رمان «مریم مجدلیه» روایتی از تاریخ اجتماعی معاصر ایران است در آستانهی انقلاب و دهههای شصت و هفتاد خورشیدی. رمانی که در قالب روایتی نقادانه
صدای لایههای پنهان حافظه مهاجرت ایرانیان از میان ما رفت: محسن حسام، نویسنده تبعیدی و راوی صادق تجربه زیسته مهاجرت، در انزوا و تبعید درگذشت. نویسندهای که پیش از مهاجرت با رمانهایی چون «ملاقانیها»، «مهربانی و شیرین»، «پرنده در باد» و «قلعهنشینان» شناخته میشد، پس از تبعید با آثاری شخصی و بینابینی مانند «تبعیدیها» و «کوچه شامپیونه»، تبعید را به عنوان تجربهای ناتمام روایت کرد.
انتشارات فروغ در شهر کلن آلمان، جدیدترین اثر پژوهشی دکتر محمود فلکی با عنوان «رؤیاهای ایرانی» را منتشر کرد. این کتاب با رویکردی انتقادی و متعادل، به بازخوانی تاریخ، دین و فرهنگ ایران باستان میپردازد و در برابر ستایش اسطورهای و انکار مطلق گذشته، بر ضرورت شناخت انتقادی ریشههای فرهنگی برای دستیابی به هویتی مدرن، خردورز و سکولار تأکید دارد. فلکی در این اثر در نقد و بررسی و تحلیل خود تنها در همان زمانِ تاریخیِ گذشته نمیماند، بلکه با رویکرد به نارساییها و معضلات گذشته به تحلیل و شفافسازیِ معضلات مشابه در جهان معاصر نیز میپردازد.
خواندن از یک عادت همگانی به کالایی ممتاز و گاه لوکس تبدیل شده و آموزش عمومی، به جای کاهش نابرابری، خود به ابزاری برای بازتولید آن بدل گشته است. در چنین فضایی، افزایش شمار کتابها نه نشانهای از شکوفایی فرهنگی، بلکه آینهای تمامنما از دوگانگی ساختاری جامعه است؛ از یک سو انبوه عناوین در ویترین کتابفروشیها خودنمایی میکنند، اما از سوی دیگر دسترسی به خواندن عمیق و نقادانه همچنان امتیازی برای اقلیتی است که از آموزش باکیفیت و فراغت برخوردارند. یونسونگ کیم در مقالهاش این فرآیند را توضیح می دهد:
«بر جادهی رهایی» حسن حسام، مجموعهای دو دفتر شعری که نشر مهری منتشر کرده، سندی زنده و انسانی از جانسختی کلمات در برابر زندان، شکنجه و فراموشی است. این کتاب روایتگر پیوند ناگسستنی ادبیات و پایداری است؛ جایی که شعر نه تنها صدای مقاومت در دل خفقان، بلکه ابزاری برای ثبت تاریخ زیسته و بازگرداندن خاطرات سوخته به حافظهی جمعی است. حسام با زبانی استعاری از طبیعت شمال — شالیزارها، صنوبرها و آسمان سربی — رنج مشترک انسان و زمین را تصویر میکند و حبسیههایش را با دقت رئالیستی از اتاق شکنجه به شعر تبدیل مینماید. با این حال، در دل تمام تلخیها، زمزمهای از امید دیالکتیکی جاری است: از نخلهای شکسته به باغهای پربار، از زمستان استبداد به بهاری که «گاهی میآید». در نهایت، این مجموعه مانیفست پیروزی اراده و کلمه بر آهن و دیوار است و ثابت میکند که شعر متعهد، حافظهی ملت را به سوی رهایی واقعی هدایت خواهد کرد.
انتشارات آسمانا رمان «صادق ممقلی: داروغه اصفهان یا شرلوک هلمس ایران» نوشته کاظم مستعانالسلطان (هوشیدریان) را با ترجمه و مقدمه مهدی گنجوی منتشر کرد. این کتاب نخستین رمان کارآگاهی نوشتهشده به زبان فارسی است که برای نخستین بار در سال ۱۳۰۴ شمسی/۱۹۲۵ میلادی منتشر شده بود.
صدای انفجارها خوابیده، اما بوی آن هنوز در خانه مانده است. نه بوی دود، که بویِ یک اضطرابِ بیجسم؛ چیزی که مثل دودِ غذایی پختهشده در پردهها و گوشههای ذهن جا خوش کرده و هر بار که فکر میکنی رفته، دوباره برمیگردد. زندگی ادامه دارد، اما ادامهاش مثل راه رفتن در خانهای است که هنوز شیشههایش میلرزد.
این متن، روایتِ دقیق و شاعرانهای است از حالتی که بسیاری از ما در این روزها تجربه میکنیم: حالتی میانِ «زندگی معمولی» و «منتظر ماندن». جایی که زمان، مثل صفحهٔ سفیدِ روبهروی نویسنده، ایستاده و هیچ کلمهای جرأتِ آمدن ندارد.
کتابهایی هستند که هنوز پیش از ورق زدن نخستین صفحه، با عنوانشان ذهن را به چالش میکشند. «مولتیورس» نوشتهی نوشین بلگانه، رمانی است که همین خاصیت را دارد؛ عنوانی فلسفی و شورانگیز که بلافاصله پرسشهای بزرگ وجودی را در جان مخاطب مینشاند: اگر زندگیمان در نقطهای دیگر، با انتخابی متفاوت یا حادثهای کوچک، مسیر کاملاً دیگری میپیمود چه میشد؟ اگر نسخهای موازی از ما در جهانی دیگر، سرنوشتی دیگر داشت؟
نشر آسمانا رمان «و بعد بستم چشمهایم را…»، جدیدترین اثر مهدی مرعشی را منتشر کرد؛ داستان عکاسی ایرانی در کانادا که در جادهای خلوت، ناگهان مادرش را در صندلی کنار ماشین میبیند و در یک لحظهی冲击آور، میان گذشته و حال معلق میماند.
این رمان با زبانی شاعرانه و عمیق، به کاوش در تعلیق همیشگی مهاجر، سرعت روزمرگی زندگی و پیچیدگی حافظه میپردازد و «بستن چشمها» را به نمادی از درنگ، آگاهی و مرور مداوم میان «آنچه بودیم» و «آنچه هستیم» تبدیل میکند.
در رمان کلاسیک «ماجراهای هاکلبری فین» مارک تواین، هاک، پسر نوجوان سفیدپوست، همراه با جیم — بردهٔ سیاهپوستی که برای رهایی از بردگی گریخته — سفری پرماجرا را بر رود میسیسیپی آغاز میکنند. جیم در آن روایت، هرچند نماد همدلی و انسانیت است، بیشتر در سایهٔ نگاه کودکانه و طنزآمیز هاک قرار دارد. اما پرسیوال اورت در رمان «جیمز» با جسارت تمام زاویهٔ دید را از هاک به جیم منتقل میکند و او را از حاشیه به متن اصلی میآورد. این بازآفرینی قدرتمند، نه تنها داستان فرار و بقا را دوباره روایت میکند، بلکه با عمقی انسانشناسانه و فلسفی، لایههای تاریک بردهداری، تبعیض نژادی، قدرت زبان و جستوجوی کرامت انسانی را پیش روی خواننده میگشاید و روایتی نو، تأملبرانگیز و بهیادماندنی از مبارزه برای آزادی خلق میکند.
شمارهٔ بهار ۱۴۰۵ فصلنامهٔ مستقل ادبی «درنگ» در فرانکفورت منتشر شد. این شماره با محوریت بازتاب رنج مردم بیدفاع، قربانیان جنگ، زندان، سرکوب، تبعیض، فقر و بیعدالتی و نیز وضعیت دردناک زندانیان سیاسی و عقیدتی، مجموعهای غنی از شعر، داستان، یادداشت و نقد را از نویسندگان و شاعران ایرانی و افغان به خوانندگان عرضه کرده است.
فارسیزبانان هرتا مولر و یودیت هرمان را خوب میشناسند، اما امروز بخش مهمی از ادبیات زنده و پویای آلمان را نویسندگانی شکل میدهند که تجربه مهاجرت، چندزبانی و تبعیض را به موتور محرکه تحول ادبی تبدیل کردهاند. رمان «نشان پدر» نوشته نجاتی اُزیری -که به فهرست نهایی جایزه کتاب آلمان راه یافت -نمادی روشن از این جابهجایی بزرگ است: ادبیاتی که دیگر در حاشیه نیست، بلکه در قلب ادبیات معاصر آلمان ایستاده و آن را دگرگون میکند.
