امضاء محفوظ: «رقصِ تن، حافظه‌ی شهر» – «برقصا» نوشتۀ احمد درخشان به‌مثابه سندی ادبی از ایرانِ پس از ۱۴۰۱

«برقصا»، رمانِ احمد درخشان، از آن کتاب‌هایی است که پیش از آن‌که خوانده شوند، در تنِ خواننده آغاز می‌شوند. جمله‌های نخست انگشت بر رگِ گردن می‌گذارند و ضرباهنگی را در خون می‌دوانند که از بیرون بر داستان تحمیل نشده است؛ این ضرباهنگ از دلِ زمانه‌ای تب‌دار برمی‌خیزد، از تنِ لرزانِ یک ملت و از حافظه‌ی زخم‌خورده‌ی یک شهر. پس از گسستِ بزرگِ اجتماعی و سیاسیِ سال ۱۴۰۱، بسیار نوشته شد تا آنچه گذشته بود روایت شود؛ اما درخشان به روایت‌کردن بسنده نمی‌کند و جهان را از بنیاد بازمی‌سازد. جهانی که از شدتِ نزدیکی به واقعیت، مرزهایش آب شده و میانِ تب و رؤیا، جنون و آگاهی جاری است. در چنین جهانی فهمیدن کافی نیست؛ باید نفس کشید، عرق ریخت و لرزید. رمان ما را از جایگاهِ تماشاگر بیرون می‌کشد و به تنی دیگر بدل می‌کند، تنی در میانِ تن‌های دیگر، زیرِ همان آسمانِ داغ.

نیما، شخصیتِ محوریِ رمان، بیش از آن‌که یک «فرد» باشد، یک «وضعیت» است؛ وضعیتی ناآرام و تپنده که در قالبِ یک بدن راه می‌رود. رقصِ او نماد نیست، آرایه‌ای نیست که نویسنده بر پیکرِ داستان بیاویزد. رقصِ نیما کنشی وجودی است و زبانی که فقط تن می‌داند. در دورانِ ممنوعیتِ بیانِ رسمی، وقتی دهان‌ها را می‌بندند و واژه‌ها را از گلو بیرون می‌کشند، آنچه باقی می‌ماند پاست و دست و ستونِ فقرات و شانه؛ و انباشتِ تاریخیِ خشونت و مقاومت تنها از همین مسیرها راهِ تجلی می‌یابد. پایی که بر زمین می‌کوبد چیزی می‌گوید که حنجره از گفتنش ناتوان است. شانه‌ای که می‌لرزد جمله‌ای می‌نویسد که هیچ بازرسی نمی‌تواند خطش بزند. رقصِ نیما، به این معنا، شهادتی است که با گوشت و پوست و استخوان داده می‌شود، نه با واژه.

بدن نخستین سرزمینی است که قدرت می‌خواهد در آن پرچم بزند. آنچه بدن می‌پوشد، چگونه راه می‌رود، کجا نگاه می‌کند، صدایش تا کجا بالا می‌رود و تنش تا کجا آزاد است، همه در شبکه‌ای از ممنوعیت‌ها و مجازات‌ها گره خورده است. در چنین جغرافیایی، رقصیدن یعنی پس‌گرفتنِ سرزمینی که به غصب رفته بود. رقصِ نیما از همین‌جا معنای سیاسی‌اش را می‌گیرد، نه از شعار و نه از موضع‌گیری. وقتی بدنی که باید ایستاده و ساکت و فروبسته بماند، ناگهان گشوده می‌شود، می‌چرخد و از مرزهایی که برایش کشیده‌اند بیرون می‌زند، هر چرخش اعلامِ استقلالی کوچک است. درخشان این اعلام را از بیرون توضیح نمی‌دهد؛ ما را وامی‌دارد آن را در پوستِ خودمان حس کنیم، در عضله‌های ساق، در کشیدگیِ گردن، در نفسی که بالا می‌آید و می‌ترسد به صدا درآید.

درخشان با مهارتی کم‌نظیر، بدنِ نیما را رسانه و آرشیوِ اصلیِ روایت می‌کند. تاریخِ سرکوب و شور در این بدن رسوب کرده است، چون لایه‌های رسوبی در دلِ سنگ، و هر بار که بدن به حرکت درمی‌آید، یکی از آن لایه‌ها شکاف برمی‌دارد. اسپاسم‌ها، لرزش‌ها، تعریقِ سرد، ضربانِ نامنظم و نفسِ بریده، همه سطرهای این آرشیواند؛ پوست صفحه‌ای است که تاریخ بر آن می‌نویسد و عضله قلمی که از درد می‌لرزد. رقصِ نیما چیزی شبیه تکانه‌های عصبیِ یک تاریخِ بیمار است، تاریخی که می‌خواهد با هر جهش از خودش شهادت دهد. این بدن عضوی صرفاً زیستی نیست؛ بدنی سیاسی و معترض است که همه‌ی فشارهای محیط را جذب می‌کند و به‌صورتِ حرکت به جهان پس می‌دهد، همان‌گونه که اسفنجی خیس، زیرِ فشارِ مشت، آنچه را نوشیده بازمی‌گرداند. این حافظه‌ی بدنی در برابرِ حافظه‌ی رسمی و مکتوب می‌ایستد؛ حافظه‌ای که می‌کوشد رخدادها را پنهان کند و پوستی تازه بر زخم بکشد. اما بدن فراموش نمی‌کند. زخم زیرِ پوستِ تازه می‌تپد و حقیقتِ زیسته را، بی‌اجازه‌ی کسی، ثبت می‌کند.

تب در این رمان بیش از یک نشانه‌ی بیماری است؛ شیوه‌ی شناختن است. ذهنِ آرام شاید در برابرِ آنچه بر شهر گذشت به توضیح و تحلیل پناه ببرد، اما تن زودتر می‌فهمد. پیش از آن‌که واژه‌ای شکل بگیرد، پوست داغ شده است، دست‌ها لرزیده‌اند و معده به هم پیچیده است. درخشان به همین دانشِ پیشاکلامی اعتماد می‌کند. هذیانِ رمان بی‌نظمیِ ذهن نیست؛ منطقِ دیگری است، منطقِ تنی که زیرِ فشار نمی‌تواند به نظمِ جمله‌های اداری و خبری تن دهد. در این منطق، زمان نیز تب می‌کند: لحظه‌ای کش می‌آید تا قرنی شود و قرنی در یک جهش فشرده می‌شود. و ما، که همراهِ نیما در این زمانِ تب‌زده می‌چرخیم، درمی‌یابیم که شاید راستیِ آن روزها را فقط با همین ترازو می‌شود سنجید.

پارادوکسِ بنیادینِ کتاب همین‌جاست: رقص در میانِ مرگ. جامعه‌ای که سوگ‌هایش به شورشی برای زندگی بدل شده، تن را هم‌زمان برای عزا و برای شادی به کار می‌گیرد. رقص در «برقصا» شادیِ سبکِ جشن نیست؛ رقصی است که پیشانی‌اش خیس عرق است و دندان‌هایش به هم فشرده. شادمانی و رنج در یک عضله جمع شده‌اند، و تنِ رقصنده، پیش از هر نظریه، این تناقض را به جان می‌آزماید: می‌شود هم‌زمان سوگوار بود و زنده؛ می‌شود با بغضی در گلو، پا بر زمین کوبید. رقصِ نیما را نیز نباید در انزوایی قهرمانانه خواند. زنانی که رقصیدند و مردمی که جان دادند در رمان همان‌قدر بدن‌اند که نیما، و رنج و شور از پوستی به پوستِ دیگر سرایت می‌کند، چنان‌که خیابان، در لحظه‌ای، یک تنِ بزرگ می‌شود که با هم می‌لرزد.

بستر این تراژدی کرج است، و کرج در «برقصا» پس‌زمینه‌ای جغرافیایی نیست؛ ژئوپلیتیکِ رمان است و مصداقِ عینیِ یک شکستِ زیرساختی و هویتی. شهر در روایتِ درخشان خودش تنی است زنده، مضطرب، ناقص‌الخلقه و مهیب؛ تنی که رشدِ ناهنجار، فسادِ مالی، تخریبِ محیط‌زیست و فروریختن‌های پیاپی آن را به آسیب‌شناسیِ حادِ شهری دچار کرده است. رشدِ بی‌مهارش به غده می‌ماند و کم‌آبی‌اش به گلویی خشک که دیگر نمی‌تواند ببلعد. پل‌های ناتمام مثل اندام‌های قطع‌شده در هوا مانده‌اند، خیابان‌ها دهان باز می‌کنند و گرما، گویی نه از آسمان که از انباشتِ تاریخی و عاطفی، از زیرِ پوستِ آسفالت می‌سوزد؛ تبِ شهر همان تبِ تنِ نیماست. میانِ این دو بدن آینه‌ای نهفته است: شهر بیمار است و آدم‌هایش بیمار، و هر کدام دیگری را بیمارتر می‌کند. درخشان با فشرده‌کردنِ تباهی در کرج، آن را به نمادی عریان‌تر و صادق‌تر از ایرانِ در حالِ فروریزش بدل می‌کند؛ ایرانی که میانِ توسعه‌ی بی‌امان و ویرانی، میانِ میل به زیستن و سایه‌ی مرگ، معلق مانده است. خواننده حس می‌کند این روایتِ دورانی است که در آن شهر و انسان، هم‌زمان و هولناک، تب کرده‌اند.

جایگاهِ بی‌بدیلِ این رمان در ثبتِ تاریخ‌نگاریِ تب‌دارِ ۱۴۰۱ است. جنبشِ مهسا و رخدادهای پس از آن نقطه‌ی عطف و گسستی بود که تا امروز کمترین نمودِ ادبیِ ژرف را یافته است. درخشان در «برقصا» دست به تاریخ‌نگاریِ داستانی می‌زند؛ مورخی که نه با سند و آمار، که با حواس می‌نویسد، با بو، با رگ، با لرزشِ تن‌ها. در اینجا ادبیات مکملِ تاریخِ رسمی نیست؛ جانشین و منتقدِ آن است. آنچه تاریخِ رسمی از آن می‌گریزد، رمان با زبانی هذیانی ضبط می‌کند. زنانی که رقصیدند، مردمی که جان دادند و خیابان‌هایی که زیرِ پا لرزیدند، به‌عنوانِ سوژه‌ی خبری نیامده‌اند؛ مادّه‌ی زنده‌ی ادبیات‌اند و «حقیقتِ حس‌شده».

اگر تاریخِ رسمی با تاریخ و عدد حرف می‌زند، «برقصا» با حواس حرف می‌زند. بوی عرق و دود و فلز، گرمای دیوارهایی که تمام روز آفتاب خورده‌اند، طعمِ خشکِ دهان در تشنگی، همه سندهای این تاریخ‌اند. حافظه‌ی بدن، برخلافِ حافظه‌ی نوشته، با بو و لمس و ضربان بایگانی می‌شود و به همین دلیل با یک بو یا یک ضرب دوباره زنده می‌شود. رمان این قانون را می‌داند و از آن بهره می‌برد: خواننده‌ای که هرگز در آن خیابان‌ها نبوده، در تنِ خود چیزی را بازمی‌شناسد.

و زنِ سفیدپوشی که در آسمان می‌رقصد؟ او شاید غریب‌ترین بدنِ رمان باشد، چون وزنی ندارد و با این حال سنگین‌ترین اشاره‌ی کتاب است. آنچه از زمین گرفته می‌شود، در آسمان بازمی‌گردد: بدنِ ناپدیدشده به‌جای آن‌که محو شود، بی‌وزن می‌شود و رقص را ادامه می‌دهد. سفیدیِ جامه‌اش، در آسمانِ داغِ شهر، شاید نه نشانِ پاکی که نشانِ غیاب باشد، صفحه‌ای که هنوز نوشته نشده یا نوشته‌اش را باد برده. این تصویر حضورِ فراواقعیِ سوژه‌ی ناپدیدشده است، و به ما می‌آموزد که فقدان نیز شکلی جسمانی دارد و سوگ، پیش از آن‌که احساسی باشد، حرکتی است در سینه. همین‌جا آشکار می‌شود که جنون و جادو تنها راهِ ثبتِ حقیقت‌هایی‌اند که واقعیتِ محض را یارای ثبتشان نیست.

ستونِ اصلیِ این موفقیت زبان است؛ زبانی تب‌دار، موسیقایی، موج‌زن و سرکش که آگاهانه از ضرباهنگ‌های ناهمگونِ شهر و بدن تقلید می‌کند. جمله‌ها اغلب بلندند و انباشته از وزن و تکرار و لرزشِ درونی، مثل نفسی که در سینه حبس می‌شود، بالا می‌آید و ناگهان رها می‌شود. تکرار در این نثر نبض است و درنگ‌های ناگهانی، وقفه‌ی قلب. این ویژگیِ فرمی همان نقطه‌ی ثقلی است که خواننده را به درونِ جهانِ هذیانی و مسحورکننده‌ی رمان می‌کشد. زبان اینجا خودش یک شخصیت است و ابزارِ روایت نیست؛ شخصیتی که می‌رقصد، می‌لرزد و تبِ شهر را در دهان دارد. نویسنده با سیلِ جزئیاتِ حسی و روانی و کاربردِ گسترده‌ی پارادوکس‌های تصویری، جهانی می‌سازد که از نظرِ زیبایی‌شناختی گاه پریشان است، اما پریشانیِ عمدی؛ پریشانیِ تنی که فرمانِ منظم‌بودن را نمی‌پذیرد.

خواندنِ «برقصا» از همین رو شباهتی عجیب به رقصیدن دارد. نمی‌شود آن را آرام و از فاصله خواند؛ جمله‌ها خواننده را به هماهنگی وامی‌دارند. نفسِ ما با طولِ جمله‌ها کوتاه و بلند می‌شود، چشم با تکرارها می‌دود و در پایانِ هر بند، چیزی شبیه خستگیِ شیرین، یا دلهره، در شانه‌ها باقی می‌ماند. رمان خواننده را نه به فهمیدن، که به هم‌ضرب‌شدن دعوت می‌کند، و این دعوت از هر موضعِ تحلیلی‌ای صادقانه‌تر است.

