
علی صبوری: واپسین کلام
در سرزمینی که تاریکی راه نفس را بسته و سوگواران در ویرانهها به جستوجوی کشتگان خویشاند، چگونه میتوان هنوز آزادی را صدا زد؟ علی صبوری

در سرزمینی که تاریکی راه نفس را بسته و سوگواران در ویرانهها به جستوجوی کشتگان خویشاند، چگونه میتوان هنوز آزادی را صدا زد؟ علی صبوری

مجموعهشعر «مرگ و رقص و چرا» نوشتهٔ علی نگهبان، در مجموعهٔ «شعر پارسی اکنون» از سوی نشر شهرزاد نامگ در ونکوور کانادا منتشر شده است. این کتاب شعرهایی از دورههای مختلف زندگی شاعر را دربرمیگیرد و به مضامینی چون مرگ، عشق، تنهایی، تبعید، خاطره و بازگشت به زندگی میپردازد.

مهاجرت چگونه رابطهٔ انسان با مکان، زبان و گذشته را دگرگون میکند؟ مهرنوش قربانعلی در نقد مجموعهشعر «زیر همین آسمان» سرودهٔ آزیتا قهرمان، تعلق را فرایندی ناتمام میخواند که در کشاکش خاطره و اکنون شکل میگیرد. او با بررسی تصویرهای زمین و چمدان، شعرِ «بیکجا»، عکس دستهجمعی و روایتهای مادر و مادربزرگ، نشان میدهد چگونه حافظه در زبان بازآفرینی میشود. در این خوانش، شعر امکان ساختن نسبتی تازه با جهان را فراهم میکند، اما گسستها را بهتمامی ترمیم نمیکند و به تعریفی نهایی از تعلق نمیرسد.

حرف اصلی و درونمایهی مشترک این دو شعر، «وطن» و «آزادی» است؛ شاعر در «وطنم» از دورافتادگی، تبعید، سکوت و اندوهی سخن میگوید که همچون موج غم بر تن و خیالش نشسته و او را در مرز میان بودن و نبودن معلق کرده است، و در «تا یکدم زندگی» همین دلتنگی را به امیدی برای رهایی، همدلی و بازگشت به زندگی و آزادی بدل میکند؛ گویی هر دو شعر یک روایتاند از دردِ دوری از سرزمین و آرزوی آزادی.

شعر چگونه میتواند زبان خبرها و گفتوگوهای روزمره را به کار گیرد، بیآنکه به شعار یا گزارش فروکاسته شود؟ افشین بابازاده در «شعر بر لبۀ واقعیت و زبان»، با نگاهی به «به یاد آوردن آینده»، ششمین مجموعهشعر مهدی گنجوی، این پرسش را دنبال میکند. او از پیوند حافظه، مهاجرت و تجربه زیسته ایرانیان آغاز میکند و به مخاطره تبدیل زبان جاری زمانه به ساختمان شعر میرسد؛ تجربهای که ارزش آن را در آزمودن مرزهای شعر و حفظ نیروی شاعرانه در مواجهه با واقعیت جستوجو میکند.

زیبا کرباسی شاعر ایرانیتبار ساکن لندن، در مجموعهشعر «نامههای خصوصی بهادر درانی و آهو حسانی» فرم نامهنگاری را به خدمت شعر درمیآورد و از دل مکاتبهی دو شخصیت خیالی، عشق، تبعید و پرسشهای سیاسی-اجتماعی را روایت میکند. چند شعر از این مجموعه با صدای شاعر و اجرای هنرمندانه او:

مجموعهشعر «به یاد آوردن آینده» اثر مهدی گنجوی، شاعر و پژوهشگر ایرانی، از سوی نشر مداد در لندن منتشر شد. این کتاب شامل ۱۶ شعر درباره تحولات سیاسی و اجتماعی سالهای اخیر ایران است؛ اما به گفته شاعر، هدف صرفاً ثبت رویدادها نیست، بلکه به پرسش گرفتن زبانی است که حکومت، رسانهها، اپوزیسیون و حتی جنبشهای اعتراضی برای روایت این رویدادها به کار میگیرند. در این مجموعه، زبان نهفقط ابزار بیان تجربه تاریخی، بلکه خود عرصه کشمکش سیاسی و مقاومت در برابر مصادره ایدئولوژیک حافظه جمعی است.

جلد نخست «مجموعه شعرهای فدریکو گارسیا لورکا» با ترجمهٔ علیاصغر فرداد، به دو زبان فارسی و اسپانیایی، از سوی انتشارات گوته ـ حافظ در آلمان منتشر شد. این مجلد چهار دفتر نخست شعر لورکا را در بر میگیرد و در ادامهٔ انتشار مجموعهای عرضه شده که پیشتر جلد چهارم آن، شامل «دیوان تاماریت» و «غزلوارههای عشق تاریک»، در دسترس خوانندگان قرار گرفته بود.

فریدون در این شعر، در ذهن و زبان، صاحب کهکشانها و منظومههاست؛ در زندگی روزمره اما، انسانی فرسوده و بیپناه است، با لیوانی کاغذی و خوابگاهی در لولهای متروک. شعر این تقابل را در تن و زندگی فریدون نشان میدهد: زبان برای او جهانی میآفریند، اما سرپناهی فراهم نمیکند. میشنویم با صدا و اجرای شاعر:

در شرایط بسته و تاریک اجتماعی، رشد از بین نمیرود؛ بلکه در سکوت، ادامه مییابد. دورانهای تاریک گذرا هستند نه پایان تاریخ.

نگین ساسانفر در مقاله «بدن، حافظه و ادراک» با خوانشی انتقادی از مجموعهشعر شهرآشوب نیلوفرین اثر نیلوفر شیدمهر نشان میدهد که بدن در این شعرها صرفاً موضوع بازنمایی نیست، بلکه حافظه، میل، تصمیم و شناخت از خلال آن شکل میگیرند. نویسنده با طرح مفهوم «شناخت تنانه تاریخی و موقعیتمند»، تجربه زنانه، مهاجرت، اروتیسم و مناسبات قدرت را در پیوند با بو، مزه، لمس و حرکت بررسی میکند.

دنیا میخائیل، شاعر عراقیآمریکایی، جنگ را نه حماسه که کارمندی وظیفهشناس میبیند؛ شعر معروف «الحرب تعمل بجد» با طنز تلخ فهرست خدمات جنگ را ردیف میکند، از آمبولانس و تابوت تا مدال ژنرالها.

شاعر در این شعر هویت انسانیِ صلحجو در برابر خشونتِ نمادین و عینی را اعلام می کند. او با نفی جنگ و نمایشهای پوچ، به زیباییهای ساده در زندگی هرروزه روز پناه میبرد تا نشان دهد که همچنان زنده است و حضور دارد.

شهریار الوندی در این شعر با موفقیت دو ژانرِ غنایی و سیاسی را با وزن نیمایی در هم میآمیزد؛ بدون آنکه یکی بر دیگری چیره شود. میشنوید با صدا و اجرای شاعر در بانگنوا.

شاعر در این سه شعر، عمیقاً غم گذشته سپریشده را دارد و در جستوجوی آرامش و معنا در خاطرات ازدسترفته است. سرانجام هم خودش را به دست جربان آرام زندگی میسپارد. میشنوید با صدا و اجرای شاعر در این شماره از بانگنوا.

بررسی ترانههای اردلان سرفراز نشان میدهد مفاهیم عرفانی سنتی فارسی مانند طلب، سلوک و فنا، نه بهصورت تکرار زبانی، بلکه از طریق استعاره، انگاره و ساختار معنایی در آثاری چون «حادثه»، «ای عشق»، «نجات» و «خستهام» بازآفرینی شدهاند و این ترانهها را به جریان پیوستهی ادبیات فارسی پیوند میزنند.

«سرودههای خیابانی» حسن حسام، منتشرشده در پاییز ۱۴۰۱ از سوی نشر مهری، مجموعهایست که شعر را از خلوت انتزاعی به میدان تجربهی جمعی، سوگ و اعتراض میکشاند. با طرح جلدی از پرترهی جوانان کشتهشده و عنوانهایی چون «مرثیه برای محسن»، «ما مردمیم!» و «آسمان آبیست دختران!» این کتاب زبان واکنش موزون در برابر خشونت، سرکوب و بیعدالتی است. از سوگواری برای ندا آقاسلطان و محسن محمدپور تا بارقههای امید و حضور زنانه، حسام شعر را به رسانهی عاطفی-سیاسی بدل میکند که میان زخم و رویا تعادل میسازد و خیابان را عرصهی حقیقت و حافظهی جمعی میسازد.

اخیرا در بخش کالیفرنیای دهمین دوره نمایشگاه کتاب «تهران بدون سانسور» به مناسبت انتشار کتاب «پای گوشماهیها» بزرگداشتس برای شهریار قنبری برگزار شده. این نمایشگاه

شاعر در این شعر، برای فریاد جنوب ایران در برابر ویرانیهای ناشی از جنگ زبانی شاعرانه مییابد: جنگ در شعر طاهایی نهتنها طبیعت و دریا را زخمی کرده، بلکه حیات روزمرهٔ مردم را با تصاویری از خون، نفت، لنگرهای شکسته و مادرانی که خلیج همیشه آنها را تعقیب میکند، به سوگ و سکوت کشانده است. شاعر تراژدی انسانی و زیستمحیطی این منطقه را به تصویر میکشد و در همان حال، با تکرار بر حقِ روایتگری و بهزبانآوردن این رنج تأکید دارد؛ گویی تنها راه مقاومت در برابر این فاجعه، گواهی دادن و نادیدهنگرفتن زخمهای عمیقی است که بر پیکر جنوب و ساکنانش وارد آمده است.

واژههای بزرگ و انتزاعیِ شعری (مانند عشق، رنج، آزادی، تنهایی) زمانی در شعر میمیرند و به کلیشه تبدیل میشوند که پیش از شکلگیری تجربهای زنده در جهانِ شعر، و پیش از آنکه در بدن، موقعیت، ریتم و فرمِ شعر رخ دهند و از جهان بازخورد بگیرند، صرفاً بهعنوان نام و نشانهای آماده به کار گرفته میشوند؛ اما همین واژگان زمانی زنده میشوند که از دلِ موقعیتِ ساختهشدهی شعر برآیند، ادراکِ خواننده را از مسیرِ عادت خارج کنند و تجربهای نو را در فرایندِ خواندن پدید آورند، نه اینکه صرفاً بازنماییِ حافظهی مصرفشدهی زبان باشند.

حرف اصلی مری اولیور در این اشعار نه در مرگ، که در «زندگی» است؛ نه در اندوه، که در «شگفتیِ بودن» است. او با نگاهی که طبیعت را نه به عنوان فرار، بلکه به مثابه معبدی زنده و سخنگو میبیند، به ما یادآوری میکند که در جهانی مجروح، «زنده بودن خود امری جدی و کماهمیت نیست». شاعر از ما میخواهد که دعوت سهرهها را برای شکرانهٔ زیستن جدی بگیریم، در علفها زانو بزنیم و بیاموزیم که چگونه «حضور داشته باشیم».