رویدادهای فرهنگی و هنری

کتاب «هرگز به خانه بازنگشتند؛ نوزده روایت از زمستان» با داستان‌هایی از  اشکان سنگری، احمد خلفانی، گل‌نسیم ریاحی، خورشید رشاد، حسین نوش‌آذر، ری‌را عباسی، پرستو رحیمی، فرشته وزیری‌نسب، مسعود کدخدایی، مریم رئیس‌دانا، تارا نوری، مینا افشاری، رضا نجفی، مرثا شیرعلی، منا میرزایی، لیلا منفرد، هادی شریفی و مرضیه زابلی منتشر شد. طرح روی جلد اثر کیوان مهجور است.

کتاب «زوزن؛ نوآوران داستان امروز ایران» به انتخاب و بازخوانی حسین آتش‌پرور، به‌خاطر همراهی انتخاب داستان‌ها با تحلیل‌های متن‌محور، موجز و غیرنظری او جایگاه ویژه‌ای دارد؛ تحلیل‌هایی که بدون ارجاع به زندگی نویسنده، زمینه تاریخی یا اصطلاحات پیچیده، مستقیماً بر شکل، ساخت و سازوکار روایی تمرکز می‌کنند، از داوری پرهیز دارند، با زبان تصویری همراه می‌شوند و با نگاهی تکثرگرایانه، تنوع نوآوری‌های داستان امروز ایران را نشان می‌دهند و در نهایت به خواننده شیوه‌ای از خواندن و اندیشیدن به داستان می‌آموزند.

انتشارات آسمانا کتاب «از قافیه تا قانون: تحلیلِ شناختی از گفتمان مشروطه در آثار شاعران شاخص» نوشته مریم جعفری آذرمانی را منتشر کرد؛ پژوهشی برگرفته از رساله دکتری نویسنده که با رویکرد دستور و بوطیقای شناختی، شعر ده شاعر دوره مشروطه را بررسی می‌کند.

کریستوفر نولان در فیلم «اودیسه» اسطورۀ کهن هومر را از روایتی الهی دربارۀ مجازاتِ سرگردانی، به تراژدیای مدرن دربارۀ مسئولیتِ انسانی در قبالِ پیامدهای برگشت‌ناپذیرِ نبوغِ خودش تبدیل می‌کند؛ نولان با کنار زدنِ خدایانِ انسان‌وار و جایگزین کردنِ «چهرۀ قربانیِ بی‌نام» به‌جای آن‌ها، نشان می‌دهد که ادیسۀ امروزین نه در جستجویِ بازگشت به خانه، بلکه در مواجهه با این پرسش است که پس از موفقیتِ یک عملِ فاتحانه (مثل اسب تروا یا بمب اتم)، چگونه می‌توان با حافظۀ خشونتی که خود عاملِ آن بوده‌ایم زندگی کرد؛ و پاسخِ نولان در پایان این است که قهرمان می‌تواند بخشیده شود، اما هرگز به بی‌گناهیِ پیش‌ازعمل بازنمی‌گردد و تنها راه رهایی، نه فرار از گذشته، بلکه پذیرشِ مسئولیت و ترکِ داوطلبانۀ جایگاهِ قدرت برای تحملِ «سرگردانیِ خودخواسته» به‌عنوان شکلی از ریاضتِ اخلاقی است.

نشر آسمانا رمان جدید «خانه‌ای که می‌سوزد» نوشتهٔ رعنا سلیمانی را منتشر کرد؛ رمانی که با روایتی چندصدایی و نثری روان، داستان خانواده‌ای را در آستانه مهاجرت به تصویر می‌کشد و پرسش بنیادین «خانه، در نهایت، کجاست؟» را پیش روی خواننده می‌گذارد.

نشر آسمانا کتاب جدید داریوش کریمی با عنوان چشم برجک را منتشر کرد.

