
خلاصۀ صوتی:
در مطالعات ادبی، واژهی “متن” (Text) به معنی “بافت” تنها به انبوهی از واژگانی اشاره میکند که بر صفحهای از نوشته نقش شده است. وقتی از “متن” سخن میگوییم، تنها به آن بخش از نوشتهای اشاره میکنیم که ناظر به واژگان و معنی واقعی و لفظی یا مکتوب آنها است. اما اگر گذشته از معنی واقعی الفاظ و متن، به “معانی تلویحی یا ضمنی” (Implied) آنها بپردازیم، به آن “متن فرعی” (Subtext) یا “خُرده متن” میگوییم. اما هنگامی که در بارهی “همبافت” (Context) سخن میگوییم، داریم به موقعیتی اشاره میکنیم که ناظر به کل متن است. اگر یک شخصیت داستانی را در یک جزیرهی دورافتاده توصیف کنیم که از فرط تنهایی و درماندگی، دل بر هلاک نهاده، یاماهیگیری پیر را در قایقی وصف کنیم که با امواج سرکش دریا کشاکش دارد و چون “مرد پیر و دریا” (The Old Man and the Sea) نوشتهی “همینگوی” (Hemingway) با ماهی عظیم و سپس کوسهها در حال ستیز است، ما با “همبافت” مواجهیم. در این حال، درک “”همبافت” در یک اثر ادبی، برداشتی پنهانتر از خود متن ادبی در اختیار ما مینهد.
اگرشما بدانید که “فرانتس کافکا”(Kafka F.) با پدر خود مشکل داشته که چرا در برابر یک مرد نیرومندتر از خود به دلیلی ایستادگی نکرده و “کوتاه آمده” همین آگاهی به شما کمک میکند تا داستان “مسخ” (Die Verwandlung) را با دقت بیشتری تفسیر کنید، زیرا او و پدر بر آیین “یهودی” بودهاند و یهودیان به عنوان یک “اقلیت مذهبی” زیر فشار اکثریت مسیحی بودهاند و میبایست “دست به عصا” راه بروند و در “حاشیه” زندگی میکردهاند. اگر بدانید که این نویسندهی “چِک” در رشتهی حقوق قضایی دکترا داشته است، بهتر میتوانید رمان “محاکمه” (Der Prozess)ی او را درک و تفسیر کنید، زیرامیان ذهنیت حقوقی نویسنده و نقض حقوق فردی و شهروندیِ بازتاب شده در آثارش، پیوندی مستقیم و جود دارد و به همین دلیل پیوسته میکوشد نشان دهد که آدمی در جامعهای که دیوانسالاری تباه بر آن حکومت میکند، تا چه اندازه هویت انسانی خود را از دست میدهد و آنچه به اعتبار ادبی به این درک کمک میکند، یافتن “همبافت” میان ذهنیت نویسنده و متن ادبی است.
“دیکِنس” (Dickens) در “داستان دو شهر” (A Tale of Two Cities) رمان خود را با توصیفی از آزاد شدن “دکتر مانِت” (Doctor Manette) از زندان “باستیل” (Bastille) آغاز میکند. با اینهمه، این رمان به تعیینکنندهترین رخدادهای انقلاب از سال ۱۷۷۵ تا ۱۹۹۴ و از جمله به سقوط قلعه و زندان وحشتناک “باستیل” و پیروزی انقلاب فرانسه در ۱۷۸۹، کشتار ماه سپتامبر و حکومت ترور ووحشت میپردازد. این تصویرهای زنده، هم “جوّ حاکم” بر جامعه یا “همبافت تاریخی” این رمان انگلیسی است.
“واژهنامهی آکسفورد” (The Oxford Dictionary) “متن” را به عنوان واژگان اصلی نویسنده و “همبافت” را به عنوان سویههایی از متن تعریف میکند که در سطح عبارات پس و پیش میآید و معنی متن یا موقعیت و حال و هوای غالب بر آن را تعیین میکند. “حال اگر ما “متن” را به عنوان گونهای “نشانه و رفتاری شناختی” (Cognitive sign operation) و “همبافت” را به عنوان وضعیتی تعریف کنیم که بر کل متن چیره است و به کار توضیح و تفسیر متن میآید، پس میتوان گفت که “متن” بدون “همبافت” بی معنی است” (اِ کو، ۱۹۷۹). “به هنگام بحث در بارهی “همبافت” توضیحات مبهم رایج، به شدت کلّی است و به کار تفسیر متن نمیآید. به این دلیل، ناگزیریم که معنی “همبافت” را به گونهای شفافتر و مشخصتر بدانیم” (استوت، ۱۹۸۲). پس میکوشیم برداشت و درکی دقیقتر و ریزبینانهتر از آن داشته باشیم تا با دیگر اصطلاحات مترادف و مشابه آن، اشتباه نشود.
“همبافت هم اصطلاحی در “زبانشناسی” است، هم اصطلاحی مرسوم در نقد ادبی. به عنوان اصطلاحی زبانشناختی، تعامل میان خواننده و نویسنده، سرِ نخهایی زبانشناختی در بارهی پیوند میان “فرستنده” و “گیرنده”ی پیام، نگرش نویسنده در قبال راوی، شخصیتپردازی و الگوهای بیانی گوناگون (مستقیم و نامستقیم) و تعبیرات معنادار در سبک
است؛ مثلاً “دی. اچ. لاورنس” (D. H. Lawrence) در رمان “پسرها و عاشقها” (Sons and Lovers) واژگان خاصی به کار میبرد تا به داستان و شخصیتها، رنگ محلّی بدهد و در همان حال، همدردی خواننده را برانگیزد و به این ترتیب، نویسنده از ما خوانندگان میخواهد با بخشی از محیطی همهویت شویم که معدنچیان با آن ظاهر کثیفشان در آن، کار میکنند. انتخاب زاویهی دید سوم شخص در روایت از سوی دیگر، بهشدت ذهنی و انسانی است” (نیازی، ۲۰۰۷، ۳۹).
در نقد ادبی “همبافت” مفهومی پیچیدهتر دارد و به هر ویژگی فرامتنی و تأثیرگذاری اطلاق میشود که بر سبک و متن عارض میشود. “همبافت” به این معنی، از اندیشهها و تجربیاتی با خواننده میگوید که بیرون از متن وجود دارد و به کار تفسیر و گفتمان خواننده میآید؛ مثلاً متن دارای چه زمینهی اجتماعی، فرهنگی و تاریخی است؟ یا این که متن در مورد هویّت، شناخت، احساس، توانایی، باور و تصورات نویسنده (گوینده) و خواننده (شنونده) چه میگوید؟ چه رابطه و گفتمانی میان نویسنده و خواننده میتواند وجود داشته باشد؟” (وِردانک، ۲۰۱۰، ۱۹).
من این مثالها را به این دلیل مکرّر کردم تا بر نکتهای در بارهی “همبافت” تأکید کردهباشم که درک دقیق و کلی “همبافت” به روح حاکم بر متن بستگی دارد. مطابق این برداشت، در آغاز دههی ۱۹۳۰ “فِرث” (Ferth) با کار روی کالبد زبانشناسی نوشت:
“معنی کامل واژه همیشه در ساختار متنی درک میشود و مطالعهی معنی و مفهوم متن، بیرون از همبافت، ممکن نیست” (فرث، ۱۹۳۵، ۳۷).
از دههی ۱۹۷۰ به بعد، مطالعهی همبافت به برجستهترین گرایش در زبانشناسی تبدیل شد و زبانشناسانی مانند “برنسفورد” (Bransford) و “”جانسون” (Johnson) به این باور رسیدند که حتی درک و دریافت جمله و عبارت، تنها به زبانشناسی و محدود و منحصر نمیشود؛ بلکه نیاز به شناختی کامل از جهان دارد” (برنسفورد؛ جانسون، ۱۹۷۲، ۴۳).
با این همه، من در خوانشم از این رمان، به این گونه برداشت محدود از “همبافت” بسنده نمیکنم و میکوشم با بهرهجویی از مقالهی کوتاه و فراگیر “پنج گونه همبافت در آثار ادبی” (Five Types of Context for Literary Works) – که متأسفانه از نام نویسندهاش ناآگاهم – باب تازهای در خوانش متن بر پایهی شگرد ادبی “همبافت” باز کنم و به جای نام نویسنده از نشانهی “GMU” (George Mason University, ۲۰۲۶) استفاده کنم.
- همبافت ناظر به نویسنده (Authorial Context):
“در هر متنی، نشانههایی از حضور نویسنده میتوان یافت. این حکم، هرگز به این معنی نیست که نویسنده ضرورتاً همان راوی یا شخصیت داستان است و همان اتفاقاتی که برای کسان رمان میخوانیم، برای نویسنده رخ داده که در گسترهی داستان جابهحا در آغاز و میانه و پایان آن آمدهاست. در برخی آثار ادبی، اشارات و ارجاعاتی که به نویسنده مربوط میشود، بارزتر است. در این حال، باید دید داستان در چه حال و هوا و وضعیتی نوشته شده؟ اثر مورد خوانش، چه اطلاعاتی از زندگی شخص نویسنده به ما میدهد؟ چه وضعیتی در زندگی شخصی و حیات هنری او بوده که نویسنده را به نوشتن این اثر برانگیخته؟ برای پاسخ به این پرسشها و دیگر سؤالات، باید از زندگی هنری، اجتماعی و آثار نویسنده، آگاهی کافی داشت و برای به دست آوردن اطلاعات لازم، باید به منابع و مراجعی استناد کرد که خود نوشته یا دیگران در بارهاش نوشتهاند” (GMU,۲۰۲۶).
رمان، بر محور حوادث پس از “انقلاب اسلامی” سال ۱۳۵۷ تحکیم و تثبیت آن میگذرد که آبستن رخدادهای تاریخی، اجتماعی، فرهنگی و تصفیهحسابهای خونبار میراثخوران انقلاب با “ملّیگرایان”، “نهضت آزادی”ها و “چپگرایان” اعم از مارکیسستها و “چریک”های “فدایی” و “مجاهد”ی بود که از حدود ده سال پیش به تقریب، به پهنهی کنش انقلابی و اصلاحطلبی کشیده شده و تلفاتی بیاندازه از ترور، شکنجه و زندان داده بودند. شرح این تعارضات و اعدام مخالفان از حوصلهی خوانش ما بیرون است، اما نویسنده به عنوان یک کنشگر سیاسی از این حلقه بیرون نیست و چنان عرصه بر او تنگ میشود که بهناچار با همسر و فرزندان نخست به “ترکیه” و اندکی بعد سرانجام به “فرانسه” می
رود تا “دیاسپورا” (Diaspora) یا رنج تبعید ناخواسته و ناگزیر را بر خود هموار کند؛ رنجی که تا کنون ادامه دارد و نویسنده جز یک عنوان کتاب به نام “کبودان” را – که در سال ۱۳۵۷ در کشورش انتشار داده است – بقیهی آثار گرانبار خود را در دوران تبعید جانکاهش نوشته و انتشار داده است. “حسین دولتآبادی” شرح این هجران و این خون جگر” را در رمان چهار جلدی خود با عنوان “قلعهی گالپاها” (لندن: نشر مهری، چاپ اول، ۱۳۹۹) با جزئیات نوشته و من جلد اول آن را خواندهام و میدانم که نویسنده چگونه ناگزیر شده از همان سالهای کودکی “در تلاش معاش” بسیاری از فرصتهای مناسب را تنها برای گذران زندگی ناگزیر، تباه کند و بی آن که بتواند حتی دورهی اول دبیرستان خود را در “دبیرستان ابن یمین” شهرش “سبزوار” به پایان برد، بهناچار برای کار به اتفاق خانواده به “تهران” برود. نویسنده در این رمان از “دیمی بزرگ شدن” و “سگجان بودن” خود با خواننده میگوید (۳۴) و این که چگونه پدرش حتی از دادن دو تومان پول توجیبی “حسین” برای یک هفته ناتوان بوده و گاه شکم خود را در سه وعده غذای روز و شب با “نان” و “کَمِه” (دوغ جوشیده و چیزی چون ماست چکیده) پُر میکرده و به خاطر نامناسب بودن لباسش نزد دبیران و دانشآموزان شرمساری بیش میبرده است (۴۵۳). درواقع، او مانند برادر بزرگترش “محمود دولتآبادی” روزگاری به نام “کودکی” و جوانی” نداشتهاند و انچه از عمر سپری کردهاند، چیزی جز رنج نمیبوده است که مرا ناخودآگاه به یاد “گورکی” (Gorkiy) و سهگانهی شناختهاش “دوران کودکی” (Detstvo) و “در جست و جوی نان” (V Lyudyakh) و “دانشکدههای من” (Moi Universitety) میاندازد. “گورکی” به زبان روسی “آدم تلخ” معنی میدهد و این عنوان را به این دلیل بر خود نهاده که روزگاری “تلخ” را پشت سر نهاده و گرنه، نام اصلیاش “الکسی پِشکوف” (Alexy Peshkov) بوده است. با این همه، او این شانس را یافت که پس از انقلاب دست کم، به بخشی از آرزوهایش برسد و به آیندهی “انقلاب اکتبر”ش امیدوار باشد. با این همه “استالین” نیز بر او ابقا نکرد و او و پسرش “ماکس پشکوف” را مسموم کرد و عروسش را نیز مورد آزار شدید قرار داد (واسبرگ، ۲۰۰۶). نویسنده در همین مصاحبه میگوید نخستین داستان کوتاهی که در “تهران” از “گورکی” خوانده، “همسفر من” (My Fellow-Traveller) نام داشته که در یک مجموعهی داستان کوتاه انتشار یافته و تأکید میکند که آن را “یکشبه” تا صبح خوانده که داستانی در بارهی سفر دونفرهی جوانی از طبقهی پایین جامعه با لباسهایی ژنده با یک شاهزادهی آزمند اما شیکپوش به مقصد “طرابلس” با دو منش متضاد بوده است. اصولاً میان زندگی “حسین دولتّآبادی” و “گورکی” شیاهت از زمین تا آسمان است.