در این داستان قدرتمند ضدجنگ برای مخاطبان کودک، شهریار الوندی، نویسندهٔ برجسته حوزه ادبیات کودک، با تصویرگر خلاق پریسا اکبری شهرکی همراه شدهاند تا اثری تأثیرگذار و چشمنواز دربارهٔ صلح، حافظه و تخیل خلق کنند.
این کتاب نه تنها چالشهای مادرانه در پرورش پسری فمینیست را آسیبشناسی میکند و برای هر کدام راهی بهدست میدهد، بلکه با پیوند زدن سینما، ادبیات، رسانه و بازخوانی افسانههای کهن، از سکوتِ تربیتِ مردانه پرده برمیدارد و نشان میدهد که در فمینیسم هیچ مقصد نهاییای وجود ندارد، فقط عزیمتی پیاپی برای تغییر جامعه.
کانون نویسندگان ایران، هم تجاوز آمریکا و اسرائیل و هم سرکوب و سانسور جمهوری اسلامی را محکوم میکند و تأکید دارد که مردم ناچار به انتخاب میان «قدرتهای غارتگر» و «حکومت سرکوبگر» نیستند. سرنوشت جامعه نه در جنگ و نه در بازگشت به گذشته، بلکه در دست خود مردم است. نویسندگان بر این باورند که حتی پس از این ویرانی بزرگ، مردم قادرند نیروی خود را سازمان دهند و آیندهای مبتنی بر آزادی و برابری را رقم بزنند. بیانیه کانون را می خوانید:
در میزگرد پیش رو، حسن حسام، فریبا ثابت، حسین دولتآبادی و شهاب برهان– نویسندگان، شاعران و روشنفکران معاصر ایران – از زاویهای ادبی، تاریخی و سیاسی به مسئله مجازات اعدام میپردازند. این گفتوگو روایتی است از تناقض میان دفاع از جان انسان و قتل قانونمند او توسط دولت. با استناد به آرای ویکتور هوگو، کارل مارکس، قرآن و تجربه زیسته در ایران امروز، این میزگرد تلاش میکند پرسش بیپاسخ را دوباره مطرح کند: آیا میتوان با کشتن، خشونت را ریشهکن کرد؟
«هادی ابراهیمی در مجموعهی «خوابهایم بریدهبریده نفس میکشند» جهانی میسازد که در آن انسان از مرکزیت میافتد؛ در آب، آینه، خاک، سنگ و مرگ پراکنده میشود. لیلی راعی، نویسنده و پژوهشگر مقیم ونکوور، در این یادداشت خوانشی از کتاب را پیش میگذارد: فرسایشی آرام، نه فاجعهای ناگهانی.»
نه! در جنگ فقط انسان نیست که قربانی میشود و مرگ او غمانگیزترین مرگ نیست. چه کسی میداند در هر انفجار چند غنچهی در انتظارِ شکفتن، در کاسبرگِ بستهی خود زنده در گور میسوزند؟ د
در جهانی غرق در گل و بارانِ بیوقفه، جایی که اخلاق و طبیعت همزمان فرو میپاشند، مردهای بازمیگردد تا به پوچی جمعی معنا بخشد. «تانگوی شیطان» لاسلو کراسناهورکایی نه فقط روایتی آخرالزمانی از مجارستانِ پیش از سقوط کمونیسم، بلکه تأملی عمیق و شاعرانه بر ماهیتِ انتظار، فریب و قدرت ویرانگرِ «ما»ی ساختگی است؛ داستانی که با جملات طولانی و فرم دایرهایاش، خواننده را به همان برزخِ شخصیتهایش میکشاند.
قلیچخانی که فوتبال را از کوچههای محله شوش تهران آغاز کرد، پس از انقلاب به فعالیت سیاسی چپگرا و روزنامهنگاری روی آورد و مجله «آرش» را منتشر میکرد. او که دو بار در دهه ۵۰ شمسی زندانی سیاسی شد و از بوسیدن دست شاه در مراسم قهرمانی ۱۳۴۷ خودداری کرده بود، نمادی از پیوند قهرمانی ورزشی، تعهد سیاسی و مقاومت اخلاقی بود. نوشته ای از رضا باقری درباره او.
این کتاب شامل هشت داستان کوتاه گمانهزن (speculative) است که به کاوش دنیای آینده میپردازد؛ جهانی که فناوریهای نوین زیست انسانی را به شکل عمیقی دگرگون کرده و چالشهای تازهای پدید آوردهاند.