بر اساس اطلاعیه ناشر رمان با پناه آوردن زنی کرد به نام آگرین به یک گروهان ژاندارمری در اطراف ارومیه آغاز می‌شود. جلال، معاون فرمانده گروهان، درگیر ماجرایی پیچیده و جنایی می‌گردد که او را نیز به عمق غرقاب می‌کشاند.

ویساریون بلینسکی تنها یک منتقد ادبی نبود، بلکه روشنفکری متعهد بود که نقد ادبی را از داوریِ صرفاً زیبایی‌شناختی فراتر برد و به عرصه‌ای برای سنجش حقیقت اجتماعی، عدالت و کرامت انسانی تبدیل کرد؛ تحول فکری او از رمانتیسم و هگلیسم به رئالیسم انتقادی نشان می‌دهد که هنر را نه تجلیِ ایده‌های انتزاعی، بلکه بازتابِ زندهٔ رنج‌ها، تضادهای طبقاتی و شرایط تاریخی می‌دانست. اوج این نگاه در نامهٔ مشهورش به گوگول تجلی می‌یابد، که در آن با دفاع از حقوق انسان، نقد کلیسای رسمی و تأکید بر نیاز روسیه به «قانون، عدالت و کرامت انسانی» به جای موعظه‌هایِ بی‌عمل، ادبیات را به مسئولیتی اخلاقی و اجتماعی فرامی‌خواند؛ نامه‌ای که بعدها به یکی از مهم‌ترین بیانیه‌های آزادی‌خواهانهٔ قرن نوزدهم روسیه تبدیل شد و بر نسلی از روشنفکران تأثیری عمیق گذاشت.

نبودِ کارآگاهِ زن در پلیسِ ایران، زمینه‌سازِ پیدایشِ قهرمانانی زن در نقشِ روزنامه‌نگار یا وکیل در ادبیاتِ جنایی شده، اما ساناز اقتصادی‌نیا در رمانِ «آوا»، زنی را به صحنه می‌آورد که در انگلستان افسرِ پلیس است. او با این شخصیت، هم معمایِ قتل را پیش می‌برد و هم از دغدغه‌هایِ زن بودن، مهاجر بودن و تنهایی در جامعۀ مردانه می‌گوید؛ روایتی که هرچند با فضاسازیِ پرجزئیات، گاه از ریتمِ یک داستانِ پلیسی فاصله می‌گیرد، اما خواننده را برایِ شنیدنِ ادامهٔ ماجرایِ «آوا» مشتاق نگه می‌دارد.

مقاله با نقد و بررسی کتاب «ملی‌گرایی و پس از آن» اثر ادوارد هالت کار، استدلال می‌کند که ملی‌گرایی نه یک احساس طبیعی و ازلی، بلکه پدیده‌ای تاریخی، متغیر و وابسته به مناسبات قدرت است که کارکرد دوگانه‌ای دارد؛ این ایده در بستر تاریخ هم می‌تواند نیرویی رهایی‌بخش در برابر امپراتوری‌ها باشد و هم به ابزاری برای انسداد، خشونت و بحران تبدیل شود. نویسنده با تأکید بر دگرگونی مفهومی ملی‌گرایی و ناتوانی آن در حل مسائل فراملی مانند جنگ، اقتصاد جهانی، مهاجرت و تغییرات اقلیمی، بر ضرورت گذار از منطق کلاسیک دولت-ملت و حرکت به سوی همکاری‌های فراملی و عدالت اجتماعی مبتنی بر برابری افراد تأکید می‌کند.

