حسن حسام: استقلال کانون از دفاع بی‌استثنا از آزادی بیان جدا نیست

حسن حسام، نویسنده و عضو قدیمی کانون نویسندگان ایران، در گفت‌وگو با سعید افشار در تلویزیون برابری، تداوم فعالیت این نهاد زیر فشار امنیتی را حاصل وفاداری به منشور و استقلال از حکومت و احزاب می‌داند. به اعتقاد او، دفاع از آزادی اندیشه و بیان ناگزیر کانون را در برابر قدرت قرار می‌دهد، اما آن را به حزب سیاسی تبدیل نمی‌کند. حسام با بررسی پیوند سانسور حکومتی، خودسانسوری و بحران معیشتی اهل قلم تأکید می‌کند که کنار گذاشتن این وظیفه و محدود شدن به پیگیری امور صنفی، منطق وجودی کانون را از بین می‌برد.

برگزاری مجمع عمومی و انتخاب هیئت دبیران و دیگر مسئولان کانون نویسندگان ایران، زمینهٔ این گفت‌وگو دربارهٔ استمرار فعالیت نهادی است که اعضایش با ممنوعیت فعالیت، زندان و قتل روبه‌رو بوده‌اند. پرسش محوری این است که کانون چگونه توانسته با وجود این فشارها، استقلال و موجودیت تشکیلاتی خود را حفظ کند.

گفت‌وگو با اشاره به پانزدهم نوامبر، روز جهانی نویسندگان زندانی، آغاز می‌شود و از سرنوشت اهل قلم به تاریخ شکل‌گیری کانون، اختلاف‌های درونی، تغییر نسل‌ها و وضعیت نشر می‌رسد. حسام در مرور این تجربه، میان مواضع سیاسی شخصی خود و اصلی که نویسندگان متفاوت را کنار یکدیگر نگه داشته است، تمایز می‌گذارد.

یاد نویسندگان کشته‌شده با مسئلهٔ زندانیان امروز پیوند می‌خورد

حسام ابتدا از غفار حسینی، دوست خود، نویسنده، مترجم، جامعه‌شناس و استاد دانشگاه، یاد می‌کند. او حسینی را از بنیان‌گذاران کانون در ایران، کانون در تبعید و انجمن قلم در تبعید معرفی می‌کند و می‌گوید او در هتلی در تهران با تزریق پتاسیم به قتل رسید و مرگش سکته اعلام شد.

در ادامه، از میرعلایی و پیکرش که به روایت او با بطری نیمه‌پر ویسکی در کوچه‌ای در اصفهان رها شده بود، دیدار با محمد مختاری در پاریس چند ماه پیش از قتل و تلاش محمدجعفر پوینده برای پیوند فعالیت کانون با حقوق بشر سخن می‌گوید. قتل برادر فرخنده حاجی‌زاده همراه فرزند خردسالش نیز از دیگر نمونه‌هایی است که برمی‌شمارد.

او این تاریخ را به جمهوری اسلامی محدود نمی‌داند:

«نمی‌خواهم بحث را طولانی کنم و از آغاز مشروطیت تا امروز بگویم که چگونه لب دوخته‌اند و کشتار کرده‌اند؛ به‌ویژه از آغاز حکومت رضاخان که فرخی یزدی و دیگران را کشتند. در تاریخ خون‌بار جنبش آزادی‌خواهانهٔ صد سال اخیر، پیوسته با کشتار اهل قلم روبه‌رو بوده‌ایم.»

حسام از سلطان‌پور، دبیر کانون، و خسرو گلسرخی نیز یاد می‌کند و سپس به فعالیت انجمن قلم ایرانی در تبعید در ارتباط با پن جهانی می‌پردازد. به گفتهٔ او، این انجمن با پن مراوده و نشست مشترک سالانه دارد و تلاش جمهوری اسلامی برای دور زدن نهادهای تبعیدی، با مقاومت اعضای آنها روبه‌رو شده است.

