در داستان «لکهها»، فرشته پاریزی بهجای روایت مستقیم جنایت، به سراغ کارگرانی میرود که مأمور پاککردن آثار آن هستند. او در گفتوگو با «بانگ» از انتخاب این زاویه دید، سازوکار دستگاه جنایت و مرز مبهم میان مسئولیت حرفهای و مسئولیت اخلاقی سخن میگوید. پاریزی با اشاره به مفهوم «ابتذال شر» هانا آرنت، نشان میدهد چگونه امر هولناک در زندگی روزمره ادغام میشود. از نگاه او، داستان با ثبت رد قربانیان و آشکارکردن تدریجی گذشته، در برابر همان فرایند حذف و فراموشی میایستد که روایتش میکند.
زاویه دید و مناسبات طبقاتی خشونت
بانگ: خانم پاریزی، در داستان «لکهها»، شما جنایت را نه از منظر قربانیان یا عاملان آن، بلکه از نگاه دو کارگر نظافتچی روایت میکنید که مأمور پاککردن آثار خشونتاند. کسانی که درباره سرنوشت انسانها و مکانها تصمیم میگیرند، در داستان غایباند، اما کارگران باید پیامدهای آن تصمیمها را تحمل کنند.
آیا انتخاب این زاویه دید، انتخابی آگاهانه برای نشاندادن مناسبات طبقاتی خشونت بوده است؟ آیا میتوان گفت حتی محو آثار جنایت نیز تابع تقسیم کار طبقاتی است؟
فرشته پاریزی: ایده داستان «لکهها» از یک دیالوگ کوتاه در ذهنم شکل گرفت. دیالوگ این بود که یک نفر میپرسد: «اولین بارته؟» و دیگری جواب میدهد: «نه.»
مدتی این دو جمله در ذهنم بود. فکر میکردم چه میشود اگر این گفتوگو در جایی اتفاق بیفتد که یک جنایت رخ داده است؟ آنوقت معنای این گفتوگو چیست؟ یعنی قبلاً هم این کار را کردهاند؟ یعنی این اولین بارشان نیست؟ کسی که پاسخ میدهد، آیا به این موضوع فکر کرده است؟ یا کسی که سؤال میکند، چرا چنین سؤالی میپرسد؟
فکر میکردم دو طرف این مکالمه چه کسانی میتوانند باشند و در نهایت به سراغ کوچکترین دستهایی رفتم که میتوانستند در جنایت مشارکت داشته باشند؛ کسانی که قرار بود جارو بکشند، تی بزنند، لکهها را پاک کنند و اتاق را تمیز تحویل بدهند.
به نظرم این موقعیت بسیار هولناکتر بود و داستان را هولناکتر میکرد. چون داشتم به چیزی فکر میکردم که روایتش از خود جنایت هولناکتر بود. یعنی بهجای اینکه به سراغ یک دست بروم، داشتم به سراغ یک دستگاه میرفتم و با انتخاب این زاویه دید، دست یک دستگاه جنایت را روایت میکردم.
دستگاهی که آدم استخدام میکند، قرارداد میبندد، وظایف را تقسیم میکند و در نهایت دستمزد و مزایا میدهد. اما برای چه کاری؟ برای پاککردن آثار جنایت؛ برای اینکه کسی بیاید و آنچه را اتفاق افتاده، از در و دیوار اتاق پاک کند، وسایل را جمع کند و بسوزاند و در نهایت اتاق را پاکیزه تحویل بدهد.
به همین دلیل به سراغ زاویه دید یک کارگر نظافتچی رفتم.
بله، شما بهدرستی به تقسیم کار در این داستان و سازوکار پشت ماجرا اشاره کردید.
وقتی دو شخصیت، راوی و مرادی، وارد خانه میشوند، دربانی آنجا ایستاده و از آنها مدارک میخواهد. مرادی باید توضیح بدهد که تازهکار نیست. دربان میگوید: «قرار نبود هر دفعه یه آدم تازه بیاری؟»
بعد درباره وسایل کار صحبت میکنند؛ درباره اینکه چه چیزی در قرارداد هست و چه چیزی نیست.
مرادی درباره دستمزدش حرف میزند. غر میزند که کار را متری حساب میکنند و این ظلم است. نگران است که دستمزدش با زحمتی که میکشد تناسبی نداشته باشد.
اینها همه مناسبات یک کار معمولیاند، اما کاری که آنها انجام میدهند، پاککردن آثار جنایت است.
نکته دیگری هم در سؤال شما وجود دارد. فرمودید کسانی که درباره سرنوشت انسانها و مکانها تصمیم میگیرند، در داستان غایباند.
من فکر نمیکنم این افراد در داستان غایب باشند. یعنی ما شاید دستهای آنها را در داستان نبینیم؛ دستهای بزرگی را که جنایت میکنند نبینیم، اما دستگاهشان را میبینیم و همین، به نظر من، داستان را هولناکتر میکند.
ناچاری، همدستی و مسئولیت اخلاقی
کاری که کارگران در داستان شما انجام میدهند، به محوشدن شواهد جنایت میانجامد. به نظر شما مرز میان ناچاری و همدستی کجاست؟
آیا میتوان از کسانی که اختیار محدودی دارند، همان مسئولیت اخلاقی را انتظار داشت که از آمران و عاملان اصلی خشونت داریم؟ آیا اساساً مفهوم همدستی برای توصیف موقعیت این دو کارگر مناسب است؟
فرشته پاریزی: به نظرم کلمه «همدستی» را باید با احتیاط به کار ببریم. من فکر نمیکنم همدستی تعبیر مناسبی برای موقعیت این دو کارگر باشد، اما از طرف دیگر نمیتوانم ناچاری را هم بپذیرم؛ چون اگر بگویم ناچارند، انگار دیگر جایی برای مسئولیت اخلاقی آنها باقی نگذاشتهام.
بگذارید اینطور بگویم: راوی «لکهها» آدمی است که میخواهد کارش را خوب انجام بدهد. مرتب به مسائل فنی کار فکر میکند؛ به اینکه لکهها چطور پاک میشوند، کدام مصالح را میشود شست و آجرها را چقدر باید سابید که بندشان نریزد.
حتی جایی میگوید ته کار نمیشود دست به کمر زد و نگاه کرد و گفت دستمریزاد.
یعنی معیاری برای خوب انجامدادن کارش دارد و میخواهد نتیجه کارش رضایتبخش باشد.
اما چه کاری؟ پاککردن آثار جنایت.
اینجا مسئله این است که مرز مسئولیت حرفهای و مسئولیت اخلاقی کجاست.
من سعی کردم فضای خاصی در داستان بسازم. مثلاً در همان ابتدای ورود به خانه، حیاط پوشیده از برف است، اما روی برف تمیز، گنجشک مردهای افتاده است. راوی به پرهای خشک شکم گنجشک توجه میکند که در نسیم صبح تکان میخورند.
میخواستم از این مجاورت تصاویر ناهمساز استفاده کنم و بگذارم شر وارد زندگی معمولی شود.
کارگرها آثار جنایت را پاک میکنند، اما وقت ناهار، کنار حوض برفنشسته، روی همان تخت و صندلیهایی مینشینند که از آثار جنایت پرند و غذا میخورند. یکی از آنها میگوید: «چه جای باصفایی!»
برف، مرگ، کار، غذاخوردن، آتش و بقایای بدن، همه در کنار هم در داستان قرار میگیرند، بیآنکه روایت میان آنها هیچ مرز عاطفی بکشد.
این همنشینی در سراسر داستان وجود دارد؛ جایی که امر روزمره و امر هولناک دیگر از هم قابل تفکیک نیستند و جنایت وارد زندگی معمولی شده است.
اینجا میشود به مفهوم «ابتذال شر» هانا آرنت اشاره کرد. وقتی آرنت از ابتذال شر صحبت میکند، نمیگوید شر چیز کوچکی است یا جنایت هولناک نیست.
اتفاقاً مسئله این است که جنایتی بسیار هولناک به دست آدمهای کوچک انجام میشود؛ آدمهای عادی که خودشان را مشغول انجام وظیفه میدانند. آدمهایی که ممکن است حتی در کارشان منظم و مسئولیتپذیر باشند، اما درباره معنای اخلاقی کاری که انجام میدهند فکر نکنند.
راوی داستان «لکهها» چنین آدمی است.
مسئله همین فکرنکردن و جابهجایی مسئولیت حرفهای و اخلاقی است.
به همین دلیل فکر میکنم نه همدستی و نه ناچاری، هیچکدام بهتنهایی نمیتوانند موقعیت این دو کارگر را توضیح بدهند.
البته مسئولیت آنها را نمیشود با مسئولیت کسانی که دستور جنایت را دادهاند یا خودشان مرتکب جنایت شدهاند، برابر دانست. اما محدودیت اختیار هم مسئولیت اخلاقیشان را از بین نمیبرد.
من نمیخواهم و سعی هم نکردهام در داستان «لکهها» درباره این دو نفر حکم بدهم. میخواهم خواننده خودش با این سؤال روبهرو شود که مرز اخلاقی کجاست.
غیبت قربانیان و مسئولیت سیاسی روایت
در داستان شما، قربانیان نام و صدا ندارند و تنها از طریق اشیای باقیمانده، لکهها و بقایای بدنشان حضور پیدا میکنند. در مقابل، کارگران با همه جزئیات زندگی روزمرهشان در مرکز روایت قرار دارند.
آیا نگران نبودید که این انتخاب، ناخواسته رنج قربانیان را به حاشیه ببرد؟ یا برعکس، میخواستید نشان بدهید که خشونت چگونه از طریق کار روزمره و مناسبات اجتماعی عادیسازی میشود؟
به بیان دیگر، آیا انتخاب زاویه دید در چنین داستانی، خود نوعی کنش سیاسی نیست؟
فرشته پاریزی: اجازه بدهید سؤالتان را با پیرنگ داستان جواب بدهم.
من در درگاه داستان با خواننده قرارداد میبندم. راوی اولشخص، صدایی خونسرد، خنثی و بافاصله دارد و خواننده هم قرار است از طریق نگاه او جهان داستان را ببیند.
با این شیوه روایت، وقتی به اتاق میرسیم، من نمینویسم این اتاق چه شکلی است؛ مینویسم چه ردی از گذشته در اتاق مانده و همین، اتاق را در داستان میسازد.
قرنیز دیوار و قاب باریک فیروزهای پنجره، با بویی که به خوردشان رفته، وارد داستان میشوند؛ همینطور پتو، تخت و صندلی.
پس شاید قربانیان حضور نداشته باشند، اما تمام داستان با رد قربانیان روایت میشود.
مثالی که میزنم از خود پتو در داستان است:
«بافت پتو خشک شده بود و مانده بود همانطور که مانده بود. گویا هنوز روی شانهها و تنی که زیرش حالا خالی بود پیچیده شده و سیاهی خالی تویش را گرم میکرد.»
راوی آن را برمیدارد و به مرادی میدهد؛ به همان سنگینی تنی که پوشیده بود. دستش سنگین است.
بله، قربانی اینجا نیست، اما جای خالیاش هنوز شکل و وزن دارد.
البته در این داستان به روایت مستقیم زندگی و رنج قربانیان هم دسترسی نداریم.
خانه فقط با رد گذشتهای که دارد پاک میشود توصیف نمیشود، بلکه با آیندهای که قرار است روی آن ساخته شود نیز شکل میگیرد.
راوی از شستن و سابیدن دیوارها و جایی میگوید که قرار است اجاق و سماور بگذارند، پیشخوان بالا بیاید و اتاق به قهوهخانه تبدیل شود.
به عبارتی میتوانم بگویم اتاق داستان «لکهها» برای من یک «پالیمپسست» است؛ نوشتهای که متن قبلی را از روی آن پاک میکنند تا متن تازهای بنویسند، اما رد نوشته پیشین همچنان باقی میماند.
اینجا هم قرار است آثار جنایت از حافظه خانه پاک شود و تاریخ دیگری روی خانه نوشته شود. اما درست مثل پالیمپسست، پاککردن کامل نمیشود.
در پایان داستان، دستهکلیدی که راوی به طرف بشکه آتش پرتاب میکند، به لبه بشکه میخورد و بیرون میافتد.
پیرنگ داستان هم از همین شیوه دیدن شکل میگیرد.
اگر پیرنگ «لکهها» توانسته باشد آنچه را در ذهن داشتم انجام بدهد، هر بار که کارگران چیزی را پاک میکنند، خواننده باید چیز تازهای از جنایت کشف کند.
در جهان داستان، همهچیز برای پاککردن گذشته سازمان پیدا کرده، اما خود روایت خلاف این کار را انجام میدهد و خواننده با پیشرفت داستان میفهمد چه اتفاقی افتاده است.
پس شاید نشود گفت قربانیان کاملاً از متن حذف شدهاند.
اگر توانسته باشم فرم و مضمون داستان را به شکلی که میخواستم کنار هم قرار بدهم، به آنچه در ذهن داشتم رسیدهام؛ و آن این است که داستان در برابر همان حذفشدنی میایستد که دارد روایتش میکند.
از این منظر، بله، شاید بشود گفت انتخاب روایی بهنوعی یک کنش سیاسی است.