“حسین دولتآبادی” در مصاحبهای با “ناصر مهاجر” – که نویسنده، پژوهشگر مقیم پاریس بوده – در استودیوی “رادیو بینالمللی فرانسه” (R. F. I.) و در تاریخ ۲۰۱۶/ ۰۱/ ۲۰ میگوید در خرداد ۱۳۴۲ از “سبزوار” به “تهران” آمده و میخواسته خلبان شود و به همین دلیل در هجده سالگی به “مرکز آموزش نیروی هوایی” (واقع در “بلوار دماوند” کنونی) رفته و هشت ماهه دورهی آموزشی خود را با موفقیت گذرانده و در سال ۱۳۴۴ ضمن طی آموزش نظامی، با ثبت نام در کلاسهای شبانه توانسته در رشتهی “علوم طبیعی” دیپلم بگیرد و با داشتن مدرک دیپلم “گروهبان دوم” شود، اما در وضعیتی استثنایی و ناخواسته و نیز به دلیل خلق و خوی تند خویش به فرماندهش توهین کرده و در نتیجه به سه جرم “تمرّد” و “توهین” و “فرار از خدمت” زندانی شده و خاطرهنامهی “طبل بزرگ زیر پای چپ” او، یادگار دورهی آموزش خلبانی و سربازی او است که متأسفانه هنوز انتشار نیافته است. او در بخش دوم مصاحبهی خود با “خلجی” میگوید چگونه نگهبان او پنهانی و دوستانه خبر قرار اعدام فردای “مهدی رضایی” را به او رسانده است. با این همه، نویسنده از همین زندان نیز گریخته و برای ردگم کردن، به جزیرهی “سیری” در “استان هرمزگان” رفته و کار را با نقاشی ساختمان آغاز کرده و رمان “کبودان” او گزارشی مشروح از این بخش از زندگی پرماجرا و سراسر رنج و در همان حال، خلاقیت ادبی او است که در سال ۱۳۵۷ “انتشارات امیرکبیر” آن را منتشر ساخته و به گفتهی خودش وقتی “کامران فانی” به عنوان “بررَس” انتشارات تنها هفت صفحه از آن را خوانده، بیدرنگ به انتشارش اشاره کرده که از بیبدیلی و غَنای ادبی آن حکایت میکند و به دقایق و نکاتی جامعهشناختی و بومنگارانه اشاره کرده که تا آن روز ناشناختهبوده است. با این همه، این کتاب پس از “انقلاب اسلامی” ممنوعالانتشار اعلام شد.
اما به اعتبار ذهنیت سیاسی و به گفتهی خودش در مصاحبهای “دولتآبادی” با شخصیتهایی تأثیرگذار و مارکسیست و چپگرا مانند “حمید مؤمنی” از نظریهپردازان مارکسیست و چپ ایران و از نظریهپردازان سازمان “سچفخا” – که با نام مستعار “م. بیدسرخی” آثاری مانند “پیدایش انسان”، “شورش نه، قدمهای سنجیده در راه انقلاب” و “مختصری از تاریخ جامعه برای نوجوانان” و جز آنها را نوشته بود و مدتی هم در “کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان” کار میکرد و سپس اعدام شد – و “عطاءالله نوریان” مترجم برجستهی آثار کلاسیک مارکسیسم – که آثاری از “گرامشی” (Gransci) و “مایاکوفسکی” (Mayakovskiy) و “آرتور میلر” (A. Miller) را ترجمه کرده بود – و بهویژه شاعر، نمایشنامهنویس و منتقد ادبی همشهریاش “سعید سلطانپور” آشنا شده است – که نمایشنامهی “اصغرآقا کارگر ایران ناسیونال” و کتاب “نوعی از هنر، نوعی از اندیشه” و مجموعه شعر “آوازهای بند” را در زندان “شاه” سروده بود. آشنایی با این شخصیتها بر ذهنیت مردمی نویسنده و بهویژه بر رمان “باد سرخ” تأثیری محسوس نهاده است و هدف من از این اندازه اشارات به زندگینامهی او، اشاره به دو نکته بوده است: نخست، این که تجربهی دهها سال کارگری و زحمتکشی به عنوان نقاش ساختمان، آموزگاری و کار در “کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان” و بعدها در فرانسه به عنوان “راننده” یا به اصطلاح “شوفر تاکسی” او را با فراز و نشیب و پست و بلند زندگی عملاً آشنا ساخته و دوم، این که آشنایی با برخی چهرههای برجسته در ادبیات مارکسیستی، چپگرا و مردمی در کنار مطالعهی بیوقفه در ادبیات داستانی ایران و جهان و افزون بر اینها، زندگی در کشور و جامعهای پیشرفته، تا چه اندازه در ارتقای فکری و هنری و “خودساختگی” او تأثیر نهاده است.
“دولتآبادی” در ۱۳۵۳ در یکی از نواحی نزدیک به پایتخت به نام “شهریار” به عنوان آموزگار کار میکند. با این همه شاید به خاطر آشنایی با همین شخصیتهای چپگرا، کنارهگیری از نهادهای وابسته به انقلاب اسلامی و بهویژه مخالفت با گزینش عنوان “انجمن اسلامی معلمان” نوبنیاد، مورد بدگمانی قرار گرفته و چنان که خود در مصاحبهای با “مصطفی خلجی” با عنوان “گفتگو با حسین دولتآبادی: نویسندهی ساکن فرانسه، قسمت دوم” میگوید، در پاییز ۱۳۵۹ “حکم تعلیق” او صادر و از آموزش و پرورش اخراج میگردد و بر بدنهی خودرو و در دیوار خانهاش شعار “مرگ بر کمونیست!” نوشته میشود. در دادگاهی فرمایشی، رمان “کبودان” او به عنوان “کتاب ضالّه” و به عنوان سندی برای “تعلیق” او ارائه میشود. در چنین وضعیت خطیری است که نویسنده احساس امنیت نمیکند و ناگزیر در سال ۱۳۶۳ به تبعید ناخواسته تن درداده، پنهانی و قاچاقی از مرزهای غربی کشور به “آنکارا” میگریزد. رمان “در آنکارا باران میبارد” در پیوند با علل و اسباب مهاجرت او به “ترکیه” نوشته شده است و اکنون، بیش از سی و یک سال از تبعید اجباری او میگذرد.
طبیعی است که خواننده از من بخواهد توضیح دهم که این “شرح کشّاف” چه پیوندی با رمان “باد سرخ” و “همبافت ناظر به نویسنده” دارد. در رمان شخصیتی به نام “میثم شبگرد” هست که داییِ “صحرا” شخصیت اصلی رمان است. او در ارتقای ذهنی و آگاهی اجتماعی خواهرزاده سخت نقش داشته و او را تا اوج خودباوری زنانه، ایستادگی در برابر مردسالاری پدر و سپس خانوادهی شوهرش “آقا درویش” و فراز زنانگی فرابرده است. من در این شخصیتی که “صحرا” دل به نزد او برده و پیوسته از او به فرزانگی و مهر و تجسم مبارزه برای عدالت اجتماعی یاد میکند، سیمایی از “سعید سلطانپور” یافتهام که نویسنده را نیز در راستای او “ارادت و اقرار”ی هست و “عداوت و انکار”ی در حق “ساسان” شوهر “ساواک”ی “صحرا” که در تعقیب و دستگیری و اعدام “میثم” نقش داشته است.
نخستین بار که از “میثم” نام میرود، هنگامی است که از زندگی با “ساسان” با گذشتهی نفرتبار و خانوادهاش به ستوه آمده، میخواهد با همان قطار لکنته از “ایران” به خارج بگریزد و یکی از موانعی که او را از این تصمیم بازمیدارد، مهری است که در راستای “میثم” دارد و نگران جان او است. این مهر و عشق ممنوع به اعتبار اخلاق و عُرف اجتماعی، او را از نظر روانی مردّد و شکننده میسازد (دولتآبادی، ۱۳۹۵، ۱۱).
“صحرا به دستشویی میرود ؛ مدتی گم و گیج روبهروی آینه میماند و جای زخم کهنهی بالای ابرویش را نرمنرمک میمالد؛ زخم کهنهای که ساسان در پایان مشاجرهای با نیش چاقو روی پیشانی او به یادگار گذاشته بود. کی بود؟ کجا بود؟ پارک لاله؟ کنار استخر؟ چرا [به ازدواج] رضا دادهبود؟ شاید اگر دایی میثم با آن قامت بلند و سیمای زیبای داوودی در کنارش بود، اینهمه احساس تنهایی و خفّت نمیکرد. شاید اگر دایی میثم در کنارش بود، خیال فرار از این مراسم داغزنی [نامزدی] به سرش نمیزد” (۱۸-۱۷).
“ماهرخ” مادر “ساسان” – که “صحرا” او را “گیسبریده” میخواند – میداند که عروسش پیوسته نگران جان “دایی میثم” است و برای این که او را بیشتر بیازارد، روزنامه را به خانه آورده و در برابر چشم “صحرا” بهجا گذاشته که فهرستی از “اعدامشدگان” را روزنامهی “جمهوری اسلامی” انتشار داده است تا شاید “صحرا” نام “میثم” را هم در آن بیابد و بیشر آزار ببیند:
“مهلقا در جریان جزئیات زندگی آنها قرار دارد و میداند که “صحرا” این روزها فقط صفحهی ترحیم و تسلیت روزنامهها و اسامی اعدامیها را با دقت و چند بار میخواند و این صفحه را بریده و بایگانی میکند” (۴۵).
اندکی بعد خواننده به دادههای تازهای در بارهی “میثم” دست مییابد و درمییابد که اصولاً “باد سرخ” نام سناریویی
بوده که “میثم شبگرد” آن را نوشته و قرار است “هاشم” نامی از “تودهای”های سازشکار و “یار غار” روحانیان نظام حاکم با حذف برخی صحنهها و تغییر و چیدمان تازهتر و مقبولتر آن را به نام خود در تلویزیون جمهوری اسلامی اکران کند. “منوچهر سلیم” دستیار کارگردان ضمن این که حرف میزند، همان نسخهی اصلی “باد سرخ” را – که “دایی میثم” نوشته – به “صحرا” میدهد تا از هر گونه دستبرد و تحریفی دور بماند:
“باد از هر سو میوزد و ناخن به پنجره میکشد و خیال مرگ، دوباره به سراغ “صحرا” میآید: “آخ! مرگ در سی و یک سالگی!” دوباره به یاد میآورد که عمرش در باد سرخ به آخر میرسد و زانوهایش میلرزد. سلیم تا سختی بگوید، دفترچهای از کیف کهنهی چرمی بیرون میآورد: “بفرما! “باد سرخ”، ببین! حدود یک سال پیش نوشته. این، متن اصلی است. آره، متن اصلی رو نگه داشتهم واسهی روزِ مبادا. من “باد سرخ” رو چند بار خوندهم سارا ! [نام شناسنامهای “صحرا”] سرِ فرصت، یه نگاهی بهش بنداز ! جالبه” (۳۱۶).
- “باد سرخ” فیلمنامهای نوشتهی “میثم” چریک فدایی خلق و تحت تعقیب بوده است؛
- “سلیم” از دوستان “میثم” نسخهی اصلی این فیلمنامه را از او گرفته و پیش خود نگاه داشته و اینک آن را به “صحرا” میدهد و “صحرا” آن را در مطالعه میگیرد (۳۲۸)؛
- چون “صحرا” سرانجام نتوانسته نام “میثم” را در سیاههی اعدامشدگان پس از انقلاب اسلامی بیابد، به “سلیم” دوست نزدیکش روی آورده تا بتواند در بارهی فرجام کار دایی خود، اطلاعاتی از او بگیرد؛
- “سلیم” در دیداری با “صحرا” میگوید: “تازگیها انگار جنازه ی معدومین رو گور و گم میکنن. . . میثم با برادرم اعدام شد و گوری در این دنیا ندارد” (۳۲۰)؛
- “باد سرخ” به عنوان نام فیلمنامه، استعاره از “انقلاب اسلامی” است که همه چیز و کس را گور و گم و تباه میکند؛
- نام فیلمنامهی “میثم” و رمان “حسین دولتآبادی” هر دو “باد سرخ” است که هر دو نویسنده در این باد تباه شدهاند: “میثم” به دست میراثخواران انقلاب با اعدام و دیگری، با از دست دادن همهی مشاغل و تهدید جانیاش که ناگزیر به مهاجرت اجباری میشود تا تحقق شعار “مرگ بر کمونیست!” را بر روی بدنهی ماشین و در و دیوار خانهاش نبیند؛
- “سعید سلطانپور” نه تنها همشهری نویسنده بوده، بلکه – همانگونه که گفتهایم – با “حسین دولتآبادی” دوستی میداشته و چنان که میدانید، این شاعر و مبارز در پهنه ی “قلم” و “قدم” را در همان شب دامادیاش در ۲۷ فروردین ۱۳۶۰ دستگیر و چند ماه بعد در ۳۱ خرداد ۱۳۶۰ در “زندان اوین” تیرباران میکنند و “میثم” و “سلطانپور” هر دو به یک سازمان چریکی وابسته بودهاند و نویسنده نیز در مدار ذهنیت چپگرای آن دو، قرار داشته است.
۲. همبافت ناظر به زمینهی اجتماعی – تاریخی (Social-historical context):
“آثار ادبی، غالباً با چند رشته به جامعهای مربوط میشود که اثر ادبی، زیر تأثیر آن نوشتهشده است. نگاه کنید ببینید در اثر، چه نشانههایی هست که بر جامعهی نویسنده تأثیر نهاده و نویسنده را برانگیخته است؟ با توجه به قراینی شما فکر میکنید نویسنده خواهان تغییر جامعه است یا آن را – به همان گونه که هست -نمیپسندد؟ در کجاهای اثر، نشانههایی از علاقهی نویسنده به ترقی خواهی و پیشرفت و تحول اجتماعی میبینید؟ آیا آنچه نویسنده میگوید، اشاره به رخدادهای واقعی در جامعه است، یا تنها شباهتی به آن دارد؟ شما برای تحقیق در بارهی این پرسشها میتوانید به کتابهای تاریخ و جامعهشناسانهای رجوع کنید که در بارهی نیروها، تواناییها، ناتوانیهای اجتماعی و تحولاتی نوشته شده و در مورد دورهی مورد بحث نویسنده، به آثاری انتقادی مراجعه کنید که به رابطهی میان جامعه و اثر مورد بررسی شما میپردازد” (همان).
من ضمن پرداختن به زندگینامهی “حسین دولتآبادی” تلویحاً به برخی از سویههای اجتماعی رمان اشاره کردهام. با
اینهمه در رمان صحنههای زنده و زنندهای هست که به کارنامهی تباه سیاستگران ما پس از انقلاب ۱۳۵۷ اشاره میکند. رمان در تمام فصول با صحنههایی سراسر هراسآور آغاز میشود که در همهی آنها “صحرا” تک و تنها در کوپهای نشسته و در حالی که در بیرون “بادسرخ” میوزد، در کابوسهایش، سایهای هم به نام “صالح سیاهپوش” با اسب و دشنهای در دست، پا به پای قطار “صحرا” را دنبال میکند و پیوسته میگوید: “ما ایوب دهریم صحرا خانم.” (۹). برای ترسیم سیمای جامعهی خودمان در نخستین سالهای پس از انقلاب، از همین شخصیت و صحنه آغاز کنیم که این سایهی دلهرهآور، پای چند شخصیت دیگر رمان را هم به میان میآورد و خواننده میتواند آنچه را بر “صحرا” و خانوادهی او میرود، خود تجربه کند. “صحرا” داییای به نام “میثم” دارد که یک کنشگر سیاسی و انقلابی و در همان حال، فراری است و “سازمان اطلاعات و امنیت” تازهبنیاد “جمهوری اسلامی” میکوشد یکیک مخالفان سیاسی خود را شناسایی و اعدام کند. “ساسان” شوهر “صحرا” میداند که همسرش دلبستگی بیاندازهای به “دایی میثم” فراری خود دارد و نگران سلامت او است. در همان حال، عکسی از آن دو هست که نشان میدهد جز رابطهی خویشاوندی، آن دو بر هم مهر نهادهاند. “صحرا” آنچه از آگاهی اجتماعی و سیاسی دارد، همه از دولت او دارد. با دستگیری و اعدام “میثم” شوهرش “ساسان” – که پیشتر “ساواکی” بوده و پس از انقلاب پاکسازی و دو و نیم سال هم زندانی بوده – به دو خواست خود میرسد: هم خاطرش از احتمال ترور خودش به دست “میثم” آسوده میشود، هم نگران رابطهی عاطفی – عاشقانهی رقیب عشقی خویش است. پس هم او خود در گذاشتن “صالح سیاهپوش” پشت یک تیر چراغ برق و روبهروی پنجرهی خانهی “صحرا” نقش دارد، هم “آقا درویش” شوهرخواهرش که میکوشد با برانگیختن “صالح سیاهپوش” بتواند “میثم” را بازداشت کنند (۹۱) و در برابر تحویل او به نیروهای امنیتی، از حضرات امتیازاتی بگیرند:
“آن دغدغه و اضطرابی که در هیأت سوار نقابدار سیاهپوش در پی صحرا میتازد و خوابهای او را آشفته میسازد، آن سایهی سمجی که مدام پشت چراغ برق جابهجا میشود، مقاومت او را درهمشکسته است. . . شاید اگر از سرنوشت او [دایی میثم] خبردار میشد، اضطراب مداوم و دغدغهی شب روز شب و روز، رهایش میکرد. اگر میثم گیر پلیس میافتاد و کسر [کم] میآورد، پای او به میان میآمد” (۵۲-۵۱).
این نمونه نشان میدهد که پس از انقلاب، جوّ چیره بر حیات فردی، خانوادگی و اجتماعی، تا چه اندازه پلیسی شده و نزدیکترین اعضای یک خانواده به طبیعیترین دشمنان یک دیگر تبدیل شدهاند و کنجکاوی بیمورد و بدگمانی بر تمام پهنههای زندگی اجتماعی چیره شده است. یکی دیگر از نمودهای شرمآور جامعهی پس از بهاصطلاح انقلاب، قطع دست دزد اعم از زن یا مرد به استناد آیهی “وَالسّارقُ و السّارقهُ، فاقطَعوا ایدیهما جزاء بِما کَسَبا” (مائده، ۳۸) است. “قاضی شرع” دمِ در کوپه درنگ میکند و به صحرا لبخند میزند. بوی گلاب قمصر توی راهرو قطار میپیچد و صحرا زیر بال چادر، آروغ میزند و بیزاری مینماید. “هاشم” فیلمبردار و کارگردان صدا و سیمای جمهوری اسلامی رفته چند عکس استثنایی و مستند از این مراسم باشکوه بگیرد:
“رفتم تا از مراسم باشکوه قصاص چند تا عکس بگیرم. محشره به خدا! برگشتیم به زمانهی حجّاج، حدّ شرعی، حدّ، روغن داغ و بوی گوشت جزغاله شده. حد شرعی انگار به تازگی انجام شده. مرد بیهوش را روی لنگهی در چوبی حمل میکنند. دستهای او را با کرباس کهنهای بستهاند. لنگههای کهنهی درها و تابوتها پیاپی از راهروها میگذرند و شیون و زاری زنها دمبهدم بالا میگیرد. جماعتی، دستهای بریده شده را مانند پنجهی برنجی علمهای تعزیه در هوا میچرخانند و با هم نوحه میخوانند. بوی گوشت جزغالهشده توی فضا میپیچد. صحرا از تماشای این منظره، دوباره عق میزند و دست دمِ دهانش میگیرد: یا رب! چه بوی خوشی!” (۱۲۰-۱۱۹).
یکی دیگر از برکات “انقلاب اسلامی” اجرای سنّت “رَجم” یا “سنگسار” است و با آن که در “قرآن” به چنین کیفری هرگز اشاره نشده، گویا در زمان حیات پیامبر چنین رسمی به اجرا درآمده و پس از آن به “سنت” و “فقه جزا” راه یافته است. “دایرهالمعارف فارسی” در ذیل این درامد مینویسد:
“در قرآن در حکم این گونه “زِنا” حد رجم به تصریح نیامده است. معهذا، در سال چهارم قمری، پیامبر در باب یک زن و مرد یهودی از اهل “خیبر” – که مُحصِن بودهاند و زِنای آنها ثابت شده بود – حکم به رجم کرد؛ چنان که نیز وقتی در بارهی شخصی به نام “ماعز ابن مالک – که به زِنا اعتراف کرد و درخواست اجرای حد نمود – پیغمبر حکم کرد که او را سنگسار کنند” (مصاحب، ۱۳۴۵، ۱۰۷۶).
“معمّم تنومند مانند پرندهی سیاه و غول پیکری بر بالای منبر بال میگشاید و حکم را قرائت میکند. سنگ اول را سیّد اولاد پیغمبر پرتاب میکند و بعد مردم مانند ابابیل از آسمان سنگ میبارند. زانوهای صحرا میلرزند. آهسته بیخ دیوار مینشیند. . . سنگها انگار بر پیکر او فرود میآیند. پوست تن صحرا گُله به گُله میسوزد و همراه زانیه آرام آرام زیر خروارها و خروارها سنگ دفن میشود. . . [سلیم میگوید] هاشم! من یه فیلم محشر مستند از مراسم سنگسار گرفتم که اگه بخوای، میتونی بهرایگان ازش استفاده کنی. آخه این صحنهی خودکشی زیر قطار، بیابون برفپوش، کفن سفید، سنگسار زانیه و آغشته کردن زمین و برف به خون. . . دیدی؟ مردم سنگها رو از زیر برف پیدا میکردن” (۱۷۰-۱۶۹).
سومین آسیبی که “صحرا” به عنوان یک شهروند زن با آن روبهرو است، ایدهئولوژی تباه “مردسالاری” (Patriarchal) در همهی پهنههای خانوادگی و اجتماعی است و نخستین کسی که به آزار جنسی “صحرا” در خانه و پای کرسی زمستان آغاز میکند، پدرش “کوشکی” در روزگار نوجوانی است:
“تا صحرا به چهاردهسالگی برسد، دهها خواستگار درِ خانهی کوشکی را کوبیدندو جواب رد شنیدند. کوشکی از خواستگارها بیزار بود و گاهی کار به جاهای باریک میکشید و آنها را از اتاقش بیرون میکرد. گوهر [مادر “صحرا”] گیج شده بود و از رفتار کوشکی سر درنمیآورد و نمیفهمید چرا هر بار خواستگاری برای صحرا میآمد، شوهرش تا بُناگوش سرخ میشد؛ مثل دانهی اسپند روی آتش میترکید و فریادش به آسمان هفتم میرفت. مادر در آن روزگار هنوز به راز صحرا پینبرده بود و صدای مستانهی او را زیر کرسی و در شب تاریک نشنیده بود: میوهی درختی که خودم کاشتم” (۲۳۶).
آشکار است که وقتی پدر “صحرا” از دخترش به عنوان یک “سوژهی جنسی” بهره میگیرد و در زیر کرسی و در تاریکی شب و دور از نگاه “گوهر” پستانهای نارس او را لمس میکند، بزرگترین و تأثیرگذارترین آسیبهای روانی و جنسی را بر دختر زیبایش مینهد. اندیشهی فرار از این پدر بیمار روانی، نخستین بازتاب “صحرا” در برابر “مردسالاری” پدری است که توان افشاگری و پایداری در خود نمیبیند. این تجربه و تابوی جنسی، بعدها به سردمزاجی او در همکناری با شوهرش “ساسان” میانجامد و او را به “میّت” و “یخ” مانند میکند و فرار او از خانهی پدری، نخستین تجربهی پایداری او در برابر مردسالاری و در همان حال، نخستین تجربهی فکری و عاطفی او با “میثم” است:
“دایی میثم زیر بال او را گرفت و صحرا بعد از سالها، تکیهگاه و پشت و پناهی یافت. کوه و جنگل و دریا را در کنار و شانهبهشانهی دایی کشف کرد و با افکار و دنیای تازهای آشنا شد. در آبهای ولرم سدّ کرج به تصادف در آغوش او لغزید و ناگهان دریافت که به دایی میثم دل باخته است” (۱۹۵).
دومین نمود “مردسالاری” وقتی است که “صحرا” در خانهی شوهر مورد بداندیشی، اتهام، تحقیر و خشونت روانی “مهلقا” خواهر “ساسان” قرار میگیرد و باز به فرار میاندیشد. “صحرا” تجربهی خشونت بدنی “ساسان” را نیز در “پارک لاله” از یاد نبرده که چگونه با نیش چاقو، بالای ابرویش را آزرده است (۱۷) زیرا حاضر نیست با کسی ازدواج کند که کارمند “ساواک” جهنمی و شکنجهگر است و دو سال و نیم هم پس از انقلاب، زندانی بوده است. اما میتواند به خانهی پدری بازگردد؟ زن جماعت در کشور ما آزادی انتخاب ندارد اما ناگزیر بوده همیشه میان دو گزینهی “بد” و “بدتر” نخستین را برگزیند اما هنگامی که در خانهی “ساسان” هم مورد خشونت زبانی و روانی “مهلقا” خواهر و مادرش “ماهرخ” و سوءظن شوهر خودش قرار میگیرد، باز “فرار” را بر قرار برمیگزیند و این، در حالی است که “مهلقا” دو فرزند او “بهاره” و “بهرام” را در اتاقی حبس کرده است (۱۱۷). گریز از خانواده و خانهای مرفه به کرایهنشینی در اتاقی در جنوب شهر، هر چند مطلوب نیست، از اسارت بهتر است و “فرار” نخستین گونهی اعتراض و مبارزهی مسالمتجویانه اما آزادیخواهانهی زنی است که ایدهئولوژی تباه “مردسالاری” را برنمیتابد. اوج این ایدهئولوژی زشت را هنگامی میتوان دریافت که در نظام ایدهئولوژیک و اسلامی چیره، زن همان آزادیهای محدود نظام گذشته را هم ندارد. “مهلقا” – که با “نادر نهاوندی” وکیل دادگستری اشارات عاشقانه دارد – از او میخواهد از طرف “ساسان” برای “صحرا” حکم “طلاق غیابی” بگیرد و به او میگوید:
“مگه در نظام جدید، همهی حقوق به مرد واگذار نشده؟” (۱۴۷)
“ساسان” به همسرش مشکوک است و تصور میکند با “میثم” رابطهی جنسی دارد و مدرکش تنها همان عکسی است که آن دو را در کنار هم و قهقههزنان در رود کرج دیده که پنداری روانرنجورانه و “سایکوتیک” است و در پی همین بدگمانی بوده که “صالح سیاهپوش” را – که از خواستگاران “صحرا” هم بوده – برانگیخته تا “میثم” را دنبال کند و سرانجام با لو دادن او به “کمیتهی انقلاب اسلامی” فعال سیاسی آرمانخواه دستگیر و پس از هفت سال حبس، اعدام شده است (۱۱۰). افزون بر این، همین بدگمانی بیجهت، باعث میشود “صحرا” نتواند تحصیلات عالی خود را در رشتهی “روانپزشکی” به پایان برساند (۱۱۲). “بهرام” پسر هوشیار “صحرا” نیز راه و رسم مبارزه با پدر مردسالار را از مادر میآموزد و در یکی از نقاشیهای نوجوانانهی خود، تصویر پسرکی را کشیده که بر بالای قطاری ایستاده و برای نخستین بار در خانهی پدربزرگ، احساس آزادی میکند:
“بهرام به حروف درشت نگاه میکند ولی چیزی نمیفهمد. نه، حواس بهرام به داستان نیست: “فرار. . .” از مدتها پیش به فکر فرار از این خانه افتاده است. با این رؤیای شیرین به رختخواب میرود و به قطاری میاندیشد که او را به سوی خانهی پدربزرگ میبرد. بهرام همیشه خوش داشته که روزی مانند قهرمان فیلمها بر بام قطاری بنشیند و باد با موهایش بازی کند” (۱۳۰).
بخشی از “همبافت اجتماعی” در یک متن، باید به خوانش جامعهشناختی اختصاص یابد که در این رمان اتفاقاً جایگاهی شایسته یافته است. دقت کنیم که پس از “انقلاب اسلامی” در بهمن ۱۳۵۷ روندهای تازهای در “زیربنا” (Infra-structure) و “روبنای اجتماعی” (Super-structure) پدید میشود که شکلبندی مناسبات اقتصادی – اجتماعی را تغییر میدهد؛ به این معنی که کلیهی سرمایهها و منابع مالی و اقتصادی متعلق به “بورژوازی ملی” در وجه غالب، مصادره و همگی به بنیادهای متعلق به نهادهای دولتی مانند “بنیاد مستضعفان” و دیگر بنیادهای دیگر زیر نظارت رهبری واگذار میشود. درآمدهای ناشی از بنگاههای تولیدی داخلی کاهش مییابد و در برابر، وابستگی دولت به درآمدهای ناشی از صدور “نفت” بیشتر میشود. به چنین دولتی اصطلاحاً “دولت رانتی” میگویند؛ یعنی دولتی که به جای کسب درآمد از منابع تولید کشاورزی و صنعتی و خدماتی از داخل، به فروش یک یا چند مادهی خام و فروش در بازارهای خارجی متکی و وابسته است. طبیعی است که چنین دولتی دیگر به مطالبات و خواستهای اجتماعی، چندان اهمیتی نمیدهد و خود را هم در قبال نهادهای مدنی، حقوقی و سیاسی متعهد و پاسخگو نمیداند. از نظر تاریخی تنها دورهای که دولت غیر رانتی داشتهایم، در همان دولت مستعجل “دکتر مصدق” بوده؛ به گونه ای که در سال ۱۳۳۱ برای نخستین بار در تاریخ معاصر کشورمان، با حذف درآمدهای نفتی و اِعمال سیاست بایکوت اقتصادی انگلستان – آمریکا، صادرات غیر نفتی ما بر واردات پیشی گرفت و طبقهی نوپای بورژوازی ملی رشدی چشمگیر یافت که در همان حال، دموکراتیکترین دولت نیز بود.
در فاصلهی چهارسالهی پس از انقلاب اسلامی، حدود نوزده هزار متخصص ایرانی مهاجرت کردند. در همین مدت، تعداد استادان دانشگاههای مختلف کشور از ۱۶۰۰۰ نفر به ۸۴۶۱ نفر تقلیل یافته است. . . شکلگیری نیروی سیاسی طبقهی متوسط جدید، فرایندی تدریجی بود که ادامهی چیرگی ساختار سیاسی بر ساختار اجتماعی و اقتصادی و رانتی شدن اقتصاد نیز بعد از انقلاب، این روند را به کندی پیش میبرد، زیرا معمولاً رژیمهای رانتیگرا وقتی از دموکراسی سخن میگویند، مرادشان با درک یک لیبرال از حاکمیت دولت – ملت (حکومت مردم بر مردم و نظارت بر قدرت) هیچ سنخیتی ندارد. در رژیمهای مبتنی بر “رانتخواری” نوعی اقتدارطلبی چندقطبی یا حکومت نیمه مطللق وجود دارد و نظارت مردم بر نهادهای دولتی جایگاهی ندارد،زیرا وقتی طبقهی متوسط جدید به دولت وابسته میشود، دیگر نمیتوان از نظارت بر نهادهای دولتی سخن گفت. در ایران پس از انقلاب شکلگیری گروهها بر پایهی روندهای مشخص تولیدی و قشربندی اقتصادی مبتنی نیست، بلکه بر اساس خواست “دولت فراطبقاتی” و آن هم به صورت امتیاز است” (ازغندی؛ حسام قاضی، ۲۰۱۸).
برجستهترین شاخص “اقتصاد رانتی” نبودِ شفافیت اقتصادی” است که در این وضعیت اقتصادی کسی نمیداند کدام اشخاص حقیقی یا حقوقی منابع دولت را به غارت میبرند؛ مانند اختلاس سه هزار میلیارد تومانی “مهآفرید امیرخسروی” در شهریور ماه ۱۳۹۰ از راه افتتاح حساب بانکی در چند بانک به ویژه در “بانک صادرات ایران”. در این حال، منابع مالی کشور عمدتاً در اختیار و نظارت نهادهایی مانند “بنیاد مستضعفان انقلاب اسلامی” و “آستان قدس رضوی” و دیگر نهادهای وابسته به کانون قدرت اما “غیر دولت” قرار میگیرد. تنها چهار نهاد غیر دولتی، شصت درصد ثروت کشور را در دست دارند.
اما من این بحث جامعهشناختی را به این دلیل مطرح کردم تا به منش و روش “آقا درویش” اشاره کنم که هم از شخصیتهای تأثیرگذار رمان است، هم در حیات اقتصادی و مالی در دوران “جنگ تحمیلی” نقشی برجسته در رمان دارد. او از شمار نوکیسههایی است که تنها در بستر یک اقتصاد ناسالم “رانتی” و در پیوند با برخی کانونهای “قدرت” اعم از روحانیان و “کمیتههای انقلاب اسلامی” میتواند به حیات انگلی خود ادامه دهد.
نخستین بار – که از او در رمان نام میرود – هنگامی است که خواننده درمییاد که او شاگرد حجرهی تجارتی پدر “مهلقا” و همسر کنونی او بوده است:
“درویش اگر تا حالا در این خانواده دوام آورده، به خاطر دِینی است که به “حاجی نصرت” دارد. باری، اگر پدر ساسان زیر بال این بچهی یتیم خوش خُلق را نمیگرفت و دخترش را به عقد او درنمیآورد، “ابول جوجه تیغی” از پادوی تیمچه هرگز به این مرتبه و مقام نمیرسید و صاحب حجره نمیشد. ابوالقاسم درویش به جبران محبتهای حاجی، پیشنهاد او را میپذیرد. به رغم بوی ناخوشی که به دماغش میخورد، میوهی لکدار را از روی دست او برمیدارد. شب زفاف زبان به کام میگیرد؛ چشم بر حیله و تمهیدهای مهلقا میبندد و بعد از مرگ ولینعمت، به زندگی یکنواخت، ملالتبار و خالی از عشق و فرزند تن درمیدهد. زندگی او در پستوی تیمچه و با دوستانش میگذرد و در خانه مُدام لودگی میکند تا از آن ملال روزافزون بکاهد. درویش، بچهها [ی “صحرا”] را دوست دارد؛ عاشق بچهها است، گیرم مهلقا خانم رضایت نمیدهد تا بچهای از پرورشگاه بگیرند و بزرگ کنند” (۲۱۵)
دومین بار، هنگامی است که در نشستی خانوادگی با “آقای کاظمی” برادر ناتنی “مهلقا” به مناسبت مراسم نامزدی “صحرا” و “ساسان” در بارهی وضع بازار گفت و شنود دارند. گویا “آقا درویش” از یک “گرفتاری” رسواآور رهایی یافته “ولی به خاطر آبروی خانواده پردهپوشی میکنند”. در این نشست دوستانه “آقا درویش” از ضرورت “خطر کردن” در امور داد و ستد میگوید:
“کاظمیجان! به هر حال آدم ناچاره خطر کنه. زندگی سرتاسر خطر کردنه. آره، نمیشه دست روی دست گذاشت و شاهد دزدی و گرگی دیگران بود. ما هم از این خرمن سهمی داریم. . . کاظمیجان! تو هم بیخودی به اون میز چسبیدهای. معنویت به جای خود، بنده منکر معنویت نیستم. قبول، ولی این روزها بدون زد و بند، امورات آدم نمیگذره” (۱۳).
همین عبارت با همهی کوتاهیاش تا اندازهای منش پراگماتیستی “ابوالقاسم درویش” بازاری را در مرحلهی گذار از نظام شاهنشاهی پیشین به “حاکمیت اسلامی” کنونی نشان میدهد. “آقای کاظمی” از هواداران پیشین “حزب تودهی ایران” بوده اما وقتی پس از انقلاب اسلامی، متوجه نزدیکی حزبش را با رژیم نوبنیاد دیده، یکسره از آن دور شده، گرایشی عرفانی یافته و سلامت روانی را دوری از هوای آلودهی سیاست و سازشکاری یافته است. تلویزیون روشن است و صحنههایی از جنگ را نشان میدهد و “بازار آهن” سخت داغ است، حتی در آن روزها به طنز میگفتند: “کسی نگوید اسفناج “آهن” دارد” که حتماً فردا آن هم “بازار سیاه” پیدا میکند. یک آشنا یا دلال در بازار سیاه به “آقا درویش” تلفن میزند که باری آهن رسیده و البته اوضاع، قمر در عقرب است و “آقا درویش” ما به او اطمینان خاطر میدهد که آهن را برای فلان بابایی میخواهد و طرف، قابل اعتماد است و باکی نیست. انبارش از من و آهنش با تو:
“الو! الو! نه جانم! هیچ شیله پیلهای توی کار این آدم نیست؛ مؤمن قابل اعتماد. از این نظر، خیالت راحت باشه. جای انبار، پرت و خلوته. چی؟ گشت؟ خیر، تو به آن کارهاش کاری نداشته باش! من خودم ترتیب حمل و نقل. . . هر چند تَن که دارین.. . . طرف، مصرفکننده ست. واسطه؟ نه. مطمئن باش!” (۲۰۴-۲۰۳).
و این، درست در حالی است که “داوود” برادر و معلول جنگی “صحرا” در روستا در به در دنبال چند شاخه آهن میگردد تا سقف خانهای را بر پای دارد و وقتی از “باز سیاه آهن” نام میبرد، برادر مغزشویی شدهی دیگرش هم “قاسم” – که خیال دارد با بسیجیان به جنوب برود – به او هشدار میدهد که از “انقلاب اسلامی” نباید انتقاد کرد:
“داوود با لحن آرام و ملاحظهکاری انتقاد میکند: کو مصالح؟ کو آهن؟ کو آجر؟ انقلابه، جنگه آبجی! قیمتها توی بازار آزاد سر به خدا میزنه. واسهی دو تا شاخه آهن باید دو سال توی نوبت بمونی.. . . رگهای گردن قاسم از خشم، ورم میکند: کی احتکار میکنه آبجی؟ این حرفها مال ضد انقلابه” (۱۸۶-۱۸۵).
“آقا درویش” اینک میکوشد برادر زن ناتنی را به سرمایهگذاری مشترک خود با او برانگیزد:
“درویش با زبان چرب و نرم، کاظمی را آرامآرام میپزد: بارها گفتهم: اگه “مایه” رو به جای این که بذاری بانک، به “کار” انداخته بودی، حالا اوضاع و احوالت عوض شده بود. کافی بود پول بیزبانت رو میآوردی بازار و به کار میانداختی. . . من جسارت نمیکنم. من گفتم اگه پول و پلهای توی دست و بال آدم باشه، توی این روز و روزگار، همین جوری دستهاشو بذاره توی جیش و یلان یلان تا شب راه بره، کلی کاسبه. آخه قربون قد و بالات! با حقوق کارمندی که نمیشه خانه خرید و زندگی کرد. درویش “بازی” [تخته نرد] را میبرد و خندان میپرسد: بریزیم؟” (۸۰).
در صحنهای دیگر “درویش” را در حالی با “صالح سیاهپوش” در حال گفت و شنود تلفنی میبینیم که نشان میدهد تا چه اندازه در “هرم قدرت” بالا رفته و با “داماد آقا” ارتباط مستقیم دارد و گویا میخواهد برایش چشمروشنی ببرد:
“آها عمو صالح! شنیدم یه جنس مرغوبی قراره برات برسه. سهم ما رو بذار کنار. به داماد آقا قول دادهم چند لول براش ببرم” (۲۶۲).
اما از این گونه داد و ستدهای تجارتی که بگذریم، “درویش” – که اسمی بیمسمّی برای او است – از کامخواهانی هم هست که در “صحرا” طمع کردهاند و حال که “ساسان” او را غیاباً طلاق داده، کدام خوبروی فرهیخته از او نیکوتر؟ او از دادن پیشنهادهایی به او در مورد دادن یک “خانهی نقلی” در جایی – که حتی “مهلقا” هم از آن آگاهی ندارد – یا فرستادن او به “ترکیه” باک نمیکند:
“درویش – که محو زیبایی و چشمهای سحرآمیز “صحرا” بود – به جز صدای کوبش قلبش صدایی نمیشنید. در آن روز گرم بهاری و در زیر سایهی بید مجنون، قلب درویش از درد ملایمی تیر کشید که برایش ناشناخته بود؛ دردی که سالها درون سینهی او ماندگار شد و مانند آتشی زیر خاکستر باقی ماند. . . ثروت ابوالقاسم درویش بعد از انقلاب به شکل نجومی بالا رفت و دامنهی کارهای تجاری او تا شیخنشینها گسترده شد. . . گرچه درویش بهذات و سرشت، آدمی خوشقلب و دلرحم است، دلش به حال مأمور سابق سازمان امنیت [“ساسان”] نمیسوزد و از ذلّت، درماندگی و خواری او لذت میبرد” (۱۶۸-۱۶۷).
- همبافت انتقادی (Critical context):
“هیچ اثری منتشر نمیشود مگر این که مورد نقّادی قرار گیرد. منقدان ادبی در مورد اثرِ خلقشده نظر بدهند؛ آن را بستایند یا بنکوهند. معمولاً در مجلات ادبی، فشردهای از آن اثر را میآورند و به موضوع، مضامین، لحن و سبک آن میپردازند. با این همه، برخی از منتقدان تنها به ذکر محاسن و معایب اثر اکتفا نمیکنند؛ بلکه به طرح دقایق و ظرایفی میپردازند که دیگر خوانندگان عادی به آنها دقت نکردهاند؛ یعنی بیشتر به معانی پنهان، تأثیرات و انگارهها و ارتباطاتی میان آن اثر و دیگر آثار میپردازند یا میان نویسنده و دیگر نویسندگان پیشین یا همروزگار پیوندهایی مییابند. قلمرو نقد ادبی واقعی، در اینجا خود را نشان میدهد. منتقد راستین و ژرفنگر، باید بازتابی متفاوت و عمیقتر داشتهباشد” (GMU).
از آنچه به عنوان نقد و نظر در بارهی “باد سرخ” نوشته شده، برخی پُربارتر ند. من در این گزیش و نقد، تنها به آن بخش از نوشتههایی اشاره میکنم که نخست، میتوانند چالههای اطلاعاتی مخاطب را در مورد کسان و ترتیب و توالی رخدادها (داستان، Story) پُر کنند و دوم، بخشهایی که از معما و ابهامی در داستان رمزگشایی میکنند، یا ناظر به روابط عِلّی رمان (پلات، Plot) هستند و جایشان در خوانش من خالی است. ارزش برجستهی این گونه نقدها، در تمرکز بر متن و پرهیز از هر گونه پیشداوری و جانبداری است.
“اسد سیف” را نیک میشناسم و اندیشهورزیاش را در زمینهی خوانش فمینیستی و ادبیات مهاجرت، میستایم. او در معرفی بسیار کوتاه و گذرایی با عنوان “نگاهی به رمان باد سرخ” بر جنبهی فلسفی رمان تأکید میکند:
“داستان به روایتی، تاریخ هستی انسان است و تاریخ به قول “جیمز جویس” هم “کابوسی است که من تلاش میکنم از آن بیدار شوم.” ادبیات، زندگی تراژیک انسان را به وی یادآور شده، میکوشد این موقعیت را همگانی کند. در خلق یک داستان، عدهای از نویسندگان مرعوب واقعیت میشوند و از آن، درمیگذرند. عدهای اما به موجخیز حادثه میروند؛ از آن روی برنمیگردانند و جهان سراسر ترس و اضطراب و دلهرهی موجود را پذیرفته، با داستانی کردن آن، به رویارویی با آن برمیخیزند.
انقلاب و موضوع آن را تا کنون، در تن تعداد زیادی از آثار داستانی دیدهایم و طبیعی است که پس از این نیز تا سالها خواهیم دید. نویسنده اگر نگاهی سنتی به جهان داشته باشد، وضع موجود را میپذیرد و جهان را ایستا میبیند. نویسندهی مدرن، اما میکوشد تا تفسیری دینامیک از جهان و روابط انسان در آن ارائه دهد. او واقعیتای پیچیدهی جهان کنونی را ژرف میکاود تا ما را در برابر موقعیتی قرار دهد که تکلیف خویش را با جهان آشکار کنیم” (شهرزاد نیوز، ۱۳۸۹).
“سیمین جلالی راد” در مقالهای کوتاه با عنوان “ادبیات نسل شکست: بررسی باد سرخ” در بارهی شخصیت اصلی رمان “صحرا” و شوهرش “ساسان” و خانوادهی بیریشه و نوکیسه و بهویژه احساس ناامنی او در جامعهای مردسالار مینویسد:
“رمان “باد سرخ” در به تصویر کشیدن احساس هراس و سرگشتگی زن ایرانی در جامعهای با فرهنگ پدرسالاری، شوهرسالاری و نرینهسالاری بسیار موفق است. “صحرا” (قهرمان داستان)زنی برآمده در روستا، درسخوان و کتابخوان است. دانشگاه رفته و شغل و پیشهاش، خدمت به بیماران روانی است. اما احساس ناامنی و هراس او از مردان به دلیل تجاوز و دستدرازیهای پدر و شوهر و تجربهی مردان حریص و هرزهای که همواره او را مثل سایه تعقیب میکردهاند، بدبینی و بیاعتمادی به مرد را در وجود او ریشهدار کرده است. در حقیقت، رمان “باد سرخ” معصومیت و مظلومیت زن و احساس ناامنی او را در خانه، خانواده، خیابان و جامعه به خوبی به تصور میکشد. “ساسان” (شوهر “صحرا”) – که بزرگشده در یک خانوادهی شهری نیمهمرفه، تازه به دوران رسیده و نوکیسه و بدون اصالت فرهنگ شهری و شهرنشینی است، قدرت و خشونتی را که در فرهنگ استبدادی جامعه تجربه کرده – در زندگی زناشویی با “صحرا” به نمایش میگذارد. او انسانی بیهویت و بدون اصالت شخصیت است. “ساسان” با مادری بیوه و خواهری که به او دلبستگی و وابستگی بیمارگونه و ناسالم دارد، بزرگ شده و زنان نادان، ناآگاه، سطحی و خرافی، الگوی رفتاری و اخلاقی او بودهاند. رشد او با آسایش و تنپروری، شکست و فروریزی مقام و منزلت اجتماعی، ضعف و درماندگی و اعتیاد همراه است و سرانجام، به سقوط و انحطاط اخلاقی او منتهی میشود.” (dowlatabady.net، ۱۴۰۵).

“نیلوفر دُهنی” در مقالهای با عنوان “شکنجه با روغن داغ: روایتی بدون سانسور از ایران انقلابی” به گوشههای دیگری از زندگی “صحرا” و خانوادهاش میپردازد که برای آن که رمان را نخوانده، میتواند آگاهیبخش و برانگیزنده باشد:
“نام رمان ۳۶۹ صفحهای “باد سرخ” – که در سال ۱۳۸۸ و از سوی “انتشارات فروغ” (آلمان) منتشر شده – درواقع بیماری عفونتی حاد است که پوست و مخاط را گرفتار میکند. از همین روی، نویسنده در این رمان، “باد سرخ” را تمثیل بادی قرار داده که شخصیت اصلی رمان یعنی “صحرا” را با خود ببرد. زن کولی کوری سالها پیش، به مادر “صحرا” گفتهبود: “خانم! دختری در صحرا به دنیا میآوری مثل پنجهی آفتاب که در باد سرخ گم میشود.”
“صحرا” در زمان ماجراهای داستان، زن جوان سیسالهای است که دو بچه دارد. شوهرش “ساسان” زمانی کارمند ادارهی “ساواک” [سازمان اطلاعات و امنیت کشور] بوده و به همین دلیل هم سه سال [درواقع دو و نیم سال] از عمرش را بعد از انقلاب ایران در زندان گذرانیده است. هرچند خودش میگوید چون هیچوقت شکنجهگر نبوده، آزاد شده است. اما “صحرا” جور دیگری فکر میکند. او زمانی در دوران دانشجویی از طریق دایی جوان و زیبای خود، بیژن [میثم]، با یک گروه چریکی آشنا شده. وقتی دایی میثم به زندان ساواک میافتد و شکنجه میشود، “صحرا” یقین مییابد که حسادت ساسان، عاشق دلخسته، در دستگیری دایی بیتأثیر نبوده است. برای همین هم رضایت میدهد به ازدواج با ساسان تا نه تنها از شرّ او امان یابد، بلکه از مرد سیاهپوشی که همواره حتی در شب نامزدی هم سایهی او را راه میبرد، در امان باشد تا از دست پدری نجات یابد که وقتی صحرا نوجوان بوده، به او تعرض میکرده آن هم به این بهانه که دختر، میوهی باغی است که پدر کاشته.
“صحرا” زن “ساسان” میشود تا از مرد سیاهپوشی که بعدها در دوران حکومت اسلامی لقبش “برادر” میشود، بگریزد و او پسر “کبری کچل”ی است که روزگاری در آبادی عاشق “صحرا” و قاچاقفروش و گردنکلفت محلهی “ترکها” و به قول مادر “صحرا” همان “تخم شمر” بوده است. صحرا بهاجبار با “ساسان” ازدواج میکند، اما همیشه از او هراس دارد؛ مردی که نمیداند زن، یک پارچه آبادی نیست که مرد، صاحبش شود و با چاقو و تهدید نمیشود مالک روح کسی شد. صحرا در خانهی مادر ساسان با حضور دو زن دوام نمیآورد: یکی “ماهرخ” مادرِ شوهرش، مدیر مدرسهای در رژیم سابق – که به توصیهی او پسرش زمانی وارد سازمان امنیت شده و اکنون به تقاص گذشتهی سیاهش، برایش نامههایی بیامضا میآید و شکایت و شعارها را باید تحمل کند و دیگری “مهلقا” خواهر شوهر نازای “صحرا” که حسرت بهدل و کینه کش و حسود است و به تلافی شوهرش “ابوالقاسم درویش” خپلهی کوتاه گردن، چاچولباز و شکمکنده مال او را آتش میزند.
دههی شصت فرامیرسد؛ سالهای جنگ و اعدامهای دستهجمعی، سالهای قصاص و بوی “دستهای جزغالهشده” [سوزاندن دست با روغن داغ، جزء قصاصها نیست؛ بلکه وقتی دست زنان سارق را میبرند، برای بند آوردن خون، به چنین چارهی شکنجهگرانهای متوسل میشوند که خود مصداق “جُرم” مضاعف است] به حکم قاضی شرع که از همه جا بلند است: “برگشتهاند به زمانهی حَجّاج، حد شرعی، حد روغن داغ.”. . .
“صحرا” شاید در این رمان، نماد سرزمینی است که همه برای بهدست آوردنش، بُزخو [= کمین] کردهاند: از “برادر” صالح سیاهپوش، قاچاقفروش و مأمور حکومت تا “ساسان”، ساواکی سابق تا درویشخان دلّال و در زمانهای که سیاهی رنگ غالب است، او نمیداند با زخمهای روحش . . . به کدام بگریزد و به کجا پناه ببرد . . . صحرا شاید هم نماد نسلی باشد که شورش و سرخوردگی و سرکوب و ناامیدی و امید را با هم دارد؛ نسلی که آرمانهایش را هم در چمدانی گذاشته و با خود به این سو و آن سو میبرد.” (dowlatabadi.net، ۳۰ خرداد ۱۳۹۲).
اما رمزگشاترین و مشروحترین مقاله را در مورد “باد سرخ” منتقد ادبی حرفهای “رضا اغنمی” با عنوان “بررسی کتاب باد سرخ” نوشته که گذری بر برجستهترین رخدادها و کسان رمان است و بسیاری از نهانیهای موجود در رمان را آشکار میکند و به کار خوانندهای میآید که فرصت نیافته خود، رمان را مطالعه کند. من تنها به برخی از آنها اشاره میکنم و خواننده را به مطالعهی همهی این مقاله فرامیخوانم که از چاپ اول رمان نقل شده است:
“صحرا در گرماگرم تحصیل در دانشگاه، با “ساسان” ازدواج میکند. بعدها متوجه میشود که شوهرش کارمند “ساواک” بوده و در جریان دستگیری داییاش “میثم” – که از مخالفان رژیم نوپای اسلامی است – دست داشته است. “ساسان” به خیال این که “صحرا” با داییاش رابطهی پنهانی دارد، او را از سر راه برمیدارد: “ساسان پیش از ازدواج، به راز صحرا پی بُرد و عنصر مشکوک را از سر راه برداشت” (۲۰۳).
به روایت رمان “صحرا” روستاییزادهای تحصیلکرده است. اهل کتاب و مطالعه و ساسان تاجرزادهای که در طفولیت، پدر را از دست داده و با خواهرش “مهلقا” زیر نظر مادر، بزرگ میشود. “مهلقا” با ابوالقاسم درویش ازدواج میکند. “ماهرخ” مادر ساسان رئیس یک دبیرستان دخترانه است که بعد از فوت پدر [رفتارهایی داشته که از چشم “سیاهپوش دور نمانده] و در دیداری با “ساسان” به زخم کهنهی او نشتر میزند؛ پروندهی خدمات چندین سالهی ماهرخ را از بایگانی بیرون میکشد و به او نشان میدهد: “ملاحظه میفرمایید؟ واژههای “پاانداز”، “زنکهی نر و ماده”، زنکهی همجنسباز و منحرف” از گوشه و کنار ذهنش بیرون میجهد و مثل عقرب او را میگزد.” (۲۳۲).
مادر، به وسیلهی دوستان تازهاش، استخدام ساسان را در “ساواک” فراهم آورده است و “صالح سیاهپوش” اهل روستای زادگاه “صحرا” مأمور امنیتی در رژیم اسلامی است که از گذشتهها، گوشهی چشمی به “صحرا” داشته است. مادر و دختر و دختر، چشمِ دیدن “صحرا” را ندارند. فاصلهیطبقاتی، چهرهی کریه و غیر انسانی خود را در روابط خانوادهی “ساسان” و “صحرا” عریان میکند. مادر “ساسان” در یک دیدار گذرا، از مشاهدهی خانهی روستایی و سر و وضع زندگی والدین “صحرا” به شدت عصبی میگوید: “ساسان! میخواهم رک و راست بهت بگم، من خوش ندارم پای این “غربتیها” به خونهی ما باز بشه. این سر و وضع و لباس بود تو رو خدا؟ کولیها بهتر از مادرزن جنابعالی لباس میپوشن. ساسان! به زنت بگو یه ذرّه به فکر آبروی ما باشه. آره لااقل وقتی میان پیش ما میاد، یه خرده به سر و وضع خودشون برسن. . . و صحرا میگوید: من از زرق و برق ظاهری بیزار بودهم و هنوز هم هستم. من نمیخواستم مثل ستارههای سینما لباس بپوشم. خوشم نمی اومد موهامو هر روز یه رنگ تازه بزنم و هنوز هم بیزارم. از تصنّع، از ادا و اصول، از بوی فیکساتور و تافت بیزارم” (۷۵-۷۳).
دیگر حامی “صحرا” نیز “درویش” است، شوهر مهلقا. همو چند بار در بیپناهی و درماندگی، دور از چشم خانواده، “صحرا” را امان داده است، اما حمایتش مورد تردید “صحرا” است. وقتی در خانهای – که در شمال شهر در اختیار او میگذارد و بستهای پول و کلید خانه را به او میدهد – “صحرا” میگوید: “عمو درویش! رک و راست بگو در عوض از من چی میخوای؟” پاسخ میشنود: خدا به سر شاهده، هیچی. . . صحرا زیر بار نمیرود. پیشنهادهای او را نمیپذیرد. “بستهی پول و کلیدها را به درویش برمیگرداند و از خانه بیرون میرود” (۳۱۴-۳۱۲).
. . . و “صحرا” دستگیرش میشود که اینجا هم، خلوتکده و محل خوشگذرانی آقا درویش و همپالکیهایش است. مکالمهی تلفنی “مردان” [پایکار “درویش” در حجره] – مردی که به نظر میرسد صاحبخانه است – با درویش، هر گونه تردیدی را در دل وی به یقین بدل میکند و صحرا تصمیم میگیرد در اولین فرصت، آنجا را ترک کند. دمدمای سحر، چمدانش را برمیدارد و آهسته از خانهی “مردان” خارج میشود” (۲۶۲). . . . “میثم” (دایی “صحرا”) – که یک مبارز انقلابی تحت تعقیب مأموران امنیتی بوده – سرانجام با تبانی درویش و مردان دستگیر میشود. خبرش را “صالح سیاهپوش” با “درویش” در میان میگذارد. “آها! میثم شبگرد، یارو سر کوچهی دلشاد تپل محاصره میشه و تیر میخوره” (۲۴۸). . . .
کلام آخر این که: نویسنده با زبان قوی و با توجه به تجربههای شخصی، شکافتن دردها و نشتر زدن به دملهای چرکین اجتماعی را دنبال میکند؛ دملهایی که در جدال سنت و مدرنیته به هر دلیل، از دید خیلیها پنهان مانده است. پذیرفتن و گفتن این که درزمانهی رو به تحول، خرد جمعی در اسارت احساس به بیراهه رفتن بود [کافی نیست] اما بازآفرینی حوادث، بدون تردید به درک ضعفها و نقد رفتارها یاری میرساند؛ قدرت تمیز در اذهان عمومی را تقویت میکند . . . من بر این باورم که شکافتن عمق پیام رمان “بادِ سرخ” را باید جدّی گرفت. واقعیت را نمیشود کتمان کرد. سیاهی و تلخیهای روزافزون، بیقانونی، کشتار دگراندیشان و انحطاط فرهنگی بهویژه رواج و گسترش دروغگویی به جایی رسیده که آدم راستگویی را در بین آن همه بازیگران، نمیتوان پیدا کرد جز طفل معصومی مانند “بهاره”ی سه-چهار ساله و مرد دنیا دیدهای چون “محسن کاظمی”، خالی شدن جامعه از راستی و راستگویی در فاصلهی نسل آنها و “صحرا” با اضطراب دایم، شناور در بیم و هراس، لحظهای از پاک نگهداشتن خود غافل نیست” (۱۳۸۹، https://dowlatabadinet).
۴. همبافت فلسفی (Philosophical context):
“نویسندگان معاصر، آگاهانه یا ناآگاهانه همان مسائلی را مطرح میکنند که در مرکز توجه بشر امروز قرار دارد و این فرصت را دارند که انرژی خود را صرف چنین ذهنیاتی کنند. پرسشهایی از این گونه که “ماهیت جهان چیست؟” و “بازتاب شایستهی فرد به جهان چیست؟” مقولاتی فلسفی اند. اولین پرسش به “متافیزیک” میپردازد. پاسخهای مربوط به پرسش دوم، از این گونه اند؛ آیا جهان معنی و مفهومی دارد یا نه؟ آیا جهان خالقی دارد؟ مایهی لذت میشود یا الم؟ و هر پرسش دیگری که به انسانیت، زندگی، مرگ، اندیشه، عشق، خدا، طبیعت، زمان، و جامعه مربوط باشد. پرسشهای فلسفی دیگر به “اخلاقیات” (Ethics) میپردازد که ناظر به رفتار فردی و اجتماعی آدمی است، مانند لذت و الم، سرنوشت و ارادهی آزاد، مهربانی و خشونت. در اثر مورد مطالعه باید دید نویسنده به این پرسشها و دهها پرسش دیگر، چه پاسخی میدهد؟ همان گونه که جهان خالقی دارد، اثر ادبی هم جهانی است که نویسنده آن را آفریده و طبعاً نویسنده نگاهی خاص به جهان بیرون دارد. همبافت فلسفی در اثر، به تلقّی او از جهان و زندگی میپردازد و این که آیا آن را میستاید یا مینکوهد؟ آیا اثر مورد بررسی، زیر تأثیر نظریات و مکاتب خاص در فلسفه یا فیلسوف و نظریهپرداز خاصی نوشته یا نه؟” (همان).
نخستین نمود رویکرد فلسفی را در رمان و در همان صفحات نخستین، نگاه “محسن کاظمی” (برادر “ماهرخ” و دایی “ساسان”) به زندگی یافتهام. او تا پیش از انقلاب 1357باوری استوار به اهداف و آرمانهای “حزب تودهی ایران” داشته وقتی پختهخواران حزب (“کیانوری” و “احسان طبری” و دار و دستهی فرصتطلب و نوکر منش) از “آلمان” به کشور بازمیگردند، جای آمریکا و کشورهای اروپای امپریالیست را در حیات اقتصادی-سیاسی ایران خالی میبینند. پس فرصت را مغتنم شمرده در مبارزهی فرهنگی با غرب و بهویژه “مدرنیته” با حاکمیت غربستیز و ضد مدرنیتهی حاکم، همداستان میشوند و در جزوههایی موسوم به “پرسش و پاسخ” همکاری ریاکارانه و مصلحتبینانهی خود را با نظام نوبنیاد همان “جبههی متحد انقلاب” مینامند و تمام سیاستورزیها و سرکوب دیگراندیشان و ملیگرایان و جنبشهای مدنی زنان و روشنفکران مستقل و چپ غیر حزبی را در دستور کار خود قرار میدهند. در برابر “کانون نویسندگان ایران” – که نهادی صنفی و روشنفکری و مستقل است و از آزادی قلم و دموکراسی دفاع میکند – “شورای نویسندگان” را علم میکنند تا نشان دهند هیچگونه خصومتی با سیاستگذاری “جمهوری اسلامی” ندارند و تمام قد در کنار “جمهوری اسلامی” ایستادهاند و به قول خودشان برای “تثبیت، تحکیم و تعمیق” آن به خدمت ایستادهاند و عملاً در برابر همهی جریانات و تشکلهای صنفی و سیاسیای قرار میگیرند که از سالها پیش به کار مبارزهی روشنفکری، فرهنگی و سیاسی پرداختهاند. بر دیوار سفارت “شوروی” در “تهران” شعار “مرگ بر آمریکا” مینویسند و نخستوزیر “مهندس بازرگان” و اعضای کابینهی او را با لباسهای فراگ غربی نقش میکنند؛ یعنی که اینان، همان کارگزاران آمریکای جهانخوار در حاکمیت “جمهوری اسلامی” اند و باید پاکسازی شوند؛ تصویری که من خود در یکی از شمارههای روزنامهی فکاهی “چلنگر” به سردبیری “محمدعلی افراشته” (شاعر، نویسنده و نمایشنامهنویس تودهای) دیدهام که در سالهای نخستوزیری زندهیاد “دکتر مصدق” انتشار یافته بود و رهبری حزب (کامبخش، قاسمی، بقراطی) او را “نوکر و سرسپردهی امپریالیسم آمریکا” معرفی میکردند. برای این که مستندتر گفتهباشم، دو نقل قول از روزنامههای حزبی آن روزهای سرنوشتساز را نقل میکنم تا بهدقت دریابیم چرا “محسن کاظمی” ترجیح داده از “حزب تودهی ایران” و سیاست مصلحتجویانه و فرصتطلبانهی آن کناره گیرد و پس از تحمل سالها زندان، گوشهی عافیت برگزیند:
“به گفتهی دکتر “کیانوری” دبیرکل “حزب تودهی ایران” پس از ۱۳۵۷ “احسان طبری” در اواخر سال ۱۳۲۹ مقالهی وحشتناکی علیه مصدق نوشت. شبی که این مقاله به ایران رسید، واقعاً شب عزای من [؟] بود. بقراطی بادی به غبغب انداخت و به اتفاق [احمد] قاسمی گفتند که: بله، بزرگترین مقام تئوریک مارکسیستی، نظریات ما را تأیید میکند (کیانوری، ۱۳۷۱، ۲۲۵).
“احمد قاسمی” – که در سال ۱۳۲۹ در رهبری حزب، نقش برجستهتری داشته – با ملّی شدن صنعت نفت مخالفت کرده، دکتر مصدق را “آخرین تیر تیرکش استعمار” میخواند و در روزنامهی حزبی “به سوی آینده” (شماره سوم، مهر ماه ۱۳۲۹) مینویسد: “عموم [عوام]فریبان، آخرین تیر ترکش استعمارند و دکتر مصدق، نمایندهی این گروه است” (صیرفیزاده، ۱۳۵۸).
“ابوالقاسم درویش” بسیار میکوشد “کاظمی” را به جمع سوداگران و قاچاقچیان و پولشویان خود نزدیک کرده، تهماندهی دارایی او را در باز سیاه و احتکار آهن تصرف و سرمایهگذاری کند. او در حالی به برادرزن خود چنین پیشنهادی را مطرح میکند که با هم دارند “تختهنرد” بازی میکنند که رخدادی دلالتگر است و به همانندی “بازی” و “قاچاق” و معاملات ممنوع اشاره دارد. او خوب میداند چنین خیالی حتی به ذهن “کاظمی” هم راه نمییابد و با ذهنیت عرفانی او مغایرت دارد و در مقام اندرزگویی رهنمود میدهد:
“کاظمیجان! به هر حال آدم ناچاره خطر کنه. زندگی سرتاسر خطر کردنه. آره، نمیشه دست رو دست گذاشت و شاهد دزدی و گرگی دیگران بود. ما هم از این خرمن، سهمی داریم. کاظمیجان! تو هم بیخود به اون میز چسبیدی. معنویت به جای خود، بنده منکر معنویت نیستم. قبول، ولی این روزها بدون زد و بند، امورات آدم نمیگذره” (۱۳).
اصطلاحی در فلسفه هست که به آن “یأس فلسفی” (Philosophical Despair) میگویند. این گونه ناامیدی و انفعال هنگامی به سراغ آدمی میآید که بر پایهی برخی مفروضات غیرواقعی، به خود و جامعهی خویش، امیدواریها و وعدههای نیکو میدهیم و از محدودیتها و تواناییهای خود و جامعه، انتظاری بیاندازه و غیرواقعبینانه داریم. “یأس فلسفی” به ما میآموزد که راه امیدبخشی را که برای خود یافته بودهایم، چه بسا خطا بودهباشد. کارنامهی تباه “حزب تودهی ایران” در گسترهی “سیاسی” و بهویژه نداشتن استقلال حزبی از اردوگاه شوروی، از کجرویهای غیر قابل جبران، سرشار بوده است. به جای این که از مبارزه برای ملّی شدن صنعت نفت پشتیبانی کند و تشکلهای صنفی و کارگری را در جهت مبارزه با “انگلستان” و “ایالات متحد آمریکا” بسیج کند، شخص “مصدق” و “نهضت ملی” را آماج انتقاد خود قرار میدهد. به جای آنکه به نیروهای ملی موجود در کشور خود تکیه کند، به “کعبهی زحمتکشان جهان” آهنگ میکند و آن را “قبله”ی خود قرار میدهد. طبیعی است که رهبران وابستهای که از آنان نام بردیم، در بزنگاه تصمیمگیری و حمایت از “دولت ملّی” و کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ به “کعبه”ی دروغین خود بگریزند. با این همه:
“یأس با وجود رنج ذاتیاش، این توان را دارد که مانند کاتالیزوری، در جهت رشد و دگرگونی در درون افراد عمل کند. یأس به جای آنکه صرفاً پرتگاهی از ناامیدی باشد، میتواند نیرویی توانمند باشد که ما را برمیانگیزد تا در ارزشها، باورها و انتخابهای خود، بازنگری کنیم. از رهگذر این فرایند، درهایی به روی خودشناسی و فرابینی شخصی باز میشود که به ما اجازه میدهد مسیری متفاوت را به سوی وجودی معنادارتر برگزینیم.
“در پهنهی خلاقیت و نوآوری، ناامیدی میتواند زمینهای مناسب برای پیشرفتهای دگرگونکننده باشد. بسیاری از هنرمندان، نویسندگان و متفکران در طول تاریخ، ناامیدی خود را در خلق آثاری جبران کردهاند که به آنان بصیرتی خاص داده است. اوج ناامیدی میتواند به عنوان سرچشمهای از الهام عمل کند و به آفرینش آثاری بینجامد که دیگران را زیر تأثیر خود قرار میدهند. با تبدیل رنج شخصی به آفرینش هنری، افراد نه تنها خود آرامش مییابند، بلکه به تجربهی جمعی بشر نیز کمک میکنند” (یوکسی، ۲۰۲۶).
بخش از روانشناسی به “تفاوتهای فردی” اختصاص دارد که “آلفرد آدلر” (A. Adler) آن را مطرح کردهاست. مطابق این نظریه، افراد گوناگون در برابر یک آسیب ذهنی و شکست فردی یا اجتماعی، بازتابهای متفاوتی دارند. اگر آنچه موجب ناامیدی شده بیاندازه و توان بازتاب شایسته و مناسب اندک و تواناییهای برخاسته از “خرد نقادانه” ناچیزتر باشد، فرد مأیوس ممکن است به گرایشی مذهبی کشیده شود؛ چنانکه “داستایفسکی” (Dastoyevskiy) در روزگار تبعید خود به “سیبری” به آن آهنگ میکند یا “پوشکین” (Pushkin) پس از شکست جنبش “دکابریستها” در 1831به این پهنه کشیده میشود. برخی دیگر مانند “شاملو”، “شاهرخ مسکوب” و “دکتر محمدجعفر محجوب” و “دکتر عبدالرحیم احمدی” به خلق برترین آثار شعری، تحقیقی و “ادبیات عامیانه” و ترجمه روی میآورند و آفرینش آثار ادبی و فرهنگی را بر کنش سیاسی برمیگزینند و بر شکست حزبی و ناامیدی برخاسته از آن، چیره میشوند.
“محسن کاظمی” اما به راه عرفان میرود. شاید در نخستین نظر، این گونه پاسخ به شکست در مبارزهی حزبی پیشین، کجراهه تصور شود، اما آنچه از پندار، گفتار و کردار او در رمان برمیآید، رفتن به راه مدارا، آشتی، مردمداری و بروز عواطف انسانی است. در حالی که “مهلقا” و “ماهرخ” در جشن نامزدی پیوسته به هم نیش و کنایه میزنند، رابطهی میان “شوکت” و همسرش “کاظمی” محترمانه و دوستانه است ” و لبخندش به دل صحرا مینشیند” (۱۱). در حالی که “درویش” مانند سگ پاسوخته در پی جور کردن معاملههای سودآور احتکار آهن است، “کاظمی” نگاهی دیگر به زندگی دارد:
“آقای کاظمی مردی حلیم و بردبار است که بهرهی کافی از عرفان ایرانی برده و از مریدان مولانا جلالالدین بلخی است. کاظمی به دنیا و زندگی به چشم دیگری نگاه میکند و بر خلاف درویش، زندگی بیدغدغه و آرامی را از سر میگذراند” (۱۳).
در حالی که دو خواهر (“مهلقا” و “ماهرخ”) در اتحادی نامقدس پیوسته بر ضد “صحرا” و کوشش او برای رهایی “میثم” سخنپراکنی میکنند، “کاظمی” و همسرش “شوکت” به سویههای انسانی رفتار “صحرا” نظر دارند. وقتی “مهلقا” به پیشینهی سیاسی “دایی میثم” اشاره میکند که “تنش به تن کمونیستها خورده” (۸۸) “کاظمی” هم در جواب میگوید:
“دوران انقلاب هم که همه مثل “صحرا” هوادار شده بودند و شعار میدادن. مگه تو واسهی “بختیار” شعار نمیدادی و اشک نمیریختی؟ . . . حالا “صحرا” حامله است. به هر حال “صحرا” به شما وارد شده، درواقع، مهمون شما است.” (همان).
اگر از باورهای متافیزیکی”کاظمی” بگذریم، بخشی دیگر از دانشِ فلسفه “اخلاق” است:
“اخلاق یا فلسفهی اخلاقی، به بخشی از فلسفه گفته میشد که متضمن قانونمندسازی، جانبداری و معرفی مفاهیمی از نوع رفتار خطا و صواب است. علم اخلاق، در جست و جوی پاسخ به پرسشهایی در مورد اخلاقی بودن رفتار انسان از رهگذر تعریف مفاهیی مانند “خیر” و “شر”، “درست” و “نادرست”، “فضیلت” و “رذیلت” و “عدالت” و “جنایت” است. فلسفهی اخلاق نیز پیوندی با زمیههایی چون روانشناسی اخلاقی، اخلاق توصیفی و نظریهی ارزش دارد” (دانشنامهی اینترنتی فلسفه، ۲۰۱۹).
خانوادهی درویش، از جمله خانوادههای بیریشهای هستند که تنها در باتلاق جامعهی تباه پس از انقلاب به نان و نوایی رسیدهاند و “ابوالقاسم درویش” در این میان و در بستر جامعهی ناسالم پس از انقلاب و در گیر و دار جنگ ایران و عراق به آلاف و الوف رسیدهاند. اینان نه اخلاق و منش شهرنشینان بافرهنگ را دارند، نه مانند “صحرا” در یک خانوادهی روستایی با ارزشهای اخلاقی بار آمدهاند. منش و ذهنیت چیره بر این خانواده، پیروی از ذهنیت “پراگماتیسم” (Pragmatism) یا “اصالت عمل” است؛ یعنی هر آنچه به نفع ما باشد، همان “واقعیت” میتواند بود. وقتی “درویش” آشکارا میگوید: “نمیشه دست روی دست گذاشت و شاهد دزدی و گرگی بود. ما هم از این خرمن، سهمی داریم” آشکارا به منش “اصالت عمل” خود اشاره میکند. چنین طبقهای انگلی – که کار تولیدی خاصی را پیشه نمیکند و تنها از نوسانات یک اقتصاد فاسد “رانت” سود میبرد، نمیتواند به هیچ اصل والای اخلاقی باور داشته باشد. من تنها به چند مورد از
نمودهای تباهی اخلاقی و خوار و خفیف شدن “فضیلت” و چیرگی “رذیلت” بر منش کسان این خانواده اشاره میکنم تا این بخش از “همبافت فلسفی” را به پایان بردهباشم و گرنه، پرداختن به همهی جوانی مسأله، مجالی فراخ میطلبد.
“ساسان” در همان شب نامزدی خود وقتی در برابر آینهای میایستد، متوجه تار مویی میشود: “آن را از روی شانه برمیدارد؛ در برابر روشنایی چراغ میگیرد . فندک میکشد و تار مو را میسوزاند. زنی برهنه در نگاهش پیچ و تاب میخورد و محو میشود: آه! تو مرا کشتی ساسان!” (۲۲). این گونه اظهار سرخوشی به خاطر همکناری با “صحرا” نیست، زیرا او به شدت از شوهرش بیزار است و حتی عکسهای شب نامزدی را یکیک پاره کرده در سطل آشغال ریخته تا یادبودهای آن “شب داغزنی” را فراموش کند و “ساسان” همسر را “زنک هیستریک” خوانده است (همان). روز بعد “بهرام” پسر هوشیار “صحرا” لنگهی جورابی را از جیب پدر بیرون میآورد که از جمله شیطنتهای اروتیک و همیشگی “مهلقا” با شوهر خواهر است. وقتی “ساسان” به حمام میرود، “مهلقا” پیشنهاد میکند بیاید و پشت او را لیف بزند و میگوید: “حیف! کاش هنوز بچه بودیم و توی وان، آببازی میکردیم! ساسان زیر دوش به یاد میآورد که از دوران کودکی تا بعد از بلوغ، خواهرش روی لبهی وان نیمبر مینشست؛ پشت او را با لیف میکشید”. “ساسان” به خواهرش – که از روی شیطنت دست او را با قاشق داغ سوزانده و آن را بیدلیل مدتها در دست گرفته و با آن اشارات اروتیک دارد – میگوید: “تو نمیخوای بزرگ بشی مهلقا! ها؟ هنوز عوض نشدهای.” و “مهلقا” میگوید: “چرا بزرگ بشم؟ مگه بچگی چه عیبی داره؟” (۳۶-۳۵). اندکی بعد “بهرام” – که برای برداشتن پول به اتاق پدر رفته تا از جیبش پولی برای مدرسه بردارد، متوجه “لنگه جوراب بدننمای زنانه”ای میشود که در جیب پدر گذاشته شده است (۲۹). در یک مورد دیگر “صحرا” سرزده وارد خانه میشود و ” ساسان” و “مهلقا” را در یک اتاق دربسته در حال همکناری غافگیر میکند در حالی که “بهاره” را بیرون کردهاند و او با عروسک خرسش به در تکیه داده و خوابش برده است (۳۸). در جایی دیگر “صحرا” از رفتارهای اروتیک “مهلقا” پرده برمیدارد:
“اون جوراب زنانه رو “مهلقا”ت خواهر “شیطون بلا”ت تو جیبت گذاشته. من بوی عطر مهلقا رو میشناسم و حتی میدونم درویش از کدام کشور عربی براش میخرد” (۴۹-۵۰).
این گونه رفتار غیر اخلاقی، تنها به “مهلقا” محدود نمیشود. در یک جا خواننده درمییابد که “ماهرخ” مادر “ساسان” هم به سقاخانه رفته تا نذر و نیاز کند و بلایی سر “صحرا” بیاید (۱۰۵) که نه تنها خرافی، فاناتیسم و پسافتادگی فرهنگی او را نشان میدهد، بلکه از مراتب دشمنانگی او در راستای عروسش خبر میدهد. برادرش “کاظمی” در بارهی او میگوید:
“مشکل مهلقا حل شدنی نیست. مهلقا نازا است. سالها دوا و درمان کرده؛ به جادو و جنبل و دعا متوسل شده. به ضریح تمام امامزادههای دور و نزدیک دخیل بسته. چندین بار پای پیاده به امامزاده داوود رفته و گهوارهی کوچکی را بین دو خرسنگ آویخته؛ عروسکی پارچهای را به جای بچه توی گهواره خوابانده. مهلقا حسرت بهدل کینهکش و حسود است و سایهی بچههای “صحرا” را روی زمین سبز نمیبیند. مهلقا از همهی زنهای باردار دنیا نفرت دارد” (۲۰۷).
۴. همبافت ادبی (Literary Context):
“هر اثر ادبی، بازتاب و پاسخی به دیگر آثار ادبی است. نویسندگان در قبال این آثار ادبی مثبت یا منفی، بازتاب نشان میدهند. یک اثر ادبی، چه رابطهای با مقولات مهمتر ادبی دارد؟ آیا میشود آن را با یکی از مکتب ادبی از نوع “رمانتیسم”، رآلیسم”، ناتورالیسم” ئ پسامدرنیسم و غیره مطابقت داد؟ اگر چنین است، چند و چون این رابطه کدام است؟ تفاوت اثر مورد مطالعه با دیگر آثاری از همین گونه چیست؟ به چه دقایق و نکاتی اشاره کرده که پیشتر نخواندهاید و برایتان تازگی دارد؟ کدام نویسنده یا نویسندگان، نویسندهی اثر مورد بررسی شما را زیر تأثیر نهاده است؟” (همان).
واقع، این است که من پس از تنها یک بار مطالعهی این رمان و درنگی بر آن، شگفت زده شدم و اگر گزافه نگفتهباشم، آن را یکی از برجستهترین رمانهای معاصر ایران یافتم. من اصولاً با عنوان “برجستهترین” جز در مواردی استثنایی (مانند “شاهنامه” و همانندانش) باور ندارم و شاهکارهای ادبی را باید تنها “یکی از برجستهترین”های ادبی دانست. این رمان جز ارزشهای محتوایی، گنجایی بسیاری برای خوانش “فرمالیسم” و “رمان مدرن” دارد. شمارهی صفحات مقاله، اجازه نمیدهد زیاد بنویسم اما باور دارم که در بارهی “باد سرخ” دست کم، چند مقاله باید نوشت تا حق خوانش گزارده شود.
- ساختار حلقوی یا چرخهای روایت (Circular or cyclical narrative style):
در تعریفی که “فورستر” (E.M. Forster) از “داستان” (Story) ارائه میکند، میگوید:
“داستان، نقل وقایع است به ترتیب توالی زمان؛ در مثل، ناهار پس از چاشت و سهشنبه پس از دوشنبه و تباهی، پس از مرگ میآید و بر همین منوال” (فورستر، ۱۳۵۷، ۳۶).
این گونه تعریف سنتی از “داستان”، تا اندازهای هم زیر تأثیر همان ذهنیت “ارسطو” (Aristotle) از “تراژدی” باستان است که در “فن شعر” (Poetique) خود مینویسد:
“تراژدی، عبارت است از تقلید کردارهای تام. . . و امر تام، امری است که آغاز، واسطه و نهایت داشته باشد. آغاز، امری است که بهذات خویش مستلزم آن نباشد که که دنبال چیز دیگری آمده باشد اما در دنبال خود او، امری هست که به حکم طبیعت وجود دارد.. اما پایان، امری است که برعکسِ این، یعنی بر خلاف آغاز باشد و آن، عبارت است از از چیزی که بهذات خویش و به حکم طبیعت، همیشه در دنبال چیز دیگر باشد اما در دنبال آن دیگری، چیزی نباشد” (زرینکوب، ۱۳۵۷، ۱۲۵).
با این همه، “شروع” (Opening) در “باد سرخ” به عنوان یک “رمان مدرن” تابع هنجارهای داستاننویسی کهن و حتی قرن نوزدهم نیست. یکی از برجستهترین نمودهای این بازنگری در روایت اینگونه رمان، “روایت غیرخطّی” (Non-linear narrative) و “روایت حلقوی” است. من نخست، بخشی از آغاز داستان را خیلی کوتاه میآورم و بیدرنگ به پایان رمان میپردازم که درواقع، با آنچه در آغاز آمده، همانند مینماید اما سپس توضیح میدهم که این تکرار عبارت، هرگز یکسان نیست و معنی و دلالت یگانهای را به خواننده القا نمیکند تا خواننده به دقت دریابد “ساختار حلقوی روایت” چه معنایی دارد. “فلیکس لِنهارد” (Felix Lenhard) در بارهی این گونه شگرد روایی مینویسد:
“پایه و زیربنای یک روایت دایرهای، یک تصویر، عبارت، شیء یا لحظهای یگانه است که ظرفیتی دو معنایی دارد. یک چیز در ابتدای داستان، و چیزی غنیتر یا پیچیدهتر در پایان آن. بهترین تصاویر دایرهای در اولین برخورد، تصویری عادی و پیشپا افتاده باید به نظر برسد. این تصویرها باید در حکم “نقطهی شروع” (starting point) