رویدادهای فرهنگی و هنری

در صدمین سالگرد تولد میشل فوکو، کریستیان ژامبه، فیلسوف و اسلام‌شناس فرانسوی، با بازخوانی گزارش‌های او از انقلاب ۱۳۵۷ ایران، یکی از بحث‌برانگیزترین فصل‌های زندگی فکری این فیلسوف را به نقد می‌کشد: چگونه متفکری که سازوکارهای قدرت و سلطه را با دقتی کم‌نظیر تحلیل کرده بود، در شورش علیه استبداد شاه، خطر برآمدن استبدادی تازه را تشخیص نداد؟ ژامبه با نقد مفهوم «معنویت سیاسی» در اندیشهٔ فوکو، نسبت میان آرمان رهایی و استقرار قدرت دینی را به پرسش می‌گیرد.

دهم اکتبر، روز جهانی مبارزه با مجازات اعدام، امسال با محور «روایت‌هایی برای زندگی» برگزار می‌شود؛ فراخوانی برای شنیدن صدای انسان‌هایی که اعدام بر زندگی‌شان سایه انداخته است. بانگ به همین مناسبت، به دوسیهٔ «می‌نویسیم با فریاد: نه به جنگ، نه به اعدام» و دیدگاه شهریار مندنی‌پور بازمی‌گردد: ادبیات چگونه زندگی انسانی را آشکار می‌کند که در زبان حکم و تشریفات اجرای آن، به یک «مورد» تبدیل شده است؟

جایزه نوبل ادبیات ۲۰۲۶ به آن کارسون، شاعر، جستارنویس، مترجم و پژوهشگر ادبیات کلاسیک کانادا تعلق گرفت. آکادمی سوئد در توضیح انتخاب او، بر نوآوری‌های ادبی و گفت‌وگوی خلاقانه آثارش با میراث ادبیات کلاسیک تأکید کرده است. کارسون با درآمیختن شعر، روایت داستانی، جستار، نمایشنامه و ترجمه، مرزهای تثبیت‌شده ژانرهای ادبی را به چالش کشیده و امکانات تازه‌ای برای بازآفرینی اسطوره‌ها و بیان تجربه انسان معاصر فراهم آورده است.

شماره شانزدهم «بیان آزاد»، ویژه بکتاش آبتین، منتشر شد. این شماره با خاطرات، گزارش‌ها و نقدهایی بر «مرثیه‌ای برای گل‌های پژمرده»، نسبت میان نوشتن، آزادی بیان و حافظه جمعی را بررسی می‌کند و روایت هم‌بند آبتین و بیانیه‌های کانون نویسندگان ایران درباره مرگ او را بازمی‌خواند.

شیدا بازیار، نویسندهٔ ایرانی‌تبار آلمانی، دوشنبه ۵ اکتبر ۲۰۲۶ برای رمان «Die Lücken» برندهٔ جایزه کتاب آلمان شد. این جایزهٔ ۲۵ هزار یورویی در مراسمی در تالار قیصرِ ساختمان تاریخی رومر در فرانکفورت به او اهدا شد. هیئت داوران، این اثر را به‌دلیل بازنمایی نزدیک به یک قرن زندگی در آلمان و پیوند میان حافظهٔ تاریخی، مسئولیت اجتماعی و تجربهٔ مهاجرت برگزید.

هفتادوهشتمین نمایشگاه کتاب فرانکفورت از ۷ تا ۱۱ اکتبر، هم‌زمان با هفتهٔ اعلام برندگان نوبل، برگزار می‌شود؛ تقارنی که اعلام برندهٔ نوبل ادبیات را به قلب بازار جهانی نشر می‌آورد. در آستانهٔ نمایشگاه نیز شیدا بازیار با رمان «Die Lücken» در میان شش نامزد نهایی جایزهٔ کتاب آلمان قرار دارد. این رویدادها در شرایطی برگزار می‌شوند که صنعت نشر آلمان از کاهش خریداران جوان کتاب نگران است.

هوش مصنوعی به بخشی از فرایند نوشتن، ترجمه، ویرایش و انتشار تبدیل شده است. «بانگ» به جای منع این فناوری، بر استفاده مسئولانه و شفاف از آن تأکید دارد. این شیوه‌نامه مرز میان هوش مصنوعی به‌عنوان ابزار کمکی و جایگزینی آن با خلاقیت و داوری انسانی را روشن می‌کند: نویسنده می‌تواند از امکانات هوش مصنوعی بهره بگیرد، اما اندیشه، تخیل، صدا و مسئولیت اثر باید از آنِ او باقی بماند. معیار «بانگ» در نهایت نه درصدهای اعلام‌شده از سوی ابزارهای تشخیص هوش مصنوعی، بلکه خود اثر و اعتماد متقابل میان نویسنده و تحریریه است.

«خناجره»، کتابی شامل یک داستان بلند و یک نمایش‌نامه از سیروس شاملو، در نشر آسمانا منتشر شده است.   بر اساس اطلاعیه آسمانا، درونمایه غالب

در روایت زهرا باقری، درمان از صندلی انتظار آغاز می‌شود و به صندلی همراه بیمار در بیمارستان می‌رسد؛ جایی که آدم میان درد، بی‌خبری و کارهای کوچک و پایان‌ناپذیر روزمره، کم‌کم به ماندن عادت می‌کند. «آن صندلی برای هیچ‌کس نیست» روایتی از بی‌دفاعی بیمار و همراه اوست و از جایی که هیچ‌کس نمی‌خواهد سهمش باشد.

رمان «خانه‌ای که می‌سوزد» نوشته‌ی رعنا سلیمانی، با روایتی چندصدایی، بحران در روابط خانوادگی را به جلوه‌ای از بحران اجتماعی و خشونت سیاسی بدل می‌کند. در این رمان، خانه پیش از آنکه در آتش بسوزد، بر اثر فقدان گفت‌وگو، تعصب و ناتوانی آدم‌ها در تحمل یکدیگر از درون فرو می‌پاشد و بازماندگان می‌کوشند با بازخوانی گذشته، غایبان را در حافظه زنده نگه دارند.

از «ما»ی زامیاتین و «۱۹۸۴» اورول تا «سرگذشت ندیمه» و «بازی‌های گرسنگی»، ادبیات دیستوپیایی هر بار در دوره‌ای از بحران و اضطراب اجتماعی رونق گرفته است. تاریخ این ژانر را می‌توان تاریخ دگرگونی ترس‌های انسان مدرن نیز دانست: ترس از دولت تمامیت‌خواه، جنگ و نابودی اتمی، فناوری، سلطه شرکت‌ها، کنترل بدن و سرانجام جهانی که نسل جوان احساس می‌کند از او به ارث برده است.

کتاب و ترانه، در نگاه فرشته مولوی، دو شکل به‌یادآوردن‌اند و دو راه برای زیستن در حقیقت. نسیم خلیلی در این جستار نشان می‌دهد که مجموعه «از کتاب‌ها و ترانه‌ها» چگونه از دانشنامه و کتاب‌شناسی تا فادو و ترانه ندا، حافظه جمعی را در برابر فراموشی، سانسور و ابتذال زنده نگه می‌دارد.

باقری از کارمندی می‌گوید، از تکرار بی‌اختیار و از صندلی‌ای که هرگز مال کسی نمی‌شود، و هم‌زمان این تجربه را به تخیل می‌کشاند: زمان چگونه در دفتر کار گیر می‌کند یا ناگهان می‌گریزد، و زندگی چگونه در فاصله خانه تا میز کار تکه‌تکه می‌شود. این یادداشت دعوتی است به دیدن همان چیزهایی که هر روز از کنارشان می‌گذریم و کمتر درباره‌شان می‌نویسیم.