رمان «سفرنامه تایوان» («Taiwan Travelogue») نوشتهٔ یانگ شوانگ-زی (Yáng Shuāng-zǐ) و ترجمهٔ لین کینگ (Lin King) از زبان ماندارین چینی، روز ۱۹ مه ۲۰۲۶ (۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۵) برندهٔ جایزهٔ بوکر بینالمللی ۲۰۲۶ شد. این کتاب اولین اثر ترجمهشده از زبان چینی ماندارین است که این جایزه را کسب میکند و اولین برندهٔ تایوانی (نویسنده) و تایوانی-آمریکایی (مترجم) در تاریخ این جایزه به شمار میرود. جایزه ۵۰ هزار پوندی در مراسمی در تیت مدرن (Tate Modern) لندن بین دو نفر تقسیم شد.
داستان در ماه مه ۱۹۳۸ در دوران اشغال تایوان توسط ژاپن رخ میدهد و روایتگر عشق تلخ و شیرین بین یک رماننویس ژاپنی به نام آویاما چیزوکو و مترجم تایوانیاش است که در سفری فرهنگی در جزیره با هم همراه میشوند. کتاب به صورت متافیکشنال (رمان درون رمان) با پیشگفتار، پانویسهای تاریخی و پسگفتار نوشته شده و به بررسی عمیق زبان، استعمار، هویت فرهنگی، همآمیزی غذا و فرهنگ و روابط نابرابر میپردازد. اهمیت آن در این است که اولین بار صدای تایوان را به این سطح از ادبیات جهانی رسانده است، نقدی لایهلایه و بازیگوش بر استعمار ارائه میدهد و نشان میدهد چگونه قدرت حتی در روابط عاطفی نفوذ میکند.
و اما از منظر پساساختارگرایانه و پسااستعماری، هر مکانیسم ارزشگذاری مرکز-محور که بدون بازتاب شرایط قدرت در جهان، به «صدای حاشیه» جایزه میدهد، میتواند ناخواسته به بازتولید همان روابط سلطه کمک کند. بافتار اعطای جایزه و نحوه پوشش خبری آن (بهویژه در رسانههای غربی) این ضداستعمار را در قالبی میریزد که گاه مطابق منافع غرب در «ابزاری کردن تایوان علیه چین» است. ما در اینجا اما صرفا به جنبه ادبی اثر و قالب متافیکشن توجه میکنیم. خلاصهای از نقد آتلانتیک (+) را میخوانید:
رمانی از تایوان در دوران اشغال ژاپن
در نقد منتشرشده در مجلهٔ آتلانتیک به قلم تالیا زاکس (Talya Zax) با عنوان «حسی که بیش از همه فرهنگ را تعریف میکند» سفرنامه تایوان به عنوان اثری هوشمندانه، لایهلایه و چالشبرانگیز معرفی میشود که برندهٔ جایزهٔ ملی کتاب آمریکا در بخش ادبیات ترجمهشده نیز شده است.
زاکس تأکید میکند که این رمان عمداً طوری ساختاربندی شده که خواننده برای دسترسی به «روح» و مرکز عاطفی آن باید تلاش کند. کتاب به صورت متافیکشنال (رمان درون رمان) ارائه شده: روایتی از ترجمهٔ ماندارین یک رمان خودزندگینامهای ژاپنی منتشرشده در ۱۹۵۴ به قلم آویاما چیزوکو (شخصیت خیالی) که خود بر اساس ستونهای سفرنامهای او در ۱۹۳۸-۱۹۳۹ نوشته شده. این ساختار با پانویسهای یانگ شوانگ-زی، یادداشتهای چیزوکو و نظرات پژوهشگران خیالی غنی شده و خواننده را در لایههای متعدد تفسیر غرق میکند.
داستان اصلی در سال ۱۹۳۸، در دوران اشغال تایوان توسط ژاپن آغاز میشود. چیزوکو، رماننویس ژاپنی حدوداً ۲۵ ساله، برای تور سخنرانی که توسط دولت استعماری سازماندهی شده به تایوان سفر میکند. او دو هدف اصلی دارد: درک «تابآوریاین مستعمرهٔ قدرتمند و همچنین نزدیک شدن به مترجم جوان تایوانیاش، او چیزورو (Ō Chizuru). . رابطهٔ این دو زن — که نامهای مشابهشان به طنز تبدیل شده — محور عاطفی رمان است. چیزوکو این رابطه را «دوستی» مینامد، اما توصیفاتش بیشتر به عشق رمانتیک نزدیک است. چیزورو زنی ملایم اما محکم، گرم اما محتاط، و ماهر در پنهان کردن احساساتش است.
ابزار اصلی چیزوکو برای هر دو کاوش، غذا است. او با اشتهایی سیریناپذیر (که خانوادهاش آن را «اشتهای هیولاوار» مینامند) تصمیم میگیرد با خوردن غذاهای تایوانی – از لذیذترین تا سادهترین – به قلب جزیره نفوذ کند. او علاقهای به غذاهای سنتی ژاپنی که مهاجران «سرزمین اصلی» (mainlanders) مصرف میکنند ندارد و به جای آن به دنبال غذاهای بومی تایوان است: از سوپ برگهای جوت (که حتی چیزورو میگوید «طعم خوبی ندارد») تا غذاهای خیابانی و محلی. غذا برای او نه تنها راهی برای شناخت فرهنگ، بلکه ابزاری برای نزدیک شدن عاطفی به چیزورو است. چیزورو همیشه در حال پوستکندن دانهها، بادامزمینی، لوبیا، لیچی و سیبزمینی شیرین است و آنها را به چیزوکو تعارف میکند؛ این عمل نمادی از مهارت پنهانکاری و ظرافتی است که افراد تحت سلطه مجبور به یادگیری آن هستند.
زاکس به زیبایی نشان میدهد که طعم، بیش از هر حس دیگری، شخصی است و فرهنگ را تعریف میکند، زیرا انسان را به زمان و مکانش پیوند میزند. در تایوانی که قرنها تحت سلطهٔ هلندیها، سلسلهٔ چینگ و حالا ژاپن بوده، ذائقهها عمیقاً تحت تأثیر استعمار شکل گرفتهاند: هم با آوردن سنتهای غذایی جدید و هم با تلاش برای حفظ طعمهای بومی در برابر محو شدن. چیزوکو با غرور ضد امپریالیستی، اصرار دارد همهٔ چیز «واقعی» تایوان را بچشد، اما وقتی با واقعیتهای تلخ روبهرو میشود – و مخصوصاً وقتی امتیاز خود به عنوان مهاجر ژاپنی را میبیند – به غذاهای سادهٔ خانگی ژاپنی (برنج با تخممرغ یا نان تست با کره و شکر) پناه میبرد. این بازگشت نشاندهندهٔ شکنندگی هویت او در مواجهه با اختلال است.
یکی از لایههای پیچیدهٔ رمان، زمینهٔ تاریخی نوشتن آن است. ستونهای اولیهٔ چیزوکو در آستانهٔ جنگ جهانی دوم نوشته شده، اما نسخهٔ رمانی آن در اوایل دههٔ ۱۹۵۰، زمانی که خود ژاپن تحت اشغال نیروهای متفقین به رهبری آمریکا قرار دارد، تکمیل میشود. این چرخش تاریخی باعث میشود چیزوکو با حس از دست دادن شخصی به تایوان بنگرد؛ جزیرهای که زمانی خانهٔ دوم موقت او بود، حالا از دست رفته است. یانگ شوانگ-زی با این ساختار تو در تو نشان میدهد که قدرت – حتی وقتی ناخواسته اعمال شود – ادراک را مختل میکند.
نقد در پایان به اهمیت معاصر رمان اشاره میکند. تایوان امروز خودمختار است اما توسط اکثر کشورها به رسمیت شناخته نمیشود و تحت فشار فزایندهٔ چین قرار دارد. زاکس میگوید این آسیبپذیری تایوان، وزن بیشتری به رمان میبخشد. یانگ شوانگ-زی با تصویر کردن راوی خوشنیت اما ناآگاه، دعوتی به دروننگری برای قدرتهای بزرگ است و یادآوری میکند که روح یک کشور یا یک شخص، چیز ظریفی است که به راحتی در فرآیند کشف، نابود میشود. صحنهٔ برداشت گیاه جوت – آنجا که چیزوکو متوجه میشود تشخیص برگهای مناسب چقدر دشوار است – نمادی قدرتمند از این شکنندگی است.
در مجموع، نقد آتلانتیک «سفرنامه تایوان» را کتابی «جذاب اما سخت» توصیف میکند که خواننده را مجبور به تلاش برای رسیدن به مرکز عاطفیاش میکند. رمانی دربارهٔ عشق، غذا، استعمار و قدرت که نشان میدهد چگونه سلطه، ذائقهها، هویتها و روابط را شکل میدهد و چگونه درک واقعی دیگری تنها وقتی ممکن است که ابتدا خود را بشناسی.
