رویدادهای فرهنگی و هنری

ویساریون بلینسکی تنها یک منتقد ادبی نبود، بلکه روشنفکری متعهد بود که نقد ادبی را از داوریِ صرفاً زیبایی‌شناختی فراتر برد و به عرصه‌ای برای سنجش حقیقت اجتماعی، عدالت و کرامت انسانی تبدیل کرد؛ تحول فکری او از رمانتیسم و هگلیسم به رئالیسم انتقادی نشان می‌دهد که هنر را نه تجلیِ ایده‌های انتزاعی، بلکه بازتابِ زندهٔ رنج‌ها، تضادهای طبقاتی و شرایط تاریخی می‌دانست. اوج این نگاه در نامهٔ مشهورش به گوگول تجلی می‌یابد، که در آن با دفاع از حقوق انسان، نقد کلیسای رسمی و تأکید بر نیاز روسیه به «قانون، عدالت و کرامت انسانی» به جای موعظه‌هایِ بی‌عمل، ادبیات را به مسئولیتی اخلاقی و اجتماعی فرامی‌خواند؛ نامه‌ای که بعدها به یکی از مهم‌ترین بیانیه‌های آزادی‌خواهانهٔ قرن نوزدهم روسیه تبدیل شد و بر نسلی از روشنفکران تأثیری عمیق گذاشت.

نبودِ کارآگاهِ زن در پلیسِ ایران، زمینه‌سازِ پیدایشِ قهرمانانی زن در نقشِ روزنامه‌نگار یا وکیل در ادبیاتِ جنایی شده، اما ساناز اقتصادی‌نیا در رمانِ «آوا»، زنی را به صحنه می‌آورد که در انگلستان افسرِ پلیس است. او با این شخصیت، هم معمایِ قتل را پیش می‌برد و هم از دغدغه‌هایِ زن بودن، مهاجر بودن و تنهایی در جامعۀ مردانه می‌گوید؛ روایتی که هرچند با فضاسازیِ پرجزئیات، گاه از ریتمِ یک داستانِ پلیسی فاصله می‌گیرد، اما خواننده را برایِ شنیدنِ ادامهٔ ماجرایِ «آوا» مشتاق نگه می‌دارد.

مقاله با نقد و بررسی کتاب «ملی‌گرایی و پس از آن» اثر ادوارد هالت کار، استدلال می‌کند که ملی‌گرایی نه یک احساس طبیعی و ازلی، بلکه پدیده‌ای تاریخی، متغیر و وابسته به مناسبات قدرت است که کارکرد دوگانه‌ای دارد؛ این ایده در بستر تاریخ هم می‌تواند نیرویی رهایی‌بخش در برابر امپراتوری‌ها باشد و هم به ابزاری برای انسداد، خشونت و بحران تبدیل شود. نویسنده با تأکید بر دگرگونی مفهومی ملی‌گرایی و ناتوانی آن در حل مسائل فراملی مانند جنگ، اقتصاد جهانی، مهاجرت و تغییرات اقلیمی، بر ضرورت گذار از منطق کلاسیک دولت-ملت و حرکت به سوی همکاری‌های فراملی و عدالت اجتماعی مبتنی بر برابری افراد تأکید می‌کند.

ده‌ها روشنفکر و هنرمند تبعیدی می‌نویسند محسن حسام، نویسندهٔ گیلانی و روشنفکری متعهد بود که از نوجوانی تا پایان عمر در ایران و تبعید، همواره با آثار ادبی و کنش‌های سیاسی‌اش در دفاع از آزادی، عدالت اجتماعی و مخالفت با استبداد (شاه و خمینی) کوشید؛ او در رویدادهای کلیدی چون انقلاب ۱۳۵۷، تحصن کانون پرورش فکری و دفاع از استقلال کانون نویسندگان نقش داشت و پس از مهاجرت به فرانسه، با وجود سختی‌های معیشتی، به نوشتن رمان‌هایی چون «تبعیدی‌ها» و «کوچه شامپیونه» و حمایت از جنبش‌های اجتماعی ایران ادامه داد، تا آن‌که در خاموشی و انزوا درگذشت؛ اما فراتر از این مبارزات، او انسانی نجیب، مهربان و بی‌حاشیه بود که یادش چون باران بهاری، برای دوستان و هم‌راهانش گرامی باقی می‌ماند.

