از ما

این اثر نه تنها یک داستان درباره مرگ و سوگ است، بلکه کاوشی است شاعرانه در مورد ماهیت حافظه، هویت، و این که ما چقدر می‌توانیم واقعاً فردی را که فکر می‌کنیم می‌شناسیم، بشناسیم. نویسنده استعدادی درخشان در خلق فضاهای احساسی و شخصیت‌های چندبعدی دارد. این داستان مدت‌ها پس از خواندن، در ذهن خواننده باقی می‌ماند و او را به تأمل وامی‌دارد.

شهریار مندنی‌پور در این یادداشت فریاد می‌زند: این پایان سرکوب نیست، بلکه آغاز واقعی پروسه انقلاب است. او با نگاهی عمیق به تاریخ تنهایی ایران تأکید می‌کند که پیروزی نه در چند روز یا ماه، بلکه در روند مداوم مقاومت مدنی نهفته: کنار گذاشتن ریا، تقیه و تقوای تحمیلی رژیم، تمرین رواداری، و هوشیاری در برابر خطر انزوا و دشمن‌خویی داخلی. مندنی‌پور می‌گوید تا وقتی همدیگر را داریم، قبای ژنده و خونین تنهایی‌مان، نماد امید و خشم جمعی است.

رضا باقری در این داستان نشان می‌دهد که چگونه یک قتلِ حکومتی در خیابان، شهر را به میدانی از ترسِ فراگیر تبدیل می‌کند. نتیجه، زایشِ جامعه‌ای از «زندگی‌های نیمه‌تمام» است – انسانی که جسمش زنده است، اما پیوندش با همنوع، امیدش به عمل نیک، و آرامش ذهنش کشته شده است.

اگر مادری بر مزار پسرش برقصد و کل بکشد، اگر دیگر از «رحمت» و «مغفرت» قبرستانی خبری نباشد، اگر «می‌بخشم» به «نمی‌بخشم» بدل شود؛ آیا این پایان سرکوب است یا آغاز واقعی انقلاب؟ شهریار مندنی‌پور در «گاهنامۀ خونین انقلاب» پاسخ می‌دهد: این تازه شروع پروسه‌ای است که باید در آن ریا را کنار گذاشت و هوشیار ماند.

حرف اصلی نویسنده در این داستان، بازنمایی تقابل و درهم‌تنیدگی فاجعه‌جمعی و زندگی روزمره است: اینکه چگونه در بستر بحران و خشونت گسترده، آدم‌ها با وسواسی بیمارگونه به روتین‌های پیش‌پاافتاده‌ای مانند پخت غذا یا رسیدگی به ناخن‌ها می‌چسبند تا هم خود را از فروپاشی روانی نجات دهند و هم بر وضعیت غیرعادی پیرامون سرپوش بگذارند؛ اما این “عادی‌نمایی” خود به شکلی وهم‌آلود و ترسناک درمی‌آید و نشان می‌دهد که فاجعه، مرزهای بیرون و درون، خیابان و آشپزخانه، و حتی حافظه و ادراک را از بین برده است.

در جستار پیش‌رو، نمایشنامه‌ی «مرگ یزدگرد» بهرام بیضایی از دریچه‌ی نظریه‌ی «منطق گفتمانی» (Dialogism)، «چندصدایی» (Polyphony) و «کارناوال» میخائیل باختین خوانده می‌شود. این تحلیل نشان می‌دهد چگونه بیضایی با تکثیر روایت‌ها و صداهای متضاد ـ از زبان آسیابان، زن و دخترش در برابر شاه، موبد و سردار ـ نه تنها اقتدار تک‌صدایی قدرت سیاسی-دینی را به چالش می‌کشد، بلکه شکاف‌های طبقاتی، ایدئولوژی‌های سرکوب‌گر و صدای خاموش فرودستان را در قالب یک «کارناوال گفتمانی» آشکار می‌سازد؛ چنانکه قربانیان تاریخ، در لحظه‌ای تعلیقی، حاکمان را به محاکمه و تمسخر می‌کشند. این خوانش، «مرگ یزدگرد» را به مثابه‌ی یکی از درخشان‌ترین نمونه‌های ادبیات معاصر فارسی تبدیل می‌کند.

خیابان‌ها هنوز از خون معترضان رنگین است و با این‌حال از دگرگونی‌ ساختارها نشانی نیست. جامعه در یک وضعیت آستانه‌ای خطرناک ایستاده است: پایانِ باور به حاکمیت، بدون فروپاشیِ ابزار سلطه. جمهوری اسلامی دیگر نه مشروعیت دارد و نه توان بازسازی آن را، اما همچنان با خشونت عریان دوام می‌آورد. این شکاف میان «از دست رفتنِ قلب‌ها» و «باقی ماندنِ دست‌ها» دقیقاً نقطه تولد انقلاب است. احتمال دوم اما فرسایش تمدنی‌ست.

در داستان کوتاه «گل‌ها و چکمه‌ها» نوشته قاضی ربیحاوی، روایت بر محور تقابل گل‌های ریزِ شکننده و چکمه‌های سنگین نظامی و یک کنش غافلگیرکننده شکل می‌گیرد که نقطهٔ گسست در منطق خشونت است. این لحظه، روایت را از یک گزارش ساده خیابانی فراتر می‌برد و به نمایشی نمادین از آسیب‌پذیری ماشین سرکوب در برابر اعتراضی ناگهانی تبدیل می‌کند. به این ترتیب در داستان ربیحاوی یک درگیری خاص به بازنماییِ هرگونه تقابل نابرابر بین قدرتِ سازمان‌یافته و مقاومتِ فردی و شکننده ارتقا می‌یابد.

امین عسکری‌زاده، با مجموعه داستان «کمانچه‌ای که زوزه می‌کشد» زاویه‌ای تازه به ادبیات مهاجرت فارسی گشوده است: روایت‌هایی از مهاجرانی که نه صرفاً قربانی سیاست، بلکه گرفتار دلایل شخصی، فرار از قانون و بار سنگین گذشته‌اند؛ شخصیت‌هایی معلق میان دو جهان که در سردی روابط و ناتوانی از بریدن از زخم‌های کهنه، تراژدی انسانی مهاجرت را به تصویر می‌کشند. محبوبه موسوی در چارچوب دوسیه بانگ با او گفت‌وگو کرده است.