خواست عقب برود ولی نرفت…میهمان، زن را در آغوش گرفت. کنار گونهی زن به گونهی مرد خورد. گونهی زن یخ کرد و حس کرد مثل یک ماهی مرده است.» این ماهی مرده در داستان ماهیها، داستان تهوع و سرگردانیای است که زن را رها نمیکند. تهوع و سرگردانیای که شومبختانه خود زن هم در شکلگیری آن نقشی داشته است و دخیل بوده است.
حُسنِ داستانهای کوتاه نظامشهیدی اما در همین است که برعکس برخی داستاننویسان ایرانی که همچنان اصرار دارند آن وقایع منتهی به پیشآمد پنجاهوهفت را لازم و حتمی بپندارند و تصویری مثبت از آن فعالیتهای خودویرانگر و دیگریویرانکُن به دست بدهند، چکهچکه حقیقت رفته بر آدمِ ایرانی را فاش میکند. او به جای اینکه همچنان در حیاط خانهباغی در خیابانی مثل جم یا سناباد یا آبکوه در کنار جماعتی همچنان مشتاق، با یک صندلی خالی یا قاب عکس یا تاریخ و خاطرهی جعلی بیعت کند و برای آن چیزها بغض کند یا بالبال بزند به خسارتهای واردشده بر انسان مدرنِ ایرانی و آزادی و طبیعتش، طبیعت مدرنش میپردازد.
و اینطوری میشود که وقتی کسی کتاب عادتهای صبحگاهی آسیه نظامشهیدی را دست من میبیند و میپرسد: «حالا چی نوشته است این آسیه نظامشهیدی؟» که بعضی به حالت تحقیر نویسندهای محلی و زنِ نویسنده میخوانندش، من جواب میدهم دربارهی واقعیتِ گذشته و حال و آیندهمان نوشته. کاری که بسیاری بلد نیستند انجام دهند یا نمیخواهند انجام دهند یا نمیتوانند بپذیرند که درست و بهتمامی انجام دهند، همو که به گمان من، برخی از درخشانترین و صادقانهترین داستانهای کوتاه این شهر (مشهد) را نوشته است، و در خیابانِ پرتقاطع ابنسینا، نرسیده به چهارراه دکتراش، با آن سیگار روشنِ لایت لای انگشتهاش و آن موهای سپید مدل چتری، بالاخره بدون روسری یا شال یا مانتو، کنار در کتابفروشی قلمِ آقای باروح، مثل قطرهی درشت بارانی بود که بر حقیقت غبارگرفتهی مشهد میبارید و شاید امید داشت و هنوز هم دارد لابد، تا قبل از رسیدن به چهارراه دکترا، نام کتابفروشی نبش این چهارراه، به یاد نوجوانیهاش، دوباره از فلسطین به بوردا (Burda) تغییر کند.








