هما شهرام‌بخت: «پالیس روزگار ما»، آنکه بی‌صدا از جیب می‌خورد

خلاصۀ صوتی

در روایت‌های کهن، دیو گاه با هیئتی عظیم و نیرویی سهمگین ظاهر می‌شود و با حضورش آرامش جهان آدمی را برهم می‌زند؛ گاه نیز در سکوت و پنهانی به حریم زندگی راه می‌یابد و بی‌آنکه حضوری آشکار داشته باشد، نیروی آدمی را به‌تدریج می‌فرساید.

واژه دیو از واژه دَئِوَ (daeva)  در زبان اوستایی می‌آید؛ واژه‌ای که در سنت هند و ایرانی با امر ایزدی پیوند داشت، اما در جهان‌بینی زرتشتی معنایی وارونه یافت و به نیروهایی اهریمنی در برابر اهورامزدا اشاره می‌کرد. دیو در گذر زمان، در کنار معنای دینی خود، صورت‌های گوناگونی در ادب فارسی پیدا کرد: گاه نیرویی اهریمنی بود، گاه هیولایی عظیم همچون غول، گاه دشمن پهلوانان و گاه موجودی پنهان که در تاریکی کمین می‌کرد و مرزهایش با جن و ابلیس درهم می‌آمیخت. در روایت‌های ایرانی و عربی، این موجودات تعریفی یکسان و مرزهایی کاملاً جدا از هم نداشتند و گاه ویژگی‌های یکدیگر را به خود می‌گرفتند. آنچه دیو را در اشکال گوناگونش به هم پیوند می‌دهد، جدا از هیئت ظاهری، نقشی است که در جهان انسان بازی می‌کند: نیرویی که نظم آشنا را برهم می‌زند و انسان را با چیزی بیرون از قاعدهٔ معمول روبه‌رو می‌کند. در شاهنامه، این موجود به قامت حماسه درمی‌آید و دیگر نامی برای نیرویی مبهم نیست؛ بدن دارد، شخصیت دارد و در برابر قهرمان می‌ایستد. اکوان دیو از روشن‌ترین نمونه‌های این دگردیسی است.  نخست در هیئت گوری وحشی ظاهر می‌شود و رستم را چند روز در پی خود می‌کشاند. وقتی رستم از فرط خستگی به خواب می‌رود، اکوان او را از زمین بلند می‌کند، در هوا نگه می‌دارد و وادار می‌کند میان کوه و دریا یکی را انتخاب کند. رستم که می‌داند ذهن دیو وارونه عمل می‌کند، کوه را برمی‌گزیند تا به دریا افکنده شود؛ اکوان نیز او را به دریا می‌اندازد. رستم از آب بیرون می‌آید و سرانجام دیو را از میان برمی‌دارد. رویارویی با اکوان صحنه دارد و دشمنی‌اش شکل؛ حتی فریب او نیز در میدان مشخص حماسه اتفاق می‌افتد، جایی که قهرمان باید راهی برای غلبه بر دشمن پیدا کند.

رفته‌رفته، دیوها از جهان حماسی شاهنامه بیرون آمدند و در روایت‌های عامیانه، با شکل و شمایلی دیگر به زندگی مردم راه پیدا کردند. در این قصه‌ها، ظهور دیو دیگر به کوه و بیابان‌های دورافتاده و میدان نبرد محدود نماند و ممکن بود در جاده‌ای ظاهر شود، از کنار خانه‌ای بگذرد یا هنگامی سراغ آدمی بیاید که انتظار هیچ رویارویی‌ای وجود ندارد. دیو از صحنهٔ نبرد فاصله می‌گیرد و به حاشیهٔ زندگی روزمره نزدیک می‌شود و ترس را از جایی دوردست به کنار آدم می‌کشاند. این هراس در داستان‌های قاجاری، در هیئت دیو و عفریت نمود پیدا می‌کند. امیرارسلان در جهانی شکل می‌گیرد که مملو از جادو و موجودات خارق‌العاده است. فولادزره، یکی از چهره‌های برجستهٔ این جهان، عفریتی شاخدار و نیرومند است که قدرت‌های جادویی دارد، پرواز می‌کند و زنان زیبا را می‌رباید. او هنوز به سنت دیوان بزرگ تعلق دارد؛ موجودی که ورودش به قصه حرکت جهان داستان را رقم می‌زند و پهلوانی لازم است تا در برابرش بایستد. در میان دیوان اساطیری، آن‌ها که تنه‌ای به درشتی کوه دارند و صدایی چون رعد، تکلیفشان روشن است؛ هراسشان عیان و پیکار با آن‌ها عیان‌تر. اما در قصه‌های عامیانه، دیوی وجود دارد که نه زمین را می‌شکافد و نه پهلوانی را به آسمان می‌برد. پالیس دیوی خاموش و بی‌سروصداست و قرابتی نزدیک با غول دارد. پالیس در تاریکی کمین می‌کند؛ قلعه‌ای ندارد و برای نابودی‌اش نه به شمشیری نیاز است و نه میدان نبرد.

در روایتی از باورهای عامیانه که به ادوارد گرانویل براون نسبت داده شده، پالیس شب‌هنگام، وقتی آدمی از خستگی روز به خوابی سنگین فرو رفته است، بی‌صدا به حریم پاهایش نزدیک می‌شود و کف آن‌ها را آرام و پنهانی می‌لیسد.  کاری که بنا به گفته دانشنامهٔ ایرانیکا صرفاً از غول برمی آید. خواب‌رفته، بی‌آنکه لحاف از سر بردارد، این تماس را با نوازشی گنگ اشتباه می گیرد و از مکیده‌شدن خونش غافل می‌ماند، نیروی بدنش کاهش می‌یابد و از درون تهی می‌شود. صبح که فرا می‌رسد، همه‌چیز ظاهراً سر جای خودش است. جز جان این فرد که بدنش را ترک کرده است.

 در قصه‌های عامیانه، راه نجات از چنگال پالیس یافتن راهی برای برهم‌زدن منطق اوست. اگر کسی کف پایش را به کف پای شخص دیگری بچسباند و آن دو به هیئت یک تن درآیند، دیو هزیمت می‌رازی و این نوا سرمی‌دهد که: «گشتم هزار و سه دره، ندیدم آدم دو سره.» ظاهراً تصویر پدید آمده از این دو تن، از حد درک دیو فراتر است و پیروزی را نصیب نجات یافتگانش می‌کند؛ پیروزی‌ای که به زور بازوی هیچ پهلوانی نیاز ندارد.

دیوها و نیروهای شر به‌اندازه‌ای که تصور می‌کنیم، به جهان گذشته تعلق ندارند و می‌توان بعضی از قصه‌های کهن را برای دیدن و روایت‌کردن تجربه‌های جهان امروز به کار برد. در این خوانش، پالیس از محدودهٔ قصه‌های عامیانه بیرون می‌آید و در هیئت امروزی تورم ظاهر می‌شود. این شباهت به معنای یکی‌گرفتن آن دو نیست؛ پالیس موجودی افسانه‌ای است و تورم پدیده‌ای اقتصادی و مرتبط با علل و سازوکارهای مشخص. وجه اشتراک‌شان در تصویری است که از فرسایش تدریجی حاصل می شود. زبان پالیس کف پای آدمی را نشانه می‌رود و زبان تورم کف پای دارایی‌ها، دسترنج‌ها و رمق زندگی‌ را. در این‌جا اسطوره به تجربه‌ای انتزاعی بدن و چهره می‌بخشد و تورم، با فشار مداوم بر زندگی روزمره، در هیئت دیوی ظاهر می‌شود که سهم بیشتری از سفره و آسایش آدم‌ها را می‌بلعد.

تورم با حادثه‌ای نمایشی وارد زندگی نمی‌شود. چیزی منفجر و دری شکسته نمی‌شود و کسی شمشیر به دست وارد میدان نمی‌گردد. این دیو در بازار و با افزایش قیمت‌ها چهره نشان می‌دهد؛ قدرت خرید نان را کاهش می‌دهد، سهم بیشتری از درآمد را برای اجاره برمی‌دارد و از ارزش پس‌اندازی می‌کاهد که برای روز مبادا کنار گذاشته شده است. ممکن است شغل آدمی همچنان پابرجا باشد، درآمد به حسابش واریز شود و اسکناس‌ها همان شکل و رنگ سابق را داشته باشند؛ اما با همان پول، دیگر نمی‌تواند زندگی پیشین را ادامه دهد. زندگی یک‌باره فرو نمی‌ریزد؛ دامنه‌اش آرام‌آرام کوتاه می‌شود. این فرسایش به اشیای روزمره محدود نمی‌ماند و تصمیم‌های بلندمدت را به تعویق می‌اندازد و رؤیاهایی مثل خانه‌دارشدن یا ادامهٔ تحصیل  را دور و دورتر می‌کند.

در قصه، پالیس سرانجام با چسباندن کف پاها به یکدیگر شکست می‌خورد؛ راه‌حلی غریب که صرفا از منطق جهان افسانه برمی‌آید. در زندگی واقعی نیز همبستگی می‌تواند از شدت آسیب‌های تورم بکاهد و امکان مطالبهٔ تغییر را فراهم آورد، اما شناختن سازوکارهای اقتصادی و مسئولیت‌های دخیل در شکل‌گیری و تداوم تورم، برای رویارویی با آن ضرورت دارد.

پالیس در قصه سرانجام شکست می‌خورد، اما پالیس این روزگار هر روز بی‌صدا از جیب می‌خورد و فاصلهٔ میان کار کردن و زیستن را بیشتر می‌کند.

از همین نویسنده: