ام. جان هریسون، نویسنده ۸۱ساله بریتانیایی، برای رمان «پایان همه‌چیز» (The End of Everything) برنده جایزه ۵۰ هزار پوندی بوکر شد. این نخستین بار است که نویسنده‌ای برخاسته از سنت ادبیات علمی‌تخیلی این جایزه معتبر را دریافت می‌کند. رمان هریسون، روایتی دیستوپیایی از بریتانیای آینده پس از فاجعه‌ای ناشناخته است؛ جهانی که در آن نظم سیاسی فروپاشیده، مرز میان واقعیت و امر بیگانه از میان رفته و انسان‌ها دیگر قادر به فهم کامل جهان پیرامون خود نیستند.
فاجعه‌ای که نمی‌توان آن را فهمید
داستان در سواحل کنت، در جنوب شرقی انگلستان و چند دهه پس از فاجعه‌ای نامعلوم می‌گذرد. فیلیپ تننت، مردی که با جمع‌آوری اشیای به‌جامانده در ساحل زندگی می‌کند، با موجودی تغییرشکل‌دهنده روبه‌رو می‌شود. هم‌زمان، موجودات اسرارآمیزی موسوم به «آی‌گتی» در جهانی ظاهر شده‌اند که دولت در آن تقریباً از کار افتاده و مناسبات آشنای اجتماعی فروپاشیده است. در این جهان، حتی ماهیت فاجعه نیز روشن نیست. هریسون به‌جای توضیح منشأ بحران، ناتوانی انسان در شناخت و تفسیر آن را به موضوع اصلی رمان تبدیل می‌کند. شخصیت‌ها در برابر واقعیتی قرار می‌گیرند که دیگر با قواعد پیشین قابل توضیح نیست.
مری بیرد، تاریخ‌دان و رئیس هیئت داوران، اعلام کرد که تصمیم برای انتخاب رمان به اتفاق آرا گرفته شده است. به گفته او، کتاب با وجود فضای آخرالزمانی، طنزی تلخ و حتی روزنه‌ای از امید دارد. بیرد همچنین تأکید کرد که رمان، سیاست امروز را از دریچه آینده به تصویر می‌کشد.
هریسون پیش‌تر توضیح داده بود که فاجعه مرکزی داستان، شکست انسان در فهم جهان است. او از فروپاشی عقلانیت در عصر ترامپیسم و اینترنت به‌عنوان یکی از زمینه‌های فکری رمان یاد کرده است. در نتیجه، «پایان همه‌چیز» را می‌توان اثری درباره بحران شناخت، گسترش بی‌اعتمادی و ناتوانی زبان و روایت‌های مسلط در توضیح واقعیت معاصر دانست.
شکستن مرز میان ادبیات ژانری و ادبیات جدی
هریسون که از دهه ۱۹۶۰ فعالیت ادبی خود را آغاز کرده، از چهره‌های تأثیرگذار ادبیات گمانه‌زن بریتانیاست. پیروزی او در بوکر، پس از شش دهه نویسندگی، از نظر جایگاه ادبیات علمی‌تخیلی اهمیت ویژه‌ای دارد. هریسون همواره با مرزبندی میان ادبیات ژانری و ادبیات به‌اصطلاح جدی مخالفت کرده است. او اکنون مسن‌ترین برنده تاریخ بوکر نیز محسوب می‌شود.
برای خوانندگان علاقه‌مند به ادبیات دیستوپیایی، اهمیت این انتخاب در آن است که هریسون به‌جای تصویرکردن صرف فروپاشی تمدن، خودِ توانایی انسان برای شناخت جهان و روایت واقعیت را به پرسش می‌گیرد. به این ترتیب، پیروزی او نشانه‌ای از به‌رسمیت‌شناختن ظرفیت‌های ادبی و انتقادی داستان‌های علمی‌تخیلی در یکی از مهم‌ترین جوایز ادبی جهان است.
نشریه ادبی «بانگ» نیز در پرونده‌ای ویژه با عنوان «ادبیات دیستوپیایی» به بررسی ریشه‌ها، تحولات و ویژگی‌های این گونه ادبی می‌پردازد. این پرونده در مجموعه‌ای از مقالات تحلیلی، نسبت ادبیات دیستوپیایی را با قدرت سیاسی، سرکوب، بحران‌های اجتماعی و آینده‌های هراس‌آور بررسی می‌کند و نشان می‌دهد چگونه نویسندگان با تصور جهان‌هایی تیره و فروپاشیده، به نقد مناسبات جهان معاصر می‌پردازند. پیروزی ام. جان هریسون در جایزه بوکر ۲۰۲۶، بار دیگر اهمیت این گونه ادبی و ظرفیت آن را برای بازاندیشی در بحران‌های زمانه برجسته می‌کند.
منابع: وب‌سایت رسمی بوکر، گاردین، ۹ نوامبر ۲۰۲۶، آسوشیتدپرس، ۹ نوامبر ۲۰۲۶