او توضیح می‌دهد که فهرست نویسندگان زندانی برای پن فرستاده شده و اطلاعیه‌ای انگلیسی با نام آنان انتشار یافته که ترجمهٔ فارسی آن نیز منتشر شده است. در فهرستی که حسام می‌خواند، نام گلرخ ایرایی، علی اوجی، یوسف رحیمی، کیوان رحیمیان، حسین شنبه‌زاده، وحید علیزاده، حامد قصری، جواد کنعانی، عمر محمدی، داوود محمدی‌نیا، مصطفی مهرآیین، مهدی ناصری، عارف ناظری، محمد کعبی و مهرگان نام‌آور آمده است. او وضعیت این افراد را، بسته به مورد، بازداشت یا تحمل حبس توصیف می‌کند و از افزوده شدن یک سال به حبس شنبه‌زاده به‌دلیل سرودن شعر در زندان سخن می‌گوید.

حسام همچنین به محاکمهٔ ماندانا صادقی، آرش قلعه‌گلاب، رضا محمدی، کورش کرم‌پور و فرزانه یحیی‌آبادی و صدور حکم اعدام برای شاعری گیلکی در رشت اشاره می‌کند. او مدعی است زیر پوشش جنگ، اتهام جاسوسی، اعتراف‌گیری زیر شکنجه و اعدام جوانان گسترش یافته است. به گفتهٔ او، روندی قانونی نیز در مجلس دنبال می‌شود که ارسال مطلب به رسانه‌های خارجی و حتی برخی فعالیت‌های ترجمه و دانشگاهی را در معرض جرم‌انگاری قرار می‌دهد.

مجمع عمومی اعلام حضور در برابر سرکوب است

حسام استمرار انتخابات و پاسخ‌گویی هیئت دبیران را نشانهٔ پافشاری اعضا بر زنده نگه داشتن تشکیلات می‌داند:

«درست در این شرایط بسیار خشن، با وجود تمام تمهیدات دستگاه امنیتی و سرکوب برای جلوگیری از تشکیل مجامع عمومی و انتخابات واقعی، هموندان عزیز ما خطر می‌کنند. در تمام این دوره، مجامع عمومی خود را تشکیل داده‌اند، انتخابات برگزار کرده‌اند و هیئت دبیران پیشین نیز حساب پس داده است.»

او کانون را قدیمی‌ترین و بادوام‌ترین نهاد روشنفکری از مشروطیت به این سو می‌خواند و بر اهمیت برگزاری نشست‌ها در خانه‌های اعضا تأکید می‌کند:

«این مجامع زیر فشار و در خانه‌های اعضا برگزار می‌شوند، چون رژیم اجازه نمی‌دهد در سالن‌های عمومی تشکیل شوند. بااین‌حال، اعضا عکس و تصویر شرکت‌کنندگان را منتشر می‌کنند و می‌گویند در دفاع از آزادی اندیشه و بیان و در مخالفت با سرکوب و سانسور پنهان نمی‌شویم؛ در صحنه حضور داریم. این را یکی از شکوفاترین حرکت‌های اجتماعی مردم ایران در لحظهٔ کنونی می‌دانم.»

حسام این فعالیت را در کنار بیان مطالبات بازنشستگان، معلمان و کارگران قرار می‌دهد؛ با این تفاوت که کانون در چارچوب منشور و وظیفهٔ خود عمل می‌کند. او مرگ آبتین را با تعبیر «به قتل رسیدن» توصیف می‌کند و زندانی شدن خندان و ناصر زرافشان را نیز هزینهٔ انجام همین وظایف می‌داند.

استقلال تشکیلاتی به معنای یکسانی عقاید اعضا نیست

در روایت حسام، زمینهٔ تأسیس کانون در سال ۱۳۴۷، مخالفت نویسندگان با تلاش برای برگزاری کنگره‌ای حکومتی در حوزهٔ شعر و ادب بود. او توضیح می‌دهد:

«میان نویسندگانی که در برابر حکومت بودند، این فکر مطرح شد که برای پاسخ منفی به این درخواست نمی‌توان تک‌تک اقدام کرد؛ نهادی لازم است که خود را با دفاع از آزادی بی‌حصر اندیشه، بیان و قلم تعریف کند.»

او کنگرهٔ ادبی زیر حاکمیت سانسور را فریبکاری می‌داند و می‌گوید مخالفت با آن، لیبرال‌ها، ملی‌گرایان، مصدقی‌ها، نیروهای سومی، توده‌ای‌ها و بعدتر هواداران جنبش چریکی را کنار هم قرار داد.

حسام از جلسات تالار قندریز و نفوذ آل‌احمد و به‌آذین یاد می‌کند؛ خود و سلطان‌پور را از جوانان متأثر از به‌آذین می‌داند که با جریان آل‌احمد و خلیل ملکی اختلاف داشتند. همچنین از نشست‌های مقدماتی کافهٔ فیروز، فعالیت غفار حسینی و خطرپذیری سپانلو و دیگران برای جمع‌آوری امضا و سازمان‌دهی سخن می‌گوید. با وجود اختلاف سیاسی امروز با اسماعیل نوری‌علا، نقش او در فعالیت‌های آغازین را به رسمیت می‌شناسد.

اصل سازمانی مورد تأکید او چنین است:

«هویت کانون نویسندگان ایران در استقلال آن، پیش از همه از حکومت و سپس از احزاب و سازمان‌های سیاسی است. کانون خود را در چارچوب اصول و منشورش تعریف می‌کند و ایستادگی بر همین مبنا، راه تأثیرگذاری این حزب یا آن حزب بر تشکیلات را بسته است.»

او اخراج اعضای توده‌ای در دورهٔ دوم را نه ناشی از عقیدهٔ آنان، بلکه نتیجهٔ مداخله در روند دموکراتیک کانون به نفع حکومت می‌خواند. در مقابل، حضور مصطفی رهنما را شاهدی بر تنوع اعتقادی اعضا می‌آورد:

«از آغاز سال ۱۳۵۸، شیخ مصطفی رهنما با عمامه و عبا در نشست‌ها حاضر می‌شد. هیچ‌کس نمی‌پرسید چرا عمامه داری. کانون تشکیلاتی ایدئولوژیک نیست؛ تشکیلاتی است برای دفاع از آزادی بی‌حصر و استثنای اندیشه، بیان، قلم و اجتماعات.»

حسام اعتراض به درج عبارتی مذهبی در اطلاعیه‌ها زیر فشار وزارت ارشاد در دورهٔ رفسنجانی را نمونه‌ای دیگر از دفاع از استقلال می‌داند. او از اعتراض اعضای داخل و تبعید، جدل در مجلهٔ «آرش» و هشدار شاملو دربارهٔ روشن کردن چراغ سبز برای گروهی و نگه داشتن دیگران پشت چراغ قرمز یاد می‌کند.

گرایش چپ کانون با وابستگی حزبی یکی نیست

حسام جای گرفتن کانون در طیف چپ جامعه را می‌پذیرد و آن را با نقش تاریخی چپ‌ها در دفاع از آزادی و برابری و انتقال فرهنگ جهانی به فارسی مرتبط می‌داند. او به‌ویژه بر سهم اعضای حزب توده تأکید می‌کند، اما تعریف چپ را به کمونیسم محدود نمی‌کند:

«در تعریف گستردهٔ جهانی، سوسیال‌دموکرات‌ها هم چپ‌اند، سوسیال‌لیبرال‌ها هم در طیف چپ می‌گنجند و بخشی از جمهوری‌خواهان نیز در این طیف قرار می‌گیرند. چپ از دفاع از عدالت اجتماعی و آزادی بیان آغاز می‌شود و تا سوسیالیسم امتداد پیدا می‌کند. چپ لزوماً مترادف سوسیالیسم نیست و از هر چپی هم کمونیسم درنمی‌آید.»

او برچسب‌زنی به نیروهای آزادی‌خواه را با اشاره به مک‌کارتیسم و حمله به نامزدهای سوسیالیست و شهردار نیویورک توضیح می‌دهد. جریان راست مورد انتقادش را با تعابیری تند، از جمله «فاشیستی» و «کالیگولاوار»، توصیف می‌کند.

در پاسخ به چرایی نپیوستن برخی نویسندگان غیرچپ، حسام بر هزینهٔ عضویت تأکید دارد. او از عباس میلانی و نیز عضو نشدن چهره‌هایی مانند ذبیح‌الله صفا و خانلری نام می‌برد و این انتخاب‌ها را با نخواستن هزینهٔ رویارویی با قدرت مرتبط می‌داند. این برداشت او از انگیزهٔ اشخاص است.

«وقتی می‌گویم کانون تشکیلاتی چپ است، معنایش این نیست که همهٔ اعضای آن کمونیست یا سوسیالیست‌اند. من سوسیالیستم و به انقلاب از پایین اعتقاد دارم، اما اعضای کانون لزوماً چنین نیستند؛ به‌هیچ‌وجه. همهٔ طیف‌ها حضور داشته‌اند.»

او برخی منتقدان محافظه‌کار، از جمله قوچانی، را با تعبیر «هم از توبره خوردن و هم از آخور» نقد می‌کند و حفظ مناسبات حکومتی را ناسازگار با استقلال کانون می‌داند. این استقلال، در نظر او، حتی در جامعهٔ آرمانی سوسیالیستی یا کمونیستی نیز ضروری است، زیرا وابستگی حق اعتراض را محدود می‌کند.

«اهمیت تاریخی و درازمدت هویت کانون همین است که در هر شرایطی با سانسور مخالفت کند. باز تأکید می‌کنم: کانون نباید هیچ سانسوری را، نه به نام الله و نه به نام مارکس، بپذیرد. کانون یعنی این.»

سانسور و فشار اقتصادی یکدیگر را تقویت می‌کنند

حسام بحث خودسانسوری را به گفت‌وگوهای قدیمی با دوستانش در کانون پرورش فکری، از جمله عطاالله نوریان، محمود دولت‌آبادی، محمد قاضی و برادرش محسن، پیوند می‌زند:

«آنجا این بحث را مطرح کردیم که سانسور فقط اقدام حکومت نیست. نویسنده برای اینکه کتابش را به ادارهٔ نگارش بفرستد و مجوز انتشار بگیرد، بعضی چیزها را نمی‌نویسد؛ یعنی خودسانسوری می‌کند تا امکان چاپ داشته باشد.»

او برای توضیح سانسور دورهٔ پهلوی، از مجموعه‌داستانی از ساعدی یاد می‌کند که به روایتش، بخش‌هایی از آن با ماژیک سیاه شده و با همان خط‌خوردگی‌ها انتشار یافته بود. در بحث وضعیت امروز نیز به گزارش کانون دربارهٔ خودسانسوری، محافظه‌کاری ناشران، گرانی کاغذ، محدودیت‌های ناشی از جنگ و کاهش شمارگان به صد یا دویست نسخه ارجاع می‌دهد؛ کاهشی که آن را از سال ۱۳۵۷ تاکنون بی‌سابقه می‌خواند.

«کاغذ گران است و دولت هم کاغذ نمی‌دهد. ناشر خرده‌پا توان تأمین هزینه و سرمایه‌گذاری ندارد. اگر کتاب را چاپ کند، به ادارهٔ نگارش بفرستد و پاسخ رد بگیرد، ورشکست می‌شود. در همین گزارش آمده که برخی کتاب‌ها، با وجود رسیدن به چاپ سوم، دیگر اجازهٔ چاپ نمی‌گیرند.»

به گفتهٔ او، نامشخص بودن معیارهای ممیزی، نویسنده را به حذف پیشاپیش مطالب و ناشر را به مطالبهٔ حذف بیشتر سوق می‌دهد. حسام همچنین از سوءاستفادهٔ برخی ناشران و بی‌اطلاعی نویسنده از فروش واقعی سخن می‌گوید و امکان چاپ سفارشی حتی در حد یک نسخه را عامل پیچیده‌تر شدن این مناسبات می‌داند.

او اتهام‌های وابستگی و جاسوسی زیر سایهٔ جنگ را فشار دیگری بر اهل قلم می‌خواند. پیامد اقتصادی این وضعیت را چنین توصیف می‌کند:

«وقتی کتاب نویسنده و مترجم با شمارگان مناسب منتشر نمی‌شود، زندگی او هم به خطر می‌افتد. با اجاره‌خانه و گرانی، دیگر نمی‌تواند حرفه‌ای کار کند. باید تاکسی براند یا کار ساختمانی انجام دهد تا زندگی‌اش بگذرد؛ یعنی انرژی خلاقه‌اش را قربانی همان “غم نان” کند که شاملو می‌گوید.»

کنار گذاشتن آزادی بیان منطق وجودی کانون را از بین می‌برد

حسام برای مراجعه به تاریخ کانون، مجموعهٔ چهارجلدی تهیه‌شده در پنجاهمین سالگرد تأسیس را پیشنهاد می‌کند. او از نقش خندان، آبتین، کاکاوند و دیگر اعضای هیئت دبیران یاد می‌کند و می‌گوید نسخه‌های چاپی توقیف و به مقوا تبدیل شدند و تهیهٔ مجموعه در زندانی شدن دست‌اندرکاران نقش داشت.

او انتشار پی‌دی‌اف این مجموعه را، با وجود اشکالات و حذف برخی مطالب، ابتکاری علیه سانسور می‌داند. کتاب سپانلو را نیز، با وجود اختلاف فکری با نویسنده، از دقیق‌ترین روایت‌ها معرفی می‌کند. استفاده از فناوری برای انتشار تاریخ کانون، نمونهٔ عملی‌ای است که در پاسخ او به بحث تغییر رسانه‌ها مطرح می‌شود.

در ارزیابی تجربهٔ کانون، حسام به انتقاد قدیمی «سیاسی کردن» آن بازمی‌گردد:

«کانون از منظر حق آزادی اندیشه، بیان و قلم سخن می‌گوید و در برابر سرکوبگران می‌ایستد. اما مانند حزب سیاسی برانداز نیست؛ تیر و تفنگ ندارد و نخواهد داشت. کار آن رویارویی با حکومت‌هایی است که سرکوب و سانسور را نهادینه کرده‌اند و می‌کنند.»

او عامل پیوند نسل‌ها و گرایش‌های متفاوت را نیز در همین وظیفه می‌بیند:

«آنها لزوماً عقاید مشترک یا حتی نگاه یکسانی به حکومت ندارند. برای دفاع از یک ارزش گرد آمده‌اند: آزادی بی‌حصر و استثنای اندیشه، بیان، قلم و اجتماعات؛ ارزشی که بخواهیم یا نخواهیم سیاسی است و در هر دوره، با تمامیت قدرت حاکم روبه‌رو می‌شود.»

پاسخ او به تعریف افقی که کانون را به پیگیری امور محدود صنفی تقلیل دهد، صریح است:

«موجودیت کانون از آغاز در دفاع از اندیشهٔ انسان، آزادی قلم و آزادی اندیشه شکل گرفت، با وجود همهٔ تفاوت‌های فکری اعضایش. تا زمانی بقا دارد که از همین ارزش دفاع کند؛ وگرنه منطق موجودیت خود را از دست می‌دهد.»

منبع: تلویزیون برابری

گزارشگری بر اساس گفت وگوی تلویزیونی: بانگ

بیشتر بخوانید:

بانگ

«بانگ» یک رسانه ادبی و کاملاً خودبنیاد است که در خارج از ایران و به دور از سانسور و خودسانسوری بر مبنای تجربه‌ها و امکانات مشترک شخصی شکل گرفته است.

شبکه های اجتماعی