
خلاصۀ صوتی:
انتقال هزاران کتاب ممنوعه و اسناد مربوط به سانسور در ایرلند به آرشیو ملی این کشور، فرصتی برای بازخوانی یکی از دورههای محدودکننده تاریخ فرهنگی اروپا فراهم کرده است. این مجموعه نهتنها آثار نویسندگان برجستهای را در بر میگیرد که زمانی خلاف اخلاق عمومی تشخیص داده میشدند، بلکه امکان بررسی سازوکارهای اداری و ایدئولوژیک سانسور را نیز فراهم میکند.
بر اساس گزارشهای منتشرشده در نوامبر ۲۰۲۶، حدود ۱۲ هزار کتاب ممنوعه قرار است از وزارت دادگستری ایرلند به آرشیو ملی منتقل شوند. اهمیت این اقدام تنها در گردآوری کتابها نیست؛ صورتجلسهها، دفترهای ثبت و اسناد مربوط به تصمیمهای نهاد سانسور نیز بخشی از این میراث تاریخیاند. دسترسی به این مدارک میتواند روشن کند که حکومت چگونه درباره آثار ادبی داوری میکرد و چه معیارهایی برای جلوگیری از گردش آزاد کتاب به کار میرفت.
سانسور به نام اخلاق عمومی
سانسور سازمانیافته کتاب در جمهوری ایرلند با تصویب قانون سانسور انتشارات در سال ۱۹۲۹ رسمیت یافت. در دهههای پس از استقلال، نفوذ گسترده کلیسای کاتولیک بر حیات اجتماعی با سیاستهای محافظهکارانه دولت پیوند خورد. هیئت سانسور اختیار داشت کتابهایی را که غیراخلاقی یا خلاف معیارهای رسمی تشخیص میداد، از چرخه توزیع خارج کند.
روابط جنسی خارج از ازدواج، تجربه جنسی زنان، پیشگیری از بارداری و نقد هنجارهای خانوادگی از موضوعاتی بودند که میتوانستند به ممنوعیت کتاب بینجامند. سانسور به آثار عامهپسند محدود نماند و نویسندگان برجسته نیز هدف قرار گرفتند.
رمان «دختران روستا» نوشته ادنا اوبراین، منتشرشده در سال ۱۹۶۰، به دلیل پرداختن به زندگی عاطفی و جنسی زنان جوان ممنوع شد. «عاشق لیدی چترلی» اثر دی. اچ. لارنس نیز از آثار جنجالی این تاریخ بود. ممنوعیت رمان «تاریکی» نوشته جان مکگاهرن در سال ۱۹۶۵ حتی به ازدسترفتن شغل معلمی نویسنده انجامید.
از ممنوعیت تا میراث فرهنگی
اصلاحات قانونی سال ۱۹۶۷ محدودیت زمانی برای ممنوعیت کتابها تعیین کرد و در دهههای بعد از شدت سانسور کاسته شد. اکنون آثاری که زمانی تهدیدی علیه اخلاق عمومی تلقی میشدند، در کنار اسناد ممنوعیتشان به موضوع پژوهش تاریخی تبدیل میشوند.
اهمیت این آرشیو در آن است که سانسور را از مجموعهای از تصمیمهای پراکنده به موضوعی قابل بررسی و مستند تبدیل میکند. پژوهشگران میتوانند نهفقط سرنوشت کتابهای ممنوعه، بلکه منطق تصمیمگیری سانسورچیان و رابطه قدرت سیاسی، اخلاق رسمی و ادبیات را مطالعه کنند.
این تجربه برای ایران نیز پرسشبرانگیز است. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی تاکنون آرشیوی عمومی و جامع از پروندهها، گزارشهای کارشناسی و صورتجلسههای مربوط به ممیزی کتاب در دسترس پژوهشگران قرار نداده است. درباره دوره پهلوی نیز آرشیو عمومی مشابه و جامعی از روند تصمیمگیری درباره ممنوعیت کتاب در دسترس نیست. در نتیجه، برخلاف تجربه ایرلند، بازسازی تاریخ سانسور کتاب در ایران همچنان تا حد زیادی به خاطرات نویسندگان و ناشران، اسناد پراکنده و پژوهشهای مستقل وابسته است.
منابع گزارش: RTÉ، ۱۰ نوامبر ۲۰۲۶؛ گاردین، ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶؛ آیریش تایمز، ۱۰ نوامبر ۲۰۲۶؛ دانشنامه ایرانیکا، تاریخ سانسور در ایران.
بیشتر بخوانید:








