نسیم خلیلی در بازخوانی تاریخی‌ـ‌اجتماعی مجموعه‌داستان «کارنامه‌ی احیاء» نوشته حسن حسام، نشان می‌دهد که چگونه این اثر شاخص رئالیسم اجتماعی دهه ۱۳۵۰، رنج فرودستان را به سازوکارهای استثمار، انضباط نظامی، دیوان‌سالاری و قدرت مذهبی پیوند می‌زند و از خلال ادبیات، بخشی از تاریخ ناگفته مردم ایران را ثبت می‌کند.
داستان کوتاه «دمپایی‌های راحل» نوشته‌ی حسین نوش‌آذر (بانگ)، بر مرز میان داستان و فراگمنت ایستاده؛ متنی که به‌جای بازنمایی یک فاجعه، غیاب آن را روایت می‌کند. راوی، دیواری نیمه‌ویران است که از دل آوار، از عروسی‌ای می‌گوید که به‌ناگاه از صدا افتاد، و از زنی به نام راحل که تنها نشانی‌اش، جفتی دمپایی بی‌صاحب است. نوش‌آذر با توقف زمان بر ساعت ۹:۳۰، با شخصیت‌بخشی به اشیا و با آفرینش ابهاماتی عامدانه، خواننده را به مشارکت در آفرینش معنا فرا می‌خواند. این داستان، با ساختاری قوسی عاطفی مشخص، از ویرانه‌ای می‌گوید که هنوز ایستاده است – و هنوز صداهایی در آن هست.
لیلا لُعَلَمی در جُستاری تناقض آشنای عصر شبکه‌های اجتماعی را می‌کاود: مردم با دیدن خبر نظارت، جنگ الگوریتمی، اخراج جمعی یا فاجعهٔ اقلیمی می‌پرسند «الان در کدام مرحلهٔ دیستوپیا هستیم؟»؛ اما همان آدم‌ها داستان‌های آیندهٔ سیاه را با لذت می‌خوانند. پاسخ او این است که آینده هنوز نوشته نشده، قدرت یک‌سویه نیست، و تخیلِ بدترین جهان می‌تواند به‌جای تسلیم، نوعی تمرین اخلاقی و حتی امید باشد
در رمانی که راویِ آن یک سگ سیاه است، مرز میان زایش و مرگ چنان در هم می‌شکند که دیگر نمی‌توان با اطمینان گفت زندگی کجا تمام می‌شود و مرگ از کجا آغاز می‌شود. ناهید شمس در «سگ سیاه زایشگاه»، با طنزی سیاه، جامعه‌ای را روایت می‌کند که در آن بوی مرگ از هر جایش به مشام می‌رسد و حتی در زایشگاه هم نمی‌توان از این بو رها شد. فریبا صدیقیم در این نقد، با تکیه بر شخصیتِ «ونوس» (زنی که میان مردگان و زندگان در نوسان است) و راویِ سگ‌سان، نشان می‌دهد که چگونه این رمان جهانِ گروتسکی می‌سازد که در آن «تقدس و ابتذال»، «عشق و شهوت»، و «ایمان و خرافه» در هم می‌آمیزند.
خاطرات ودود رهروان جوشان، نویسنده‌ی زاده و بالیده‌ی افغانستان، روایتی زنده از سال‌های شورانگیز و حزن‌آلود مبارزه، بازداشت و زندان پلچرخی است. این کتاب که از سوی نشر مهری منتشر شده، تاریخ چپ مستقل افغانستان را از خلال تجربه‌ی زیسته، کودکی، بیداری سیاسی و شکنجه بازمی‌گوید و شباهتی غریب با حبسیه‌های مبارزان ایرانی دارد. از شعر داود سرمد بر دیوار سلول تا رویارویی با شکنجه‌گر در دادگاه لاهه، اثر پلی می‌زند میان زندگی شخصی و تاریخ پرتلاطم منطقه و خواننده را به تأمل در حافظه، مقاومت و مسئولیت امروز در برابر فراموشی فرامی‌خواند.
فرد لونزر در این مقاله به بررسی چالش‌های واقع‌گرایی در جهانی می‌پردازد که روزبه‌روز به داستان‌های ژانری مانند علمی-تخیلی، هیجان‌انگیز و فانتزی شبیه‌تر می‌شود. او با اشاره به اختلاف تاریخی میان اچ.جی. ولز و هنری جیمز، استدلال می‌کند که داستان علمی-تخیلی، با وجود توانایی‌اش در به تصویر کشیدن امیدها و ترس‌های معاصر، به دلیل حس قطعیت و انتخاب یک آینده خاص، واقع‌گرایی را به‌طور کامل منتقل نمی‌کند. در مقابل، ادبیات داستانی با انعطاف‌پذیری و پذیرش ناتمام بودن، ظرفیت بیشتری برای به تصویر کشیدن واقعیت‌های آشوبناک و پیچیده امروز دارد. لونزر با مثال‌هایی از رمان‌های معاصر مانند «مدار» سامانتا هاروی و «پاسخ‌ها» کاترین لیسی نشان می‌دهد که ادبیات داستانی می‌تواند با الهام از هیجان و تخیل داستان علمی-تخیلی، زمان حال را به‌گونه‌ای واقع‌گرایانه و ملموس به تصویر بکشد، حتی بدون اختراع آینده.
جستار بهروز شیدا با عنوان «تنها شبی مهمان می‌کند» مفهوم تبعید را در سه فیلم داریوش مهرجویی می‌کاود: «دایره‌ی مینا» چرخه‌ی فقر، خریدوفروش خون و سقوط اخلاقی را نشان می‌دهد که در آن همه از خویش تبعید شده‌اند؛ «مهمان مامان» لحظه‌ای کوتاه از عطوفت جمعی و بازگشت قربانیان به اصل قهرمانانه است؛ و «سنتوری» تکرار همان تبعید است، این‌بار هم از خویش و هم از سرزمین. شیدا با تعریف قهرمان حماسی و تراژیک، سرگردان، ویران، قربانی و ضدّقهرمان نشان می‌دهد که در دو فیلم نخست و آخر راه رستگاری بسته است و تاریخ مکرر می‌شود.
شعر مشروطه را بیشتر با واژگان تازه‌اش می‌شناسند، اما نگاه شاعران به مشروطه، قانون و آزادی اغلب در نحو پنهان می‌ماند. مریم جعفری آذرمانی در کتابی برگرفته از رساله‌اش، بافت نحوی ده شاعر این دوره را با بوطیقای شناختی می‌کاود تا از تقدم و تأخر ارکان، وجه فعل و حذف و تکرار، جهان‌های گفتمانی متفاوت آنان را بیرون بکشد. نتیجه، دسته‌بندی تازه‌ای است که نه از پیش‌داوری سنتی، که از خود متن برمی‌خیزد.
تاریخ معاصر ایران بیش از تقویم شاهان، نقش‌نقش جان‌فشانی‌های گم‌شده است. علی‌رضا اکبری سپهر در جلد نخست «سال‌های سربی بی‌پایان» مخاطب را از لشت‌نشای مه‌گرفته و پالایش‌خانه‌های بادکوبه تا آهنگری کربلا می‌برد؛ سفری در مبارزه‌ای که قطع نمی‌شود، فقط شکل عوض می‌کند. عنوان کتاب بیان وضعیتی ساختاری‌ست: فشردگی سرب و تکرار مقاومت. اسماعیل تجسم میراث نسل‌هاست، از دعوای کودکان بر سر جوجه تا نهضت جنگل. این رمان تاریخ‌نگاری صرف نیست؛ روایتی از بازتولید قدرت در زندگی روزمره و امیدی که به نسل بعد می‌رسد.
نویسنده «در جهان» را به دو معنا تصور کرده، یکی به معنای جایگاه رمان در جهان، اینکه چرا رمان جایگاه کلیدی در جهان پیدا کرده است، دیگری به مفهوم جهان زیست. اینکه رمان چه نقشی می‌تواند در زیست و هستی انسان‌ها داشته باشد. در مجموع درک او این است که رمان (در نوشته شدن و در خوانده شدن) اهمیتی در زندگی مدرن پیدا کرده است که کمتر سپهر دیگری از شعر گرفته تا کار و تفریح از آن برخوردار است. و این به خاطر آن است که رمان راهکاری را برای فائق آمدن بر نیستی و هستی ارائه می‌دهد که دیگر عرصه‌های زیست ناتوان از آن هستند.
بررسی ترانه‌های اردلان سرفراز نشان می‌دهد مفاهیم عرفانی سنتی فارسی مانند طلب، سلوک و فنا، نه به‌صورت تکرار زبانی، بلکه از طریق استعاره، انگاره و ساختار معنایی در آثاری چون «حادثه»، «ای عشق»، «نجات» و «خسته‌ام» بازآفرینی شده‌اند و این ترانه‌ها را به جریان پیوسته‌ی ادبیات فارسی پیوند می‌زنند.
زاهد قیصری در این مجموعه، با نثری آرام و دقیق، لحظه‌هایی را روایت می‌کند که در آن‌ها درد و امید، گذشته و حال، مثل خون در دستگاه دیالیز از هم جدا می‌شوند و چیزی تازه و ناب بر جای می‌ماند.
امیرحسین یزدان‌بد در سخنرانی رونمایی کتاب «خاطرات من» اثر پرتو نوری‌علا، این اثر را زادهٔ مرگ ناگهانی پسر نویسنده می‌داند و نشان می‌دهد چگونه سوگ شخصی با تبدیل‌شدن به روایت، هم تولدی دوباره به فرزند می‌بخشد و هم به شهادت‌نامه‌ای از تاریخ معاصر ایران و ایستادگی در برابر فراموشی بدل می‌شود.
مریم اسحاقی در نقدی بر داستان «بیجار» اثر نرگس مقدسیان، با رویکرد اکوفمینیسمِ بومی نشان می‌دهد که چگونه «بدنِ زن» و «بدنِ زمین» در زیست‌جهانِ ایرانی، در یک سرنوشتِ مشترکِ بهره‌کشی و مقاومت گره خورده‌اند. او با خوانشِ نمادینی از «فریادِ مشترک» زنان و زمین سخن می‌گوید و اکوفمینیسم را از یک نظریهٔ وارداتی به «دانشِ زیستهٔ زنانِ شالیزار» بدل می‌کند؛ زنانی که عاملیتِ خود را بازمی‌نویسند.
نگین ساسان‌فر در این خوانش تحلیلی از مجموعه‌داستان «سنگام و دیگر داستان‌ها» اثر مهرنوش مزارعی، مهاجرت را نه جابه‌جایی سادهٔ جغرافیایی، بلکه گسستی هستی‌شناختی در آگاهی سوژه می‌داند؛ چنان که حافظه به‌مثابه نیرویی مداخله‌گر گذشته را در اکنون تسخیر می‌کند، بدن به میدان مقاومت و بازپس‌گیری هویت بدل می‌شود و مرزهای واقعیت و رؤیا فرو می‌ریزد تا وضعیت معلق انسان معاصر را در دیالکتیک حافظه، بدن و خویشتن آشکار سازد.
کتاب «ریشه‌های اجتماعی و اقتصادی پرینکیپیا»، متن پیراسته‌ی سخنرانی مشهور و شورانگیز بوریس میخائیلویچ هسن است در دومین کنگره‌ی بین‌المللی تاریخ علم و فناوری در
اخیرا در بخش کالیفرنیای دهمین دوره نمایشگاه کتاب «تهران بدون سانسور» به مناسبت انتشار کتاب «پای گوش‌ماهی‌ها» بزرگداشتس برای شهریار قنبری برگزار شده. این نمایشگاه
«بدری»، آخرین اثر بهروز بدخشان که پس از مرگش منتشر شد، کوششی است برای ترسیم نوعی از هویت مردانه که بقای آن در دنیای معاصر، وابسته به شبکه‌ای از دروغ‌هایی است که در روابط با زنان مسن‌تر از خود بافته می‌شود. داستان با زبانی ساده اما عمیق، از خلال بحران وجودی راوی سی‌ساله‌اش (بهزاد)، میان فلسفه غنیمت‌شمردن دم خیام، نهیلیسم تلخ بوف کور و ابسوردیسم کامو، به کاوش پوچی اخلاقی، سرگشتگی هویتی و امکان استحاله درونی می‌پردازد؛ روایتی که نه کاملاً نهیلیستی است و نه صرفاً ابسورد، بلکه بازنمایی حساسی از بحران معنای زندگی در روابط انسانی امروز به شمار می‌رود.
واژه‌های بزرگ و انتزاعیِ شعری (مانند عشق، رنج، آزادی، تنهایی) زمانی در شعر می‌میرند و به کلیشه تبدیل می‌شوند که پیش از شکل‌گیری تجربه‌ای زنده در جهانِ شعر، و پیش از آنکه در بدن، موقعیت، ریتم و فرمِ شعر رخ دهند و از جهان بازخورد بگیرند، صرفاً به‌عنوان نام و نشانه‌ای آماده به کار گرفته می‌شوند؛ اما همین واژگان زمانی زنده می‌شوند که از دلِ موقعیتِ ساخته‌شده‌ی شعر برآیند، ادراکِ خواننده را از مسیرِ عادت خارج کنند و تجربه‌ای نو را در فرایندِ خواندن پدید آورند، نه اینکه صرفاً بازنماییِ حافظه‌ی مصرف‌شده‌ی زبان باشند.
«خواب‌هایم بریده‌بریده نفس می‌کشند» مجموعه‌ای است که رنجِ زیست‌شده را با زبانِ فشرده و موسیقایی درمی‌آمیزد و خواننده را به سفری درونی می‌برد که در آن، سکوت، امید و تأمل فلسفی، سه رکن اصلیِ درک جهانِ شاعرند. این شعرها، با وجود تلخی و گاه تاریکی، در نهایت به آشتی با هستی و چرخۀ ادامه‌دار زندگی می‌انجامند.
در میان دیوارهای زندان قصر و اوین، جایی که کاغذ سیگار به محملی برای ثبت رنج و امید بدل می‌شود، حسن حسام دو منظومه می‌سراید که دهه‌ها بعد هنوز طنین‌اندازند. نسیم خلیلی در بازخوانی کتاب «آواز خروسان جوان» نشان می‌دهد چگونه این حبسیات، فراتر از سوگواری شخصی، استمرار سنت ادبیات زندان از مسعود سعد سلمان تا امروز است و ثابت می‌کند تا کلمه هست، هیچ رنجی فراموش نخواهد شد.
