بانگ – نوا

در سرزمینی که تاریکی راه نفس را بسته و سوگواران در ویرانه‌ها به جست‌وجوی کشتگان خویش‌اند، چگونه می‌توان هنوز آزادی را صدا زد؟ علی صبوری

سحرخیزی را نشانه نظم، پشتکار و یکی از رازهای موفقیت می‌دانند. اما اگر کسی تمام عمرش زود از خواب برخیزد، درس بخواند، خدمت سربازی برود و سرانجام با مدرک کارشناسی ارشد به نگهبانی یک اداره برسد، چه سرنوشتی در انتظار اوست؟ خسرو صادقی بروجنی در داستان کوتاه «سحرخیزی آقای خ» با طنزی تلخ، زندگی مردی را روایت می‌کند که از کودکی به انضباط و سخت‌کوشی خو گرفته، اما در محیط کار درمی‌یابد که رعایت مقررات برای همه پیامدهای یکسانی ندارد. داستان، نسبت میان شایستگی، تبعیض و موفقیت اجتماعی را به پرسش می‌گیرد.

رفتگری که هر صبح آثار خشونت شبانه را از خیابان‌ها می‌شوید، می‌کوشد با یادآوری نیاز به معاش و ترس از اخراج، خود را تنها مسئول نظافت بداند. اما مواجهه با مادری سوگوار، مرز میان انجام وظیفه، سکوت و مشارکت در پاک‌کردن رد جنایت را برای او به پرسشی رها‌نشدنی بدل می‌کند.  

حرف اصلی و درون‌مایه‌ی مشترک این دو شعر، «وطن» و «آزادی» است؛ شاعر در «وطنم» از دورافتادگی، تبعید، سکوت و اندوهی سخن می‌گوید که همچون موج غم بر تن و خیالش نشسته و او را در مرز میان بودن و نبودن معلق کرده است، و در «تا یک‌دم زندگی» همین دلتنگی را به امیدی برای رهایی، همدلی و بازگشت به زندگی و آزادی بدل می‌کند؛ گویی هر دو شعر یک روایت‌اند از دردِ دوری از سرزمین و آرزوی آزادی.

زیبا کرباسی شاعر ایرانی‌تبار ساکن لندن، در مجموعه‌شعر «نامه‌های خصوصی بهادر درانی و آهو حسانی» فرم نامه‌نگاری را به خدمت شعر درمی‌آورد و از دل مکاتبه‌ی دو شخصیت خیالی، عشق، تبعید و پرسش‌های سیاسی-اجتماعی را روایت می‌کند. چند شعر از این مجموعه با صدای شاعر و اجرای هنرمندانه او:

جنگ تنها جان انسان‌ها را نمی‌گیرد؛ غنچه‌ها، ماهی‌ها، درخت‌ها و پروانه‌ها نیز قربانی انفجار و آلودگی‌اند. «مرگ پروانه‌ها»، کاری از قاضی ربیحاوی، با تصویرهایی شاعرانه، نگاه را به سوی این قربانیان خاموش می‌برد؛ از زندگی‌هایی که در آتش نابود می‌شوند تا زهری که در نسل‌های بعد باقی می‌ماند. این اثر تصویری را با اجرای منیره فیضی در «بانگ» می‌بینید.

در داستان «روضه آخر»، خانه‌ای که سال‌ها زیر سایه تعصب مذهبی، آبروخواهی و اقتدار پدرانه به محل سرکوب زنان خانواده بدل شده بود، با تصمیم مینا معنایی تازه می‌یابد. مریم کمانی در گفت‌وگو با «بانگ» از ریشه‌های شخصیت غلامرضا، نقش حافظه‌مند اشیا در روایت و چگونگی تبدیل خانه پدری از قلمرو خشونت مردسالارانه به فضایی برای کار، دیدار و زندگی سخن می‌گوید.

مرتضی، راوی داستان دامپ‌تراک پشت فرمان کامیونی غول‌پیکر، در برابر چشم مقام‌هایی که برای تماشای تخلیهٔ بار آمده‌اند، دستش را از اهرم برمی‌دارد. وحید خیرآبادی در گفت‌وگو با بانگ از این مکث کوتاه می‌گوید؛ لحظه‌ای که مطالبهٔ حق بیمه و اضافه‌کاری با ترس از اخراج و خاطره‌های خشونت در زندگی مرتضی گره می‌خورد. جلوه‌ای از ادبیات کارگری ایران.

فریدون در این شعر، در ذهن و زبان، صاحب کهکشان‌ها و منظومه‌هاست؛ در زندگی روزمره اما، انسانی فرسوده و بی‌پناه است، با لیوانی کاغذی و خوابگاهی در لوله‌ای متروک. شعر این تقابل را در تن و زندگی فریدون نشان می‌دهد: زبان برای او جهانی می‌آفریند، اما سرپناهی فراهم نمی‌کند. می‌شنویم با صدا و اجرای شاعر:

جامعه‌ی تبعید جامعه‌ای یک‌دست و همگن نیست. در یک سوی این جغرافیای پناهندگی، کسانی ایستاده‌اند که به‌دلیل خطر جانی مجبور به ترک وطن از دوبایزید و بلوچستان و آستارا شده‌اند و در سرمای استخوان‌سوز و گرمای طاقت‌فرسا خواهان محو نظام خوف هستند. در سوی دیگر، مهاجرانی حضور دارند که انگیزه‌شان از مهاجرت، تحصیل یا دست‌یابی به زنده‌گی‌ی بهتر بوده است. در کنار این دو گروه، دسته‌ی سومی نیز وجود دارد؛ همان همه‌چیزخورهایی که با پاسپورت آبی در جیب، بخشی از جامعه‌ی تبعید را شکل می‌دهند. گیریم این تبعید، بدلی و تقلبی باشد. یک نمونه: آقا‌فری در فرانکفورت.

دیانا پی. اسنایدر، مترجم ادبی، در نشریه‌ی World Literature Today هشدار می‌دهد که هوش مصنوعی مولد زبان، ابزاری بی‌طرف نیست، بلکه پروژه‌ای است در دستان میلیاردرهای تکنو-فئودال (ماسک، تیل، آلتمن و…) برای بازتولید سلطه‌ی استعماری، پدرسالارانه و نژادپرستانه‌ی غرب. او هوش مصنوعی را «استخراجی» می‌نامد؛ فناوری‌ای که با دزدی مالکیت معنوی، تصاحب منابع عمومی و نابودی محیط زیست (مصرفِ هنگفتِ آب و برق توسط مراکز داده) پیش می‌رود و در عین حال، زنان، سیاه‌پوستان و بومیان را از تصمیم‌گیری حذف می‌کند.

در شرایط بسته و تاریک اجتماعی، رشد از بین نمی‌رود؛ بلکه در سکوت، ادامه می‌یابد. دوران‌های تاریک گذرا هستند نه پایان تاریخ.

در میانه جنگ و کوچ اجباری، بی‌بی ماندن در خانه و مردن بر تشک خود را به گریختن ترجیح می‌دهد. اما پشت پنجره‌ای پوشیده از خاک، خرابه‌های اکنون کنار می‌روند و انبار زیتون، عشق و جوانی ازدست‌رفته دوباره جان می‌گیرند؛ روایتی شاعرانه از حافظه‌ای که در برابر ویرانی تسلیم نمی‌شود.

دنیا میخائیل، شاعر عراقی‌آمریکایی، جنگ را نه حماسه که کارمندی وظیفه‌شناس می‌بیند؛ شعر معروف «الحرب تعمل بجد» با طنز تلخ فهرست خدمات جنگ را ردیف می‌کند، از آمبولانس و تابوت تا مدال ژنرال‌ها.

رمان «همنوایی شبانه ارکستر چوب‌ها» نوشته رضا قاسمی پس از سیزده سال پیگیری مداوم سارا کیان‌راد، مدرس ایرانشناسی دانشگاه مونیخ، به آلمانی ترجمه و از سوی انتشارات معتبر بک منتشر شد. این اثر که تجربه تبعید را با سنت داستان‌نویسی ایرانی پیوند می‌زند، بدون حمایت گسترده نهادی و تنها به پشتوانه علاقه شخصی مترجم به ناشر آلمانی راه یافت. کیان‌راد در گفت‌وگو با بانگ از دلایل انتخاب کتاب، دشواری معرفی ادبیات معاصر ایران در آلمان و راهکارهای ممکن برای ارتباط پایدار با صنعت نشر سخن می‌گوید.

شهریار الوندی در این شعر با موفقیت دو ژانرِ غنایی و سیاسی را با وزن نیمایی در هم می‌آمیزد؛ بدون آنکه یکی بر دیگری چیره شود. می‌شنوید با صدا و اجرای شاعر در بانگ‌نوا.

شاعر در این سه شعر، عمیقاً غم گذشته سپری‌شده را دارد و در جست‌وجوی آرامش و معنا در خاطرات ازدست‌رفته است. سرانجام هم خودش را به دست جربان آرام زندگی می‌سپارد. می‌شنوید با صدا و اجرای شاعر در این شماره از بانگ‌نوا.

در پشت هر رمان ماندگار، رازهایی فراتر از داستان نهفته است: عادت‌های عجیب، نظم‌های آهنین و لحظات ناب خلاقیتی که نویسندگان بزرگ را به خالقان جهان‌های کلمات تبدیل می‌کند. از سپیده‌دم‌های موریسون تا ظرف‌شستن‌های کریستی، این مقاله پرده از فرآیندهای پنهان برمی‌دارد و نشان می‌دهد که رمز موفقیت ادبی، نه در جرقه‌های ناگهانی، بلکه در حضورِ مستمر و تعهدِ روزانه به کلمه‌هاست.

در تازه‌ترین اثر مینیمالیستی قاضی ربیحاوی با عنوان «آخرین فریاد»، مردی جوان در قالب یک تاکینگ‌هد، از درون کیسهٔ سیاه پلاستیکی آخرین پیام خود را فریاد می‌زند؛ وصیت‌نامه‌ او عاشقانه، خشونت‌بار و سیاسی است.