درگذشت مسعود فیروزآبادی، بنیانگذار انتشارات آرش در سوئد، فرصتی برای بازنگری در نقش ناشران مستقل فارسی در تبعید و تلاش آنان برای مقابله با سانسور فراهم کرده است. مسعود مافان، مدیر نشر باران و از فعالان باسابقه نشر فارسی در خارج از کشور، در گفتوگو با «بانگ» از جایگاه انتشارات آرش در کنار نشر نوید و خاوران، انتشار آثار نویسندگانی چون احمد شاملو و هوشنگ گلشیری و تأثیر نشر در تبعید بر فضای فرهنگی ایران سخن میگوید. او ضمن تأکید بر امکاناتی که این ناشران برای انتشار آثار ممنوعه فراهم کردند، به محدودیتهای اقتصادی و هزینههای سنگینی نیز اشاره میکند که ادامه فعالیت در این عرصه بر ناشران تحمیل کرده است.
مسعود فیروزآبادی از پیشگامان نشر مستقل فارسی در خارج از کشور بود. شما مهمترین ویژگی شخصیت فرهنگی او و دستاورد انتشارات آرش را در چه میبینید؟ آیا اهمیت کار او بیشتر در انتشار آثار سانسورشده بود یا در ایجاد فضایی مستقل برای نویسندگان و روشنفکران ایرانی؟
نشر آرش از قدیمیترین ناشران فارسیزبان در اروپا بود. این انتشارات، همراه با دو نشر نوید و خاوران، در دهه ۱۳۶۰، زمانی که دهها هزار ایرانی از کشور گریختند و به اروپا رفتند، توانستند عمدتاً با بازچاپ کتابهایی که در ایران ممنوع شده بودند، به تقاضای مخاطبان کتابخوان ایرانی پاسخ دهند.
به یاد دارم که آقای فیروزآبادی کتابی از صادق چوبک و همچنین دستنوشتههای پراکنده صادق هدایت را بازنشر کرد. او آثار نویسندگان دیگری را نیز منتشر کرد؛ از جمله «غروب اول پاییز» اثر اکبر سردوزامی را بازچاپ کرد. همچنین به واسطه همراهی دوستان هوشنگ گلشیری در سوئد و اسکاندیناوی، کتاب «پنج گنج» اثر گلشیری را برای نخستین بار منتشر کرد. بنابراین، اگرچه فعالیتهای سالهای نخست این انتشارات بیشتر بر بازچاپ آثار متمرکز بود، انتشار نخستین چاپ آثار نویسندگان خوب ما نیز در کارنامه آن قرار داشت.
آقای فیروزآبادی بعدها تعریف میکرد که احمد شاملو مجموعه شعر «مدایح بیصله» را برای انتشار به نشر آرش پیشنهاد کرده بود. به این ترتیب، در دوران سیاه و خفقانآور آن سالها و در شرایطی که نویسندگان زیر فشار بودند، این اثر شاملو به همت انتشارات آرش منتشر شد. مسعود از انتشار این کتاب بسیار راضی بود و خوشحال بود که توانسته در مدت کوتاهی بیش از هزار نسخه از آن را بفروشد.
زندهیاد سهراب علیآبادی، مدیر نشر نوید، و بهمن امینی، مدیر نشر خاوران، نیز البته در فضایی متفاوت به نشر در تبعید کمک کردند. آنها هم کار خود را با بازچاپ کتابها آغاز کردند، اما ارتباطشان با روشنفکران سیاسی و بهطور کلی روشنفکران منتقد و مستقل، به فعالیت انتشاراتیشان هویتی متفاوت بخشیده بود.
یکی از کارکردهای تاریخی نشر در تبعید، انتشار آثاری بوده که در ایران امکان چاپ نداشتند. به نظر شما، این ناشران تا چه اندازه توانستند بر فضای فرهنگی داخل ایران تأثیر بگذارند و سانسور را به چالش بکشند؟ آیا نشر در تبعید توانست مخاطبانی فراتر از جامعه مهاجران و تبعیدیان پیدا کند؟
صحبت کردن بهطور مشخص درباره نقش انتشارات آرش و دیگر ناشران فارسیزبان در تبعید در گسترش محدوده مجاز انتشار آثار در ایران، بدون انجام پژوهش، آسان نیست. اما دستکم میتوانم بگویم که مهمترین نقش این ناشران در تمام سالهای خفقان، بهویژه در یکی دو دهه نخست پس از انقلاب، این بود که راهی برای انتشار آثار ممنوعه وجود داشت؛ بهخصوص اینکه بیشتر این آثار نیز به شکلی به دست مخاطبان جدی و علاقهمند میرسیدند.
آقای مسعود فیروزآبادی تعریف میکرد که هوشنگ گلشیری در جریان جدل با یکی از مأموران وزارت ارشاد، کتاب «پنج گنج» را به او نشان داده و تأکید کرده بود که اگر اجازه انتشار کتابش را بدون سانسور ندهند، آن را برای انتشار به خارج از کشور خواهد فرستاد.
بنابراین، مسئله مهم امکانی بود که از طریق نشر در تبعید، تا حدی ــ و تأکید میکنم، تا حدی ــ فراهم شد تا نویسندگان ایرانی بتوانند آثار خود را در خارج از ایران و بدون سانسور منتشر کنند. برای مثال، در همان سالها «روضه قاسم» نوشته امیرحسن چهلتن نیز در آلمان منتشر شد و بعدها در ایران بازچاپ شد. نمونههای بسیاری از این دست میتوان ذکر کرد که در اینجا فرصت پرداختن به آنها نیست.
اما نمیتوان درباره به چالش کشیدن سانسور سخن گفت، بیآنکه امکانات محدود ناشران فارسیزبان بهطور کلی، و ناشران فارسی در تبعید بهطور خاص، و همچنین سطح نازل کتابخوانی در میان ما ایرانیان را در نظر گرفت.
برای نمونه، زندگی مادی آقای مسعود فیروزآبادی، که تماموقت در حوزه نشر فارسی فعالیت میکرد، بهنوعی قربانی همین سطح نازل کتابخوانی شد. او چند بار ورشکست شد و حتی خانهای را که پیش از راهاندازی نشر آرش خریده بود، از دست داد.
بیشتر بخوانید:








