نقد ادبی

«نگهبان شب»، روایتی چندلایه از ویرانی جنگ و تاب‌آوری روح انسانی است. رمانی که با ترجمه‌ی خوش‌خوان عطیه رزاقی منتشر شده، در دل یکی از خونین‌ترین دوران‌های تاریخ آمریکا داستان مادری شکسته، دختری اندوهگین و یک نگهبان شب زخمی را روایت می‌کند؛ چنانکه مرز میان عقل و جنون، واقعیت و کابوس، و عشق و ویرانی به بالاترین حد خود می‌رسد. فیلیپس با نثری شاعرانه و مستندوار، نه تنها زخم‌های جنگ را بر تن شخصیت‌ها، بلکه بر جان یک ملت نشان می‌دهد که از میان ویرانی، به ستایش تاب‌آوری انسان و جست‌وجوی نور در دل تاریکی پساجنگ بپردازد.

 در جهان پیچیده و پرتکثر امروز، جستار دیگر به‌دنبال ارائهٔ پاسخ‌های قطعی نیست؛ بلکه با طرح مسائل و برانگیختن پرسش‌های نهفته، عمق و وسعتی تازه یافته و به ابزاری برای نظم‌بخشی به ذهن پراکندهٔ انسان معاصر بدل شده است. این نوشتار با بازگشت به ویژگی‌های بنیانی جستار در آثار مونتنی، امتداد و تحولات آن را در زمانهٔ ما بررسی می‌کند و در پایان با طرح پرسش‌هایی دربارهٔ ماهیت زیبایی‌شناختی جستار، گفت‌وگو را ادامه می‌دهد.

این مقاله، یک نگاه تحلیلی عمیق به داستان «زایر» نسیم خاکسار است، اما فراتر از آن، تلاشی است برای پیوند زدن تجربه‌ی جنگ در دو مقطع تاریخی متفاوت (جنگ ایران و عراق و جنگ کنونی با اسرائیل و آمریکا). نویسنده با تکیه بر مفهوم «دلبستگی به اشیا» به عنوان نماد وطن، نشان می‌دهد که جنگ نه فقط ساختمان‌ها، که «تعلق خاطر» آدم‌ها را نابود می‌کند.

نویسنده در این مقاله بر این باور است که با وجود پیوستگی واقعی جهان تحت سلطه سرمایه‌داری جهانی، شکافی ژرف میان «واقعیت عینی یگانگی» و «حس درونی تنهایی و بی‌معنایی» انسان‌ها وجود دارد. او پس از بررسی ناتوانی فلسفه، شعر و رمان در پر کردن این شکاف، به تاریخ‌نگاری (به ویژه آثار بکرت) روی می‌آورد و نتیجه می‌گیرد که هرچند کتاب‌های تاریخی حس احساسیِ مستقیمی ایجاد نمی‌کنند، اما خواننده می‌تواند از خلال آنها به درکی فرازمانی و فرامکانی از به‌هم‌پیوستگی هستی دست یابد و شاید از این راه، اندکی از شدت تنهایی و واماندگی بکاهد.

 کشوری در این اثر، نه تنها با نگاهی نقادانه به بازخوانی تاریخ و تقدس‌زدایی از قهرمانان می‌پردازد، که جامعه‌ای را در محاصره فشارهای اقتصادی، تعصبات کهن و ارواح سرگردان گذشته به تصویر می‌کشد؛ جزیره‌ای که خود استعاره‌ای است بزرگ از انزوای انسان معاصر و کشتی نجاتش که همواره در آستانه غرق شدن در توفان است.

«هزار و یک شب» نه تنها گنجینه‌ای از قصه‌های شگفت‌انگیز شرقی، بلکه دایرهالمعارفی چندلایه از تجربه‌ی انسانی است که از گفت‌وگوی گسترده‌ی فرهنگ‌ها، ملل و سنت‌های گوناگون در طول تاریخ شکل گرفته. حضور شخصیت‌های اسطوره‌ای در کنار مردمان عادی و حاکمان، همراه با حکمت، طنز و تأملات عمیق در عشق، قدرت و سرنوشت، این اثر را به متنی زنده و پویا بدل کرده که فراتر از یک میراث ادبی گذشته، امکان خوانش‌های متنوع تاریخی، فرهنگی و اجتماعی را فراهم می‌آورد. از این رو، هزار و یک شب همچنان منبعی غنی برای پژوهش‌های معاصر در حوزه‌ی روایت، روابط قدرت و لایه‌های پنهان تجربه‌ی بشری باقی مانده است.

   به چه چیز در این چهار رمان نگاه می‌کنیم؟ چه‌گونه نگاه می‌کنیم؟ به حضور مرگ نگاه می‌کنیم؛ به رابطه‌ی عشق و مرگ. به چهار رمان شکار کبک، پنجاه درجه بالای صفر، لب بر تیغ، خنده‌ی شغال در چهار آینه نگاه می‌کنیم: درک زیگموند فروید از رانش مرگ، درک ژاک لاکان از رانش مرگ،  اندیشه‌ی ژان پل سارتر، اندیشه‌ی فریدریش نیچه. آن‌گاه؟