با این همه، اوجِ فرمیِ رمان گاه با زیاده‌رویِ بلاغی مرزی باریک دارد. این زیاده‌روی، که می‌توان آن را میلِ افراطی به برون‌ریزیِ فرمی خواند، گاه تعلیق را می‌گسلد. تن، هر قدر هم بتواند بلرزد، ظرفیتی دارد؛ وقتی لایه‌های بلاغت بر هم انباشته می‌شوند، نفسِ خواننده می‌برد و او برای لحظه‌ای از جهانِ داستان بیرون می‌افتد، همان‌طور که رقاصی که ضرب را گم کرده لحظه‌ای بی‌پا می‌ماند. دشوارتر از آن، برخی تصویرهای هذیانی‌اند که به زیبایی‌شناسیِ شوک نزدیک می‌شوند، مانند تصویرِ سیل‌شدنِ ادرارِ جنازه‌ها یا صحنه‌های بیش‌ازحد پیچیده در روایتِ سنگسار. هدفِ این تصویرها روشن است: ویران‌کردنِ حسِ عادی‌انگاری در خواننده و جلوگیری از آن‌که چشم به خشونت عادت کند. اما واکنشِ بدن دولبه است. شوک گاه دری می‌گشاید و گاه دری می‌بندد؛ و تنِ خواننده، به‌جای آن‌که پیوندی عاطفی بسازد، گاه با انقباض و دفع پاسخ می‌دهد، به عقب می‌کشد، رو برمی‌گرداند و فاصله می‌گیرد. در این لحظه‌ها انسجامِ موسیقاییِ اثر ناهمساز می‌شود. این ریسکِ بزرگِ نویسنده‌ای است که جسورانه تصمیم می‌گیرد بر لبه‌ی پرتگاهِ فرم و محتوای تب‌دار گام بردارد؛ و کسی که بر لبه‌ی پرتگاه می‌رقصد، گاه پایش می‌لغزد.

و شاید همین‌جا بتوان از ناراحتیِ خواننده دفاع کرد. رنجی که بر تن رفته است، وقتی به زبانی آراسته و بی‌خراش بازگو شود، دروغ گفته است. بخشی از خشونتِ زبان در «برقصا» وفاداری به همین حقیقت است: بدن زخمی راحت نمی‌نویسد. پرسش این نیست که رمان خواننده را آزار می‌دهد یا نه؛ پرسش این است که این آزار تا کجا به شناخت می‌انجامد و از کجا به تکرار بدل می‌شود. مرز میانِ این دو را هر خواننده با تنِ خودش می‌سنجد.

در نهایت، «برقصا» نه یک رمان صرف، که سندی ادبی‌تاریخی است، به معنای درخشانِ کلمه. اثری که پس از پایان‌یافتن، نه به‌خاطرِ داستانی خطی یا شخصیت‌هایی سنتی، بلکه به‌دلیلِ تجربه‌ای که منتقل می‌کند در ذهن می‌ماند: تجربه‌ی زیستن در کشوری که میانِ مرگ و میل، میانِ سرکوب و شور، پیوسته در نوسان است. و آنچه می‌ماند بیش از آن‌که در ذهن باشد، در تن است، مثل دردِ خوشایندِ ماهیچه‌ها در صبحِ پس از یک رقصِ طولانی، مثل بویی که از لباس نمی‌رود. این کتاب را نمی‌شود فقط تحلیل کرد؛ باید آن را تن‌به‌تن خواند، با ریه‌ها، با کفِ پاها، با تمامِ سطحِ پوستی که هنوز از آن روزها داغ است. و وقتی کتاب بسته می‌شود، بدن هنوز نمی‌ایستد. رمان با گسست از روایت‌های سنتی، خود را به‌عنوانِ «ادبیاتِ گواهی» (Testimonial Literature) تثبیت می‌کند. درخشان در این کتاب تنها جهانی نمی‌سازد؛ حافظه‌ی خفته‌ی یک ملت را با شوک و رقص بیدار می‌کند. «برقصا» سندی است که تضمین می‌کند زخمِ تاریخیِ سال‌های آغازینِ دهه‌ی ۱۴۰۰ فراموش نخواهد شد، زیرا آن را نه در صفحاتِ تاریخِ رسمی، که در عمقِ لرزانِ تنِ ادبیات حک کرده است. «برقصا» صدای تنِ تاریخ است؛ و درخشان، با این رمان، همان‌قدر که نویسنده‌ای توانمند است، مورخِ شاهدِ دورانِ خویش نیز هست.

در همین زمینه:

بانگ

«بانگ» یک رسانه ادبی و کاملاً خودبنیاد است که در خارج از ایران و به دور از سانسور و خودسانسوری بر مبنای تجربه‌ها و امکانات مشترک شخصی شکل گرفته است.

شبکه های اجتماعی