نشر آسمانا رمان «تونل» نوشته سعید کارآفرین را منتشر کرد. این اثر سومین کتاب داستانی نویسنده است که در آن با زبانی آمیخته از تعلیق، طنز تلخ و عناصر جادویی، به موضوعاتی همچون حافظه، گناه، عشق و مرز میان زندگی و مرگ پرداخته شده است.

دولت‌آبادی بر این نکته تأکید دارد که ادبیات تبعید صرفاً محدود به چهره‌های مشهور و آثار پرسروصدا نیست، بلکه از روایت‌های کوچک، شخصی و گاه ناپیوسته شکل می‌گیرد. در این نگاه، آثار حسام بخشی از لایه‌های پنهان‌تر و ضروری این ادبیات محسوب می‌شود که بدون آن‌ها تصویر کامل نخواهد بود. او نوشته‌های حسام را نه صرفاً داستان، که بخشی از حافظه پراکنده مهاجرت و تبعید ایرانیان می‌داند.

شهرنوش پارسی‌پور، نویسنده و مترجم نامدار ایرانی که با خلق آثاری چندلایه، روایت‌های مسلط از تاریخ معاصر را به چالش کشید و صدای زنانی را به گوش رساند که در لابه‌لای تحولات اجتماعی و سیاسی گم شده بودند، در سن ۸۰ سالگی بر اثر سکته قلبی در آمریکا درگذشت. او که از ۱۶ سالگی نوشتن را آغاز کرد و طی نیم قرن فعالیت ادبی، با عبور از مرزهای مرسوم داستان‌نویسی و تلفیق عرفان، اسطوره و رئالیسم جادویی، به یکی از تأثیرگذارترین چهره‌های ادبیات داستانی ایران تبدیل شد، در طول زندگی حرفه‌ای خود دو بار تجربه زندان را پشت سر گذاشت و سرانجام در اواخر دهه ۱۳۷۰ ناگزیر به ترک وطن شد؛ میراثی غنی از رمان، داستان کوتاه و ترجمه‌های فلسفی-عرفانی از او به جای مانده که همچنان به عنوان یکی از مهم‌ترین گفتمان‌های ادبیات زنان و نقد ساختارهای پدرسالارانه در ایران مطرح است.

م. روان‌شید، شاعر و روزنامه‌نگار، در تازه‌ترین یادداشت خود پرسشی بنیادین را پیش کشیده که این روزها ذهن بسیاری از اهالیِ قلم را مشغول کرده است: آیا هوش مصنوعی می‌تواند جای یک انسانِ صاحب‌درد و اندیشه را بگیرد؟ او با تکیه بر «نداشته‌ها» و «نادانی‌های» خود، پاسخی قاطع به این پرسش داده است.

صدای لایه‌های پنهان حافظه مهاجرت ایرانیان از میان ما رفت: محسن حسام، نویسنده تبعیدی و راوی صادق تجربه زیسته مهاجرت، در انزوا و تبعید درگذشت. نویسنده‌ای که پیش از مهاجرت با رمان‌هایی چون «ملاقانی‌ها»، «مهربانی و شیرین»، «پرنده در باد» و «قلعه‌نشینان» شناخته می‌شد، پس از تبعید با آثاری شخصی و بینابینی مانند «تبعیدی‌ها» و «کوچه شامپیونه»، تبعید را به عنوان تجربه‌ای ناتمام روایت کرد.

انتشارات فروغ در شهر کلن آلمان، جدیدترین اثر پژوهشی دکتر محمود فلکی با عنوان «رؤیاهای ایرانی» را منتشر کرد. این کتاب با رویکردی انتقادی و متعادل، به بازخوانی تاریخ، دین و فرهنگ ایران باستان می‌پردازد و در برابر ستایش اسطوره‌ای و انکار مطلق گذشته، بر ضرورت شناخت انتقادی ریشه‌های فرهنگی برای دستیابی به هویتی مدرن، خردورز و سکولار تأکید دارد. فلکی در این اثر در نقد و بررسی و تحلیل خود تنها در همان زمانِ تاریخیِ گذشته نمی‌ماند، بلکه با رویکرد به نارسایی‌ها و معضلات گذشته به تحلیل و شفاف‌سازیِ معضلات مشابه در جهان معاصر نیز می‌پردازد.

