خورشید رشاد: «خانه‌ای که خانه نیست»: رمان «یکی دیگر» نوشته نگار علی‌اکبرزاده

 یکی دیگر[۱] داستان رویارویی دو زن ایرانی در آلمان و شکل‌گیری رابطه‌ای عاشقانه میان آنهاست. اما در پس این رابطه مجموعه‌ای از مناسبات قدرت، خشونت جنسیتی، نابرابری اقتصادی و سیاست‌های طرد و تعلق مطرح می‌شود. یادداشت پیش رو محتوای اثر را بررسی می‌کند. به شیوه‌های روایت نیز تا جایی می‌پردازد که به فهم مناسبات قدرت و جهان اجتماعی رمان کمک می‌کند و قصد ارزیابی تکنیکهای داستان‌نویسی و یا کیفیت نثر اثر را ندارد. آنچه در این یادداشت برجسته می‌شود جهان اجتماعی و سیاسی رمان و روابط قدرت میان شخصیت‌ها و همچنین تصوریست که رمان از آزادی، عاملیت و رهایی زنان به خواننده می‌دهد. برای چنین خوانشی آرای سارا احمد درباره بیگانگی و سیاست عواطف در کنار نظریه‌ی نیرا یووال دیویس درباره تعلق، امکان عبور از سطح یک داستان عاشقانه و ورود به مناسبات قدرت و بازتولید سلطه در زندگی زنان مهاجر را فراهم می‌کنند.

یکی دیگر داستان دو زن ایرانی در آلمان، اما با موقعیت‌های اجتماعی و حقوقی متفاوت است. مینا زنی چهل و چندساله است که بیست و چند سال پیش از طریق ازدواج مهاجرت کرده، خانواده تشکیل داده و ثبات اقتصادی و اجتماعی دارد. با این حال هنوز در موقعیت‌های مختلف احساس بیگانگی می‌کند. صدف پناه‌جویی جوان است که در پی تجربه تجاوز زناشویی از ایران گریخته و در اقامتگاه پناهجویان زندگی می‌کند. او آلمانی نمی‌داند و با خطر اخراج از آلمان مواجه است.

رمان با دو راوی اول شخص پیش می‌رود. فصل‌های رمان یک‌درمیان از زبان مینا و صدف روایت می‌شوند و روایت هریک تقریباً از جایی ادامه پیدا می‌کند که روایت دیگری به پایان رسیده است. این جابه‌جایی به خواننده امکان می‌دهد احساسات و کنش‌های هر دوزن را از دیدگاه خودشان دنبال کند. کنار هم قرار گرفتن دو روایت اول شخص، تفاوت تجربه‌ی زیسته‌ی زنان و نابرابری در امکان تصمیم‌گیری و عمل کردن را روشن‌تر می‌کند.

ااز نگاه یوال دیویس تعلق در پیوند میان موقعیت‌های اجتماعی، همانندسازی‌های عاطفی و ارزش‌گذاری‌های سیاسی شکل می‌گیرد[۲]. سیاست‌های تعلق در واقع به سازو کارهایی اشاره دارد که مرزهای عضویت در یک اجتماع را تعیین می‌کنند. مینا تنها با تعلق احساسی درگیر است اما صدف علاوه بر بیگانگی احساسی، با تهدید اخراج نیز دست و پنجه نرم می‌کند. در واقع رمان یکسان نبودن تجربه‌ مهاجرت برای زنان و اهمیت طبقه، امنیت اقتصادی، وضعیت اقامت و امکان دسترسی به منابع اجتماعی را به تصویر می‌کشد. از نگاه سارا احمد احساس در خانه بودن فقط به داشتن سقفی بالای سر محدود نمی‌شود بلکه با احساس راحتی و آشنایی کامل با محیط پیرامون و توانایی جهت‌یابی در مناسبات روزمره مرتبط است[۳].

 به عنوان مثال در یکی از معنادارترین بخش‌های رمان صدف و آروین، پسر کوچک و بیست ساله‌ی مینا، در بار هستند. صدف نه می‌تواند با موسیقی ارتباط برقرار کند و نه می‌تواند آن را بر اساس معیارهای آشنای خود ارزیابی کند و با آن برقصد. او می‌گوید اگر لیلا فروهر و یا اندی بود دست کم می‌توانست بینشان یکی را ترجیح بدهد و یا بداند چه‌طور برقصد[۴]. در این صحنه موسیقی و رقص نشانه‌هایی از تجربه‌ی زیسته‌ی بیگانگی هستند. بدن صدف در فضایی قرار گرفته که قواعدش را نمی‌شناسد. او حتی در این موقعیت به ظاهر تفریحی با این واقعیت روبه‌رو می‌شود که حضور فیزیکی در یک مکان به معنای احساس تعلق به آن نیست.

مهم‌ترین تناقض رمان در سبک و روش رویارویی این دو زن با ساختارهای مردسالارانه نمایان می‌شود. مینا در جوانی با مردی هفده سال بزرگتر از خود ازدواج کرده و به این طریق به آلمان آمده و صدف از خشونت خانگی گریخته و اکنون برای تثبیت موقعیت خود در آلمان به امکان ازدواج با پسر کوچک مینا فکر می‌کند. در هردو زندگی رابطه با مردان به شکلی با امکان مهاجرت یا تثبیت زندگی در آلمان پیوند می‌خورد. در واقع در جهان رمان امکان جابجایی و امنیت زنان تا اندازه‌ای به نهاد خانواده وابسته شده است. صدف با ترک ایران دربرابر تجاوز همسرش امین و بارداری ناخواسته‌ی حاصل از آن مقاومت می‌کند و سعی دارد اختیار بدن، آینده و زندگی خویش را پس بگیرد. اما تلاش او برای رهایی او را در وابستگی تازه‌ای قرار می‌دهد. صدف برای فهم نامه‌های اداری، حل موضوع اقامت و یافتن راهی برای ماندن به دیگران نیاز دارد.

رابطه‌ی مینا و صدف از آغاز بر پایه‌ای برابری شکل نمی‌گیرد. مینا فروشنده‌ای است که صدف را هنگام دزدی از خطر دخالت پلیس نجات می‌دهد. صدف به مینا نیاز دارد و مینا هم به صدف میل و علاقه. در نخستین دیدار پیش از اینکه صدف بتواند نامه‌های اداریش را به مینا نشان دهد، مینا او را می‌بوسد و صدف مکان را ترک می‌کند[۵].  حضور روایت صدف در کنار روایت مینا اجازه نمی‌دهد این رابطه تنها از منظر میل  مینا فهمیده شود. احساسات و واکنش‌های صدف نیز بخشی از معنای این رابطه را شکل می‌دهند. این که مینا در میانسالی و پس از سالها زندگی دگرجنسگرایانه به زنی علاقه‌مند شده، رهایی‌بخش است، اما حس رهایی مینا به قیمت نادیده گرفته شدن حق انتخاب صدف در این موقعیت نابرابر تمام می‌شود. به این طریق رمان نابرابری و بازتولید سلطه در رابطه‌ی دو زن را آشکار می‌کند. موضوع بی‌علاقه بودن صدف به مینا و یا حتی آروین و تقلیل او به قربانی نیست. در واقع صدف می‌تواند هم میل داشته و هم در شرایطی نابرابر مجبور به تصمیم‌گیری باشد.

یکی از مهمترین موتیف‌های رمان شعار زن، زندگی، آزادی از سوی میناست. گویی این شعار آنچنان تاثیری بر مینای میانسال که از آلمان اخبار را دنبال می‌کرده داشته، که باعث شده او پس از سالها زندگی متاهلی و داشتن دو فرزند، برای نخستین بار با میل تازه‌ای در خود نسبت به زنان روبه‌رو گردد. مینا از جنبشی تاثیر گرفته که با مقاومت در برابر سلطه بر بدن زن شروع شد و شکل گرفت، درحالی که صدف که از بطن آن روزهای ایران به آلمان آمده، اختیاری بر بدنش نداشته و توسط همسرش امین به او تجاوز شده است. پس آزادی برای این دو زن نمی‌تواند معنایی یکسان داشته باشد. مینا آزادی را در به رسمیت شناختن میل و عبور از محدودیت‌های زندگی پیشینش می‌بیند. برای صدف اما آزادی در وهله‌ی نخست حق مصونیت از خشونت و تصمیم‌گیری درباره‌ی بارداری، امنیت و ساختن آینده‌ای مستقل است. درواقع شعار زن، زندگی، آزادی در این رمان تبدیل به نشانه‌ی بیداری عاطفی مینا شده و سویه‌ی جمعی و ساختاری آن به نفع روایت رهایی شخصی کم‌رنگ و حتی محو شده است.

در پایان رمان مینا در پی بحران تعلق و کشف میل تازه‌اش سرانجام تصمیم می‌گیرد به ایران بازگردد. صدف اما با وجود حکم اخراج در پی یافتن راهی دیگر برای ادامه‌ی زندگی خارج از ایران است. یکی به کشوری بازمی‌گردد که دیگری از آن گریخته. در امتداد دو روایت اول شخص، مفهوم بازگشت هم دو معنای متفاوت پیدا می‌کند. مینا حتی به صدف پیشنهاد می‌دهد باهم به ایران بازگردند. تجربه‌ی این دو زن از ایران هم نابرابر و ناهمسان است. ایران برای مینا بازگشت به خانه و برای صدف تهدید و ناامنی را تداعی می‌کند. مینا و صدف هردو زن و ایرانی هستند اما برای شکل‌گیری همبستگی، به رسمیت شناختن جایگاه‌ها و مسئولیت‌پذیری و درک نابرابری نیز نیاز است. با این نگاه پایان رمان نه پایان یک رابطه‌ی نابرابر عاشقانه، بلکه آزمونی برای امکان همبستگی زنان است. کمک مالی مینا به صدف در پایان داستان هرچند ارزشمند است اما تنها زمانی می‌تواند معنی همبستگی بدهد که از منطق نابرابر خیرخواهی فراتر رود.

 رمان خواندنی یکی دیگر با موضوع جذاب عشق ممنوع پیش می‌رود و مخاطب را مشتاق خواندن تا پایان نگه می‌دارد، اما در عمق، موضوعات تکان‌دهنده‌ی دیگری چون رهایی فردی، اختیار بر بدن و توزیع نابرابر امکان انتخاب آینده را مطرح می‌کند.

پانویس‌ها

[۱] علی‌اکبرزاده، نگار (۱۴۰۵): یکی دیگر. فرانکفورت: انتشارات ایرانشهر.
[۲] Yuval-Davis، Nira (۲۰۰۶): Belonging and the politics of Belonging. In: Patterns of Prejudice، Bd. ۴۰. H. ۳، S. ۱۹۷–۲۱۴.
[۳] Ahmed، Sara (۲۰۰۶): Queer Phenomenology: Orientations، Objects، Others. Durham/London: Duke University Press، S. ۷–۱۱.
[۴] علی‌اکبرزاده، نگار (۱۴۰۵): یکی دیگر. فرانکفورت: انتشارات ایرانشهر، ص ۱۲۰.
[۵] علی‌اکبرزاده، نگار (۱۴۰۵): یکی دیگر. فرانکفورت: انتشارات ایرانشهر، ص ۶۶.

در همین زمینه:

بانگ

«بانگ» یک رسانه ادبی و کاملاً خودبنیاد است که در خارج از ایران و به دور از سانسور و خودسانسوری بر مبنای تجربه‌ها و امکانات مشترک شخصی شکل گرفته است.

شبکه های اجتماعی