کارنامهٔ کانون نویسندگان ایران در دورهٔ جنگ و تشدید سرکوب

علی صبوری، شاعر و یکی از دبیران کانون نویسندگان ایران، در گفت وگو با تلویزیون برابری دیدگاه خود درباره عملکرد کانون را بیان می کند. او دورهٔ منتهی به سیزدهمین مجمع عمومی کانون را یکی از دشوارترین دوره‌های فعالیت این تشکل می‌داند. صبوری از قطع اینترنت درایران ، کار جمعی و ‌ پایان بردن کتاب پنجاه سالگی کانون نویسندگان ایران سخن گفت . صبوری همچنین از فشار جنگ بر ناشران خرد و وضعیت نویسندگان زندانی سخن گفته و دربارهٔ احتمال اجرای حکم اعدام پیمان فرح‌آور ابراز نگرانی می‌کند.

آرش کمانگر، مجری تلویزیون برابری، در آغاز گفت‌وگو گفت کانون نویسندگان ایران مجمع عمومی سالانهٔ خود را در خانهٔ یکی از اعضا برگزار کرده است. انتخاب هیئت دبیران جدید از موضوعات این مجمع بود و به گفتهٔ کمانگر، صبوری برای دومین سال پیاپی به عضویت هیئت دبیران انتخاب شد.

این گفت‌وگو به مناسبت روز جهانی نویسندگان زندانی نیز به وضعیت اهل قلم در زندان می‌پردازد. کمانگر در مقدمه از انتشار متنی از سوی کانون، همراه با نام و تصویر ۲۰د نویسنده، شاعر و مترجم زندانی، خبر داد و گفت کانون

کارزاری برای آزادی آنان و دیگر زندانیان سیاسی و عقیدتی به راه انداخته است. گفت‌وگو با معرفی آثار و سابقهٔ صبوری آغاز شد و از آنجا به فعالیت جمعی کانون و وضعیت نویسندگان زندانی رسید.

نخستین کتاب صبوری هم‌زمان با بازداشتش منتشر شد

صبوری در سال ۱۳۲۹ در شهرستان لاهیجان به دنیا آمده و دانش‌آموختهٔ روان‌شناسی از دانشگاه تبریز است. او گفت هم در حکومت پهلوی و هم در جمهوری اسلامی زندانی سیاسی بوده است. در روایتش از آغاز کار ادبی، انتشار نخستین کتاب و بازداشتش در یک مقطع به هم می‌رسند.

«نخستین شعرم در سال ۱۳۴۶ در مجلهٔ «صبح امروز» چاپ شد. نخستین کتابم، «بابک حماسهٔ ملی»، در دی‌ماه ۱۳۵۵ با مقدمهٔ دکتر علی‌اکبر ترابی در تبریز منتشر شد و با استقبال گسترده‌ای روبه‌رو شد. به گمانم دو دلیل داشت. یکی اینکه انتشار کتاب با دستگیری من هم‌زمان شد. دیگر اینکه بابک، که هم چهره‌ای اسطوره‌ای و هم مبارزی تاریخی است، در جامعه‌ای که به قهرمان نیاز داشت، مورد توجه قرار گرفت.»

او از یازده مجموعهٔ شعرش به «نظربازی عاشقان در سحرگاه شهریور»، «سرزمین ترانه‌های بی‌لبخند»، «جمهوری رؤیاها» و «وی نام دیگر شهریور است» اشاره کرد. سه اثر دیگر نیز در دست انتشار دارد. یکی گزیده‌ای از شعر شاعران ایران است که با همکاری فرخنده حاجی‌زاده و علی‌اصغر فرداد فراهم کرده‌اند. به گفتهٔ صبوری، طرح اولیه انتشار دوزبانه بود، اما به‌دلیل حجم اثر تصمیم گرفتند آن را فقط به آلمانی منتشر کنند. از ویراستار کتاب را آلمانی زبان شناس و محقق  و پژوهشگری در زمینهٔ اسطوره معرفی کرد.

دو اثر دیگر «شعرهایی برای خوزستان» با عنوان دیگر «حال هیچ‌کس خوب نیست» و کتابی به گیلکی با عنوان «دونیا خُورَم جا؛ نی‌‌یه » است که صبوری معنای عنوان آن را «جهان جای خوبی نیست» بیان کرد. او در توضیح نگاهش به شعر از نیما، شفیعی و شاملو یاد کرد.

«از آموزه‌های نیما آموخته‌ام که در هنر باید از تمثیل و استعاره کناره گرفت و با دور شدن از عادت‌ها، ذات اشیا و زندگی را یافت و بازتاب داد. به تعریف دکتر شفیعی، که شعر را سایهٔ زندگی می‌داند، چندان باور ندارم. به قول شاملوی بزرگ، باید به شعر و هنر به‌عنوان زندگی نگاه کرد. من شعر را مجموعه‌ای از تصویرها و روایت‌هایی می‌دانم که کنار هم قرار می‌گیرند و روایت نهایی را، که همان زندگی است، رقم می‌زنند.»

جنگ و سرکوب داخلی، دو عامل فشار بر اهل قلم

صبوری بررسی کارنامهٔ دورهٔ پیشین کانون را راهی برای شناخت وضع نشر و شرایط کار نویسندگان و شاعران می‌داند. او پیش از شرح فعالیت‌های کانون، از فشارهایی گفت که امکان تداوم کار یک تشکل صنفی را به خطر می‌اندازند.

«به اعتقاد من، دورهٔ قبل یکی از سخت‌ترین دوره‌های کانون نویسندگان ایران بود. کانون با سرسختی با دشواری‌های آن دست‌وپنجه نرم کرد و توانست سربلند از آن بیرون بیاید. دلهره، اضطراب، فقر اقتصادی، سرکوب، تهدید و بگیر و ببند، قطع اینترنت، نبود ارتباط و جنگ تجاوزکارانه می‌تواند هر تشکلی را از پا بیندازد. کانون تشکلی صنفی است که همواره آن را سیاسی قلمداد کرده‌اند و به‌دلیل بیان اندیشه، که حق طبیعی هر انسان است، همواره در معرض تهدید بوده است.»

او در شرح موضع خود، هم به حملهٔ آمریکا و اسرائیل و هم به عملکرد حکومت ایران پرداخت. انتقادش متوجه جریانی نیز بود که از حامیان حملهٔ نظامی انتظار دارد تنگنای مردم را برطرف کنند.

«از یک سو، حملهٔ تجاوزکارانهٔ جهان سرمایه به سردمداری آمریکا و اسرائیل به ایران و از سوی دیگر، حکومت سرکوبگر داخلی، همچون دو تیغهٔ قیچی، جامعه را به سراشیبی سقوط و نابودی سوق داده‌اند. در این وضعیت، دستگاه سرکوب تیغ بر گلوی انسان و هنر و اندیشه گذاشته و بر شدت سرکوب افزوده است. در کنار این دو، جریانی هم به میدان می‌آید که دست یاری به سوی حامیان زرادخانه‌های اسلحه دراز می‌کند تا با بمب و موشک و ویرانی، برای مردمی که به تنگ آمده‌اند آسایش و رفاه به ارمغان بیاورد.»

صبوری در بیان موضع کانون بر حق مردم برای تعیین سرنوشت خود تأکید کرد. او اثر جنگ بر نشر را نیز در نحوهٔ توزیع فشار اقتصادی می‌بیند. در ارزیابی او، ناشران کوچک برای ادامهٔ کار تقلا می‌کنند و بنگاه‌های برخوردار از رانت تقویت می‌شوند.

«جنگ عرصه را تنگ‌تر کرد و دامنهٔ خفقان و سرکوب را گسترش داد. ناشران خرد به سوی ورشکستگی، نابودی و ناامیدی رانده شدند و برای بقا دست‌وپا زدند. در همین حال، بنگاه‌های رانتی هر روز فربه‌تر شدند. نویسنده و هنرمند آرمان‌خواه و سانسورستیز، راه بقا و رهایی را در مبارزه دید و از مماشات و تسلیم پرهیز کرد.»

دورهٔ طولانی قطع اینترنت، در روایت صبوری، مسئلهٔ دسترسی کانون به مخاطبانش را پیش کشید. او گفت کانون برای رساندن پیام خود به پیام‌رسان حکومتی متوسل نشد. مخاطبانی که کانون می‌خواست با آنان سخن بگوید، به گفتهٔ او، در آن دوره از امکان دریافت اطلاعات محروم بودند.

«کانون خاموشی را به سخن گفتن از بلندگوهای صاحبان قدرت ترجیح داد و در نخستین فرصت، این مسائل را با مردم در میان گذاشت.»

صبوری هنگام برشمردن کارهای دورهٔ پیشین به پایان‌بردن کتاب «پنجاه‌سالگی کانون نویسندگان ایران» اشاره کرد که تاریخ کانون را از آغاز تا سال ۱۳۹۷ در بر می‌گیرد. دو اثر «اندیشهٔ آزاد» با موضوع‌های «مباحث نظری، مواضع و چالش‌ها» و «نویسنده به‌مثابه روشنفکر»، و ویژه‌نامهٔ «بیان آزاد» برای بکتاش آبتین نیز در فهرست او بود. کانون در همین دوره ده‌ها خبر، بیانیه و نظر بر خبر را در صفحات خود منتشر کرد. صبوری از نقش کار جمعی در ادامهٔ فعالیت کانون چنین گفت.

«کانون کم‌وکاستی‌ها را تاب آورد و چنین تاب‌آوری‌ای در سایهٔ تشکل و همدلی ممکن شد. با همهٔ سختی‌هایی که اعضا با آن روبه‌رو بودند، کانون توانست با کار جمعی مشکلات را یکی‌یکی پس بزند، دوره‌ای دیگر را پشت سر بگذارد و به سیزدهمین مجمع عمومی کانون نویسندگان ایران برسد.»

نگرانی دربارهٔ اجرای حکم اعدام پیمان فرح‌آور

صبوری روز جهانی نویسندگان زندانی را فرصتی برای اعتراض و جلب توجه عمومی به وضع نویسندگان و روزنامه‌نگاران در زندان دانست. او برای توضیح پیشینهٔ این فشارها در ایران از پرونده‌هایی در دو دورهٔ پهلوی و جمهوری اسلامی یاد کرد.

«در ایران، تهدید، ربایش، قتل، بازداشت و زندانی کردن نویسندگان، روزنامه‌نگاران و هنرمندان سابقه‌ای طولانی و هولناک دارد. از دوختن لب‌های محمد فرخی یزدی و کشته شدن او در زندان رضاشاهی تا بازداشت، زندانی شدن و مرگ دکتر علی‌اکبر سعیدی سیرجانی، شاعر، نویسنده و فعال سیاسی، و جان‌باختن بکتاش آبتین، شاعر، فیلم‌ساز و عضو کانون نویسندگان ایران، ستم و فشار بسیاری بر نویسندگان، شاعران، روزنامه‌نگاران و هنرمندان رفته است. دامنهٔ این فشار و سرکوب همچنان رو به گسترش است.»

در میان پرونده‌های جاری، صبوری از حکم پیمان فرح‌آور، مرگ علیرضا بیرانوند و پروندهٔ احسان رستمی، مترجم و شاعر، یاد کرد. کمانگر در مقدمهٔ برنامه همچنین از محکومیت هشت‌سالهٔ مصطفی مهرآیین خبر داد.

«در حال حاضر دست‌کم ۲۰ نویسنده و روزنامه‌نگار در زندان به سر می‌برند و برخی از آنان در وضعیت بسیار دشواری قرار دارند. برای پیمان فرح‌آور، شاعر و ترانه‌سرای گیلانی، حکم قطعی اعدام صادر شده و هر لحظه بیم اجرای آن می‌رود. علیرضا بیرانوند، شاعر و فعال محیط زیست اهل ایذهٔ خوزستان، جان باخته و مسمومیت غذایی در زندان به‌عنوان علت مرگ او اعلام شده است.»

در خود برنامه دو روایت دربارهٔ علت مرگ بیرانوند مطرح شد. کمانگر در مقدمه گفت بیرانوند زیر شکنجه کشته شده است. صبوری از اعلام مسمومیت غذایی به‌عنوان علت مرگ او سخن گفت.

شعرهایی دربارهٔ جنگ و سوگ

صبوری در پایان چند شعر خواند. در «واپسین کلام» از مزارهای ناپیدا، آشیانه‌های ویران و سوگوارانی گفت که در ویرانه‌ها به‌دنبال کشتگان خود می‌گردند. شعر دیگری را با یاد حمید مهدوی خواند که او را آتش‌نشانی معرفی کرد که پیکر کشتگان را به دوش می‌کشید. در «ارغوان من» جنگ از خلال تصویر بازگشت به خانه روایت می‌شود.

به خانه برگشتم
به خانه برگشتم
جنگ همه‌چیز را ویران کرده بود جز رنج‌های من
جز رنج‌های تو
جز رنج‌های ما که بر شاخه‌های درختی شکسته تاب می‌خورد
ارغوان من، رفیق شب‌های تعزیر و تازیانه
می‌بینی که زندگی جز اندوه سخنی بر لب ندارد

صبوری شعرخوانی را با سطرهایی دربارهٔ شادی‌های کوچک و رؤیاهای بزرگ به پایان رساند.

زیبایی جهان اندک است
زیبایی جهان اندک است
پیش از آنکه زمستان چکمه‌پوش از راه برسد
زیباترین لباس پاییزی را بر تن کن
قدم زدن در کوچه‌های هزاران رنگ
شادی‌های کوچک، رؤیاهای بزرگ
جهان را زیبا می‌کند
جهان را زیبا می‌کند

منبع: تلویزیون برابری

گزارشگری بر اساس گفت وگوی تلویزیونی: بانگ

در همین زمینه:

بانگ

«بانگ» یک رسانه ادبی و کاملاً خودبنیاد است که در خارج از ایران و به دور از سانسور و خودسانسوری بر مبنای تجربه‌ها و امکانات مشترک شخصی شکل گرفته است.

شبکه های اجتماعی