از ما

از ما

هما شهرام‌بخت: «هزار و یک شب»، حافظهٔ سیالِ خیال و تاریخ

«هزار و یک شب» نه تنها گنجینه‌ای از قصه‌های شگفت‌انگیز شرقی، بلکه دایرهالمعارفی چندلایه از تجربه‌ی انسانی است که از گفت‌وگوی گسترده‌ی فرهنگ‌ها، ملل و سنت‌های گوناگون در طول تاریخ شکل گرفته. حضور شخصیت‌های اسطوره‌ای در کنار مردمان عادی و حاکمان، همراه با حکمت، طنز و تأملات عمیق در عشق، قدرت و سرنوشت، این اثر را به متنی زنده و پویا بدل کرده که فراتر از یک میراث ادبی گذشته، امکان خوانش‌های متنوع تاریخی، فرهنگی و اجتماعی را فراهم می‌آورد. از این رو، هزار و یک شب همچنان منبعی غنی برای پژوهش‌های معاصر در حوزه‌ی روایت، روابط قدرت و لایه‌های پنهان تجربه‌ی بشری باقی مانده است.

ادامه مطلب »
از ما

بهروز شیدا: «آوازِ دورِ خونین‌شبان شاید؟» – چهار رمانِ شکارِ کبک، پنجاه درجه بالای صفر، لب بر تیغ، خنده‌ی شغال در چند نگاه

   به چه چیز در این چهار رمان نگاه می‌کنیم؟ چه‌گونه نگاه می‌کنیم؟ به حضور مرگ نگاه می‌کنیم؛ به رابطه‌ی عشق و مرگ. به چهار رمان شکار کبک، پنجاه درجه بالای صفر، لب بر تیغ، خنده‌ی شغال در چهار آینه نگاه می‌کنیم: درک زیگموند فروید از رانش مرگ، درک ژاک لاکان از رانش مرگ،  اندیشه‌ی ژان پل سارتر، اندیشه‌ی فریدریش نیچه. آن‌گاه؟

ادامه مطلب »
از ما

رضا باقری: ذهن در جنگ و در میان آوار

نویسنده جنگ را نه به‌عنوان یک واقعه‌ی ژئوپلیتیک، بلکه به‌مثابه «تغییری در ادراک جهان» توصیف می‌کند که زمان را تکه‌تکه کرده، اقتصاد را به سمت نابودی سوق می‌دهد و اعتماد میان انسان‌ها را فرو می‌پاشد. متن تأکید می‌کند که جنگ با واژه‌های آرامی مانند «عملیات» و «خسارت جانبی» آغاز می‌شود، اما در خیابان به فروپاشی خانه‌ها، بازی‌های تغییرشکل‌یافته کودکان و ترسی تبدیل می‌شود که تا سال‌ها پس از پایان جنگ نیز در ذهن قربانیان باقی می‌ماند.

ادامه مطلب »
نگین ساسان فر
از ما

نگین ساسان فر: «آینه‌های شکسته هویت و تراژدی جمعی»- تحلیل چندصدایی، ساختارشکنی زبان و بازخوانی اسطوره در رمان پسامدرن زنانه‌ی «از چشم‌های شما می‌ترسم» فرخنده حاجی‌زاده

رمان «از چشم‌های شما می‌ترسم» فرخنده حاجی‌زاده متنی است که روایت را از جایگاه بازنمایی واقعیت به جایگاه کنش تاریخی و اخلاقی منتقل می‌کند. این رمان با فروپاشاندن زمان خطی، چندپاره‌کردن صدا و واگذاری حافظه به بدن زنانه، امکان تازه‌ای برای اندیشیدن به نسبت میان ترس، تاریخ و هویت فراهم می‌آورد. مقاله‌ی حاضر می‌کوشد نشان دهد که چگونه حاجی‌زاده ترس را از قلمرو روان‌شناختی فردی بیرون می‌کشد و آن را به مقوله‌ای زیبایی‌شناختی و هستی‌شناختی بدل می‌سازد.

ادامه مطلب »
از ما

جلال خالقی مطلق: گنجشک‌های پکن

استاد خالقی مطلق در این داستان اسارت درونی جامعه ایران تحت سرکوب را نشان می‌دهد که با «اعتیاد به ترس»، «عادت به ناامیدی» و تکرار خشونت، به ساختارهای استبدادی بازمی‌گردد. نقش روشنفکران – همچون راوی تبعیدی که خیرات می‌دهد، روزنامه می‌خواند و افکارش را «مرتب» می‌کند – در این اسارت برجسته است: آن‌ها ناظرانی منفعل‌اند که تحلیل می‌کنند اما در عمل تغییری ایجاد نمی‌کنند، و حتی سیاستمداران غربی با مبادله قراردادهای اقتصادی در برابر آزادی‌های موقت، بخشی از این معماری اسارت می‌شوند. رهایی واقعی، نه از دخالت بیرونی، بلکه تنها با شکستن این چرخه درونی و بازپس‌گیری حس از دست‌رفته ممکن است، که داستان آن را به عنوان کمدی سیاه تکرار تاریخ افشا می‌کند.

ادامه مطلب »
از ما

قتل خامنه‌ای – شهریار مندنی‌پور: موش ‌دریانورد و ناخدا

این داستان که در اکتبر ۲۰۲۲ (مهر/آبان ۱۴۰۱) نوشته شده است، ساختاری تمثیلی و جهان‌شمول از فروپاشی یک نظام فرسوده، توهم رهبری و تغییر وفاداری‌ها را ترسیم می‌کند. جادوی ادبیات در این تمثیل در خلق الگویی نمادین است که به طرز شگفت‌انگیزی با روندهای سیاسی-اجتماعی واقعی هم‌نوا می‌شود. ادبیات با انتزاع و نمادپردازی، ذات یک پدیده را عریان می‌کند و هنگامی که واقعیت تاریخی بر مدار همان ذات حرکت کند، اثر ادبی در نگاه ما به سندی شفاف و یک هشدار پیشین تبدیل می‌شود. قدرت این تمثیل، در همین جهان‌شمولی و توانایی آن در صحه گذاشتن بر واقعیت‌های متأخر است.

ادامه مطلب »
از ما

محمدرفیع محمودیان: ادبیات داستانی، تخیل مادی تمنا در نوشتار

نویسنده با نگاهی فلسفی و نظری به بررسی چیستی و چرایی جذابیت ادبیات داستانی می‌پردازد و استدلال می‌کند که راز این جذابیت را باید در تلاقی سه عنصر «نوشتار»، «تخیل مادی» و «تمنا» جستجو کرد. او بر «نوشتار» به عنوان فرایندی زنده و پویا تأکید می‌کند. نویسنده با مقایسه‌ی سبک و درون‌مایه آثار نویسندگانی چون همینگوی و داستایفسکی، نشان می‌دهد که چگونه تمناهای گوناگون و حتی متضاد یک عصر در نوشتار تبلور می‌یابند و چگونه خواننده نیز در هر دوره با تمنای خاص خود، اثر را به «نوشتاری» زنده و نو بدل می‌کند.

ادامه مطلب »
از ما

شهریار مندنی‌پور: «سووشونی‌ها» -زخم گرم

شهریار مندنی‌پور در ادامه مجموعه یادداشت‌های «سووشونی‌ها»، با وام‌گیری از اصطلاحی جنگی به کالبدشکافی وضعیت روحی یک ملت پس از کشتار دی‌ماه می‌پردازد. او از مردمی می‌گوید که در برابر خشونت، آیین سوگواری را دگرگون کرده‌اند: سیاه را دور ریخته‌اند، بر مزارها دست زده‌اند و به رقص برخاسته‌اند. مندنی‌پور در این متن هم‌صدا با میلان‌کوندرا تأکید می‌کند که «هنر به ما کمک می‌کند از واقعیت نمیریم». او با یادآوری داستان‌هایی که باید نوشته شوند – از مغازه‌داری با کرکره‌ی خونین تا کابوس‌های شبانه‌ی جلادان – از تخیل به مثابه‌ی تنها سلاح باقی‌مانده در برابر «تخیل شر» دفاع می‌کند.

ادامه مطلب »
از ما

بررسی مجموعه گوشه‌ها – محبوبه موسوی: «گذار از انفعال»، فردیت زن در داستان پونه بریرانی

پونه بریرانی در داستان «پروست چگونه می‌تواند زندگی‌تان را زیر و رو کند؟»، زن را از قلمرو «انفعالِ رمانتیک» بیرون می‌کشد و به قلمرو «فردیتِ کنشگر» وارد می‌کند. شخصیت «دیبا» نه در جستجوی عشقی آرمانی و قالبی، بلکه در پی عشقی است که او را از «بیوه‌ی کتابفروش» بودن به «دیبا» بودن ارتقا دهد. نویسنده با بهره‌گیری از زبان زنانه (جزئی‌نگری، تنانگی، سکوتِ پُرمعنا) و با واسازیِ کلیشه‌های عاشقانه، نشان می‌دهد که «کنش‌گریِ» زن در این داستان نه در شورش‌های بزرگ، که در جهشی درونی به سوی پذیرش خودِ یگانه‌اش و انتخابِ معشوقی هم‌سوی با همین فردیت متجلی می‌شود.

ادامه مطلب »
از ما

مهرک کمالی: چندصدایی و ابهام در« دلِ دلدادگی» شهریار مندنی‌پور

دلِ دلدادگی شهریار مندنی‌پور، که در سال‌های پس از جنگ و زلزله‌ای ویرانگر رخ می‌دهد، تنها بازنمایی یک فاجعه یا یک عشق پیچیده نیست؛ بلکه بیانیه‌ای جسورانه در فرم روایی است. این رمان با درهم‌تنیدن اسطوره‌ی آفرینش، چهار عنصر کلاسیک، و واقعیتی تلخ، و با طرد آگاهانه‌ی «صدای مسلط نویسنده»، در پی خلق جهانی است که در آن «عدم قطعیت»، اصل سازمان‌دهنده و خودِ معناست. این مقاله می‌کوشد با واکاوی ساختار چندصدای رمان، شخصیت‌پردازی اسطوره‌ای، و تقابل عناصر چهارگانه، نشان دهد که چگونه مندنی‌پور از رخدادهای تاریخی معاصر به‌مثابه‌ی بستری برای آزمون مرزهای روایت و تعلیق معنا بهره می‌جوید.

ادامه مطلب »
از ما

خورشید رشاد: از فاصله‌ی دور

این اثر نه تنها یک داستان درباره مرگ و سوگ است، بلکه کاوشی است شاعرانه در مورد ماهیت حافظه، هویت، و این که ما چقدر می‌توانیم واقعاً فردی را که فکر می‌کنیم می‌شناسیم، بشناسیم. نویسنده استعدادی درخشان در خلق فضاهای احساسی و شخصیت‌های چندبعدی دارد. این داستان مدت‌ها پس از خواندن، در ذهن خواننده باقی می‌ماند و او را به تأمل وامی‌دارد.

ادامه مطلب »
از ما

امید فلاح آزاد: مهناز عطارها و داغ فرزندباختگی در تاریخ معاصر ایران در «کژمیر»

مهناز عطارها در رمان «کژمیر»، تازه‌ترین اثر خود، «کابوس مشترک زیستهٔ ایرانیان» یعنی داغ فرزندباختگیِ ناشی از خشونت سیستماتیک و جنگ را به هستهٔ روایت داستانی بدل می‌کند. او با بهره‌گیری از منشوری بینا‌نسلی، بینا‌قومی و بینا‌جنسیتی، نه تنها «نمایشگاه مرگ‌های دست‌ساز» نیم‌قرن اخیر ایران را کاتالوگ می‌کند، بلکه بر بازخوانی روش‌های گوناگون مواجهه با این تراژدی پایدار تمرکز دارد.

ادامه مطلب »
از ما

حسین نوش‌آذر: «چهار صندوق بیضایی»، تمثیل جاودان از استبدادی که خود می‌آفرینیم

بیش از نیم قرن پیش، بهرام بیضایی در نمایشنامه «چهار صندوق» با وارونه کردن یک فرم شاد مردمی قاجاری، دور باطل استبداد را به تصویر کشید: جامعه‌ای که از ترس خطری مبهم، خود قدرتی سرکوبگر می‌سازد، سپس با تفرقه، سازش و انفعال، آن را تداوم می‌بخشد و در آخرش هم صدای اعتراض را تنها می‌گذارد. این اثر که هم در دوران پهلوی و هم در جمهوری اسلامی سانسور شد، امروز بیش از همیشه معاصر ماست؛ از مکانیسم‌های قطبی‌سازی در اپوزیسیون تا بازتولید صندوق‌های ایدئولوژیک در گفتمان‌های سیاسی، همه یادآوری می‌کنند که بزرگ‌ترین خدمت به استبداد، خودزنی جمعی و ناتوانی در اتحاد است.

ادامه مطلب »
از ما

شهریار مندنی‌پور: سووشونی‌ها (گاهنامۀ خونین انقلاب)

شهریار مندنی‌پور در این یادداشت فریاد می‌زند: این پایان سرکوب نیست، بلکه آغاز واقعی پروسه انقلاب است. او با نگاهی عمیق به تاریخ تنهایی ایران تأکید می‌کند که پیروزی نه در چند روز یا ماه، بلکه در روند مداوم مقاومت مدنی نهفته: کنار گذاشتن ریا، تقیه و تقوای تحمیلی رژیم، تمرین رواداری، و هوشیاری در برابر خطر انزوا و دشمن‌خویی داخلی. مندنی‌پور می‌گوید تا وقتی همدیگر را داریم، قبای ژنده و خونین تنهایی‌مان، نماد امید و خشم جمعی است.

ادامه مطلب »
از ما

خیزش ملی مردم ایران – رضا باقری: هزاران سوزن در ذهن‌ها کاشته شد

رضا باقری در این داستان نشان می‌دهد که چگونه یک قتلِ حکومتی در خیابان، شهر را به میدانی از ترسِ فراگیر تبدیل می‌کند. نتیجه، زایشِ جامعه‌ای از «زندگی‌های نیمه‌تمام» است – انسانی که جسمش زنده است، اما پیوندش با همنوع، امیدش به عمل نیک، و آرامش ذهنش کشته شده است.

ادامه مطلب »
از ما

نسیم خاکسار: خاک وطن تاب دفن این همه زندگی، این همه در خون تپیده را ندارد

نسیم خاکسار در این متن، امید را نه به مثابه یک احساسِ منفعل، که به عنوان نتیجهٔ منطقیِ یک تحلیل تاریخی-اجتماعی طرح می‌کند. خاکسار با ثبتِ مرگ‌های «نابه‌نگام»، در واقع دارد ذخیرهٔ انقلابیِ آینده را می‌شمارد؛ او مرگ را نه پایان، که تعلیقِ مبارزه در انتظار «سال صدف‌های بیداری» می‌داند. این متن، بیانیه‌ای است در باب امید به مثابه یک استراتژی مقاومت.

ادامه مطلب »
از ما

مهرداد شریفی: یک لقمه‌ی راحت

یک داستان تمثیلی در بستر خیزش ملی مردم ایران که از یک سو بیانگر پیروزی نمادینِ مقاومت فردی در نبرد علیه «مالک» داخلی است و از سوی دیگر، ظهور سرباز خارجی با وعدهٔ اردوگاه غذا، شکستِ همان مقاومت را در جنگ بزرگ‌ترِ حاکمیت‌ها نشان می‌دهد؛ گویی جان‌های به خاک افتاده، تنها مقدمه‌ای بوده برای تغییر چهرهٔ بازیگران سلطه، نه پایانی بر خود سلطه.

ادامه مطلب »
از ما

شهریار مندنی‌پور: گاهنامۀ خونین انقلاب (روزنگارهای سرکوب)

اگر مادری بر مزار پسرش برقصد و کل بکشد، اگر دیگر از «رحمت» و «مغفرت» قبرستانی خبری نباشد، اگر «می‌بخشم» به «نمی‌بخشم» بدل شود؛ آیا این پایان سرکوب است یا آغاز واقعی انقلاب؟ شهریار مندنی‌پور در «گاهنامۀ خونین انقلاب» پاسخ می‌دهد: این تازه شروع پروسه‌ای است که باید در آن ریا را کنار گذاشت و هوشیار ماند.

ادامه مطلب »
از ما

خیزش ملی مردم ایران – بهرام مرادی: مرعوب‌شدگی

تاریخ معاصر ایران، روایت تکرار «مرعوب‌شدگی»‌هایی است که در بزنگاه‌های بحران، جامعه را به آغاز قهرمانانی موهوم می‌کشاند. بهرام مرادی در این مقاله، با وام‌گیری از الگویی روان‌شناختی-تاریخی، به نقد آن دسته از روشنفکران و کنشگران امروزی می‌پردازد که در برابر پیچیدگی‌های حال، بار دیگر در دام ساده‌انگاری «رهبری واحد» و بازگشت به گذشته افتاده‌اند. او هشدار می‌دهد که این «سندروم»، بازتولید همان چرخه معیوبی است که بارها تجربه‌اش کرده‌ایم.

ادامه مطلب »
از ما

یک بار دیگر سایه جنگ بر ایران-فرشته پاریزی: زندگی عادی

حرف اصلی نویسنده در این داستان، بازنمایی تقابل و درهم‌تنیدگی فاجعه‌جمعی و زندگی روزمره است: اینکه چگونه در بستر بحران و خشونت گسترده، آدم‌ها با وسواسی بیمارگونه به روتین‌های پیش‌پاافتاده‌ای مانند پخت غذا یا رسیدگی به ناخن‌ها می‌چسبند تا هم خود را از فروپاشی روانی نجات دهند و هم بر وضعیت غیرعادی پیرامون سرپوش بگذارند؛ اما این “عادی‌نمایی” خود به شکلی وهم‌آلود و ترسناک درمی‌آید و نشان می‌دهد که فاجعه، مرزهای بیرون و درون، خیابان و آشپزخانه، و حتی حافظه و ادراک را از بین برده است.

ادامه مطلب »
از ما

جواد اسحاقیان: «منطق گفتمانی» باختین در نمایش‌نامه‌ی «مرگ یزدگرد» بهرام بیضایی

در جستار پیش‌رو، نمایشنامه‌ی «مرگ یزدگرد» بهرام بیضایی از دریچه‌ی نظریه‌ی «منطق گفتمانی» (Dialogism)، «چندصدایی» (Polyphony) و «کارناوال» میخائیل باختین خوانده می‌شود. این تحلیل نشان می‌دهد چگونه بیضایی با تکثیر روایت‌ها و صداهای متضاد ـ از زبان آسیابان، زن و دخترش در برابر شاه، موبد و سردار ـ نه تنها اقتدار تک‌صدایی قدرت سیاسی-دینی را به چالش می‌کشد، بلکه شکاف‌های طبقاتی، ایدئولوژی‌های سرکوب‌گر و صدای خاموش فرودستان را در قالب یک «کارناوال گفتمانی» آشکار می‌سازد؛ چنانکه قربانیان تاریخ، در لحظه‌ای تعلیقی، حاکمان را به محاکمه و تمسخر می‌کشند. این خوانش، «مرگ یزدگرد» را به مثابه‌ی یکی از درخشان‌ترین نمونه‌های ادبیات معاصر فارسی تبدیل می‌کند.

ادامه مطلب »