خواندن از یک عادت همگانی به کالایی ممتاز و گاه لوکس تبدیل شده و آموزش عمومی، به جای کاهش نابرابری، خود به ابزاری برای بازتولید آن بدل گشته است. در چنین فضایی، افزایش شمار کتاب‌ها نه نشانه‌ای از شکوفایی فرهنگی، بلکه آینه‌ای تمام‌نما از دوگانگی ساختاری جامعه است؛ از یک سو انبوه عناوین در ویترین کتابفروشی‌ها خودنمایی می‌کنند، اما از سوی دیگر دسترسی به خواندن عمیق و نقادانه همچنان امتیازی برای اقلیتی است که از آموزش باکیفیت و فراغت برخوردارند. یونسونگ کیم در مقاله‌اش این فرآیند را توضیح می دهد:

کتاب‌هایی هستند که هنوز پیش از ورق زدن نخستین صفحه، با عنوانشان ذهن را به چالش می‌کشند. «مولتی‌ورس» نوشته‌ی نوشین بلگانه، رمانی است که همین خاصیت را دارد؛ عنوانی فلسفی و شورانگیز که بلافاصله پرسش‌های بزرگ وجودی را در جان مخاطب می‌نشاند: اگر زندگی‌مان در نقطه‌ای دیگر، با انتخابی متفاوت یا حادثه‌ای کوچک، مسیر کاملاً دیگری می‌پیمود چه می‌شد؟ اگر نسخه‌ای موازی از ما در جهانی دیگر، سرنوشتی دیگر داشت؟

نشر آسمانا رمان «و بعد بستم چشم‌هایم را…»، جدیدترین اثر مهدی مرعشی را منتشر کرد؛ داستان عکاسی ایرانی در کانادا که در جاده‌ای خلوت، ناگهان مادرش را در صندلی کنار ماشین می‌بیند و در یک لحظه‌ی冲击‌آور، میان گذشته و حال معلق می‌ماند.
این رمان با زبانی شاعرانه و عمیق، به کاوش در تعلیق همیشگی مهاجر، سرعت روزمرگی زندگی و پیچیدگی حافظه می‌پردازد و «بستن چشم‌ها» را به نمادی از درنگ، آگاهی و مرور مداوم میان «آن‌چه بودیم» و «آن‌چه هستیم» تبدیل می‌کند.

در رمان کلاسیک «ماجراهای هاکلبری فین» مارک تواین، هاک، پسر نوجوان سفیدپوست، همراه با جیم — بردهٔ سیاه‌پوستی که برای رهایی از بردگی گریخته — سفری پرماجرا را بر رود می‌سی‌سی‌پی آغاز می‌کنند. جیم در آن روایت، هرچند نماد همدلی و انسانیت است، بیشتر در سایهٔ نگاه کودکانه و طنزآمیز هاک قرار دارد. اما پرسیوال اورت در رمان «جیمز» با جسارت تمام زاویهٔ دید را از هاک به جیم منتقل می‌کند و او را از حاشیه به متن اصلی می‌آورد. این بازآفرینی قدرتمند، نه تنها داستان فرار و بقا را دوباره روایت می‌کند، بلکه با عمقی انسان‌شناسانه و فلسفی، لایه‌های تاریک برده‌داری، تبعیض نژادی، قدرت زبان و جست‌وجوی کرامت انسانی را پیش روی خواننده می‌گشاید و روایتی نو، تأمل‌برانگیز و به‌یادماندنی از مبارزه برای آزادی خلق می‌کند.

شمارهٔ بهار ۱۴۰۵ فصلنامهٔ مستقل ادبی «درنگ» در فرانکفورت منتشر شد. این شماره با محوریت بازتاب رنج مردم بی‌دفاع، قربانیان جنگ، زندان، سرکوب، تبعیض، فقر و بی‌عدالتی و نیز وضعیت دردناک زندانیان سیاسی و عقیدتی، مجموعه‌ای غنی از شعر، داستان، یادداشت و نقد را از نویسندگان و شاعران ایرانی و افغان به خوانندگان عرضه کرده است.