ده‌ها روشنفکر و هنرمند تبعیدی می‌نویسند محسن حسام، نویسندهٔ گیلانی و روشنفکری متعهد بود که از نوجوانی تا پایان عمر در ایران و تبعید، همواره با آثار ادبی و کنش‌های سیاسی‌اش در دفاع از آزادی، عدالت اجتماعی و مخالفت با استبداد (شاه و خمینی) کوشید؛ او در رویدادهای کلیدی چون انقلاب ۱۳۵۷، تحصن کانون پرورش فکری و دفاع از استقلال کانون نویسندگان نقش داشت و پس از مهاجرت به فرانسه، با وجود سختی‌های معیشتی، به نوشتن رمان‌هایی چون «تبعیدی‌ها» و «کوچه شامپیونه» و حمایت از جنبش‌های اجتماعی ایران ادامه داد، تا آن‌که در خاموشی و انزوا درگذشت؛ اما فراتر از این مبارزات، او انسانی نجیب، مهربان و بی‌حاشیه بود که یادش چون باران بهاری، برای دوستان و هم‌راهانش گرامی باقی می‌ماند.

نشر آسمانا رمان «تونل» نوشته سعید کارآفرین را منتشر کرد. این اثر سومین کتاب داستانی نویسنده است که در آن با زبانی آمیخته از تعلیق، طنز تلخ و عناصر جادویی، به موضوعاتی همچون حافظه، گناه، عشق و مرز میان زندگی و مرگ پرداخته شده است.

دولت‌آبادی بر این نکته تأکید دارد که ادبیات تبعید صرفاً محدود به چهره‌های مشهور و آثار پرسروصدا نیست، بلکه از روایت‌های کوچک، شخصی و گاه ناپیوسته شکل می‌گیرد. در این نگاه، آثار حسام بخشی از لایه‌های پنهان‌تر و ضروری این ادبیات محسوب می‌شود که بدون آن‌ها تصویر کامل نخواهد بود. او نوشته‌های حسام را نه صرفاً داستان، که بخشی از حافظه پراکنده مهاجرت و تبعید ایرانیان می‌داند.

شهرنوش پارسی‌پور، نویسنده و مترجم نامدار ایرانی که با خلق آثاری چندلایه، روایت‌های مسلط از تاریخ معاصر را به چالش کشید و صدای زنانی را به گوش رساند که در لابه‌لای تحولات اجتماعی و سیاسی گم شده بودند، در سن ۸۰ سالگی بر اثر سکته قلبی در آمریکا درگذشت. او که از ۱۶ سالگی نوشتن را آغاز کرد و طی نیم قرن فعالیت ادبی، با عبور از مرزهای مرسوم داستان‌نویسی و تلفیق عرفان، اسطوره و رئالیسم جادویی، به یکی از تأثیرگذارترین چهره‌های ادبیات داستانی ایران تبدیل شد، در طول زندگی حرفه‌ای خود دو بار تجربه زندان را پشت سر گذاشت و سرانجام در اواخر دهه ۱۳۷۰ ناگزیر به ترک وطن شد؛ میراثی غنی از رمان، داستان کوتاه و ترجمه‌های فلسفی-عرفانی از او به جای مانده که همچنان به عنوان یکی از مهم‌ترین گفتمان‌های ادبیات زنان و نقد ساختارهای پدرسالارانه در ایران مطرح است.

م. روان‌شید، شاعر و روزنامه‌نگار، در تازه‌ترین یادداشت خود پرسشی بنیادین را پیش کشیده که این روزها ذهن بسیاری از اهالیِ قلم را مشغول کرده است: آیا هوش مصنوعی می‌تواند جای یک انسانِ صاحب‌درد و اندیشه را بگیرد؟ او با تکیه بر «نداشته‌ها» و «نادانی‌های» خود، پاسخی قاطع به این پرسش داده است.

صدای لایه‌های پنهان حافظه مهاجرت ایرانیان از میان ما رفت: محسن حسام، نویسنده تبعیدی و راوی صادق تجربه زیسته مهاجرت، در انزوا و تبعید درگذشت. نویسنده‌ای که پیش از مهاجرت با رمان‌هایی چون «ملاقانی‌ها»، «مهربانی و شیرین»، «پرنده در باد» و «قلعه‌نشینان» شناخته می‌شد، پس از تبعید با آثاری شخصی و بینابینی مانند «تبعیدی‌ها» و «کوچه شامپیونه»، تبعید را به عنوان تجربه‌ای ناتمام روایت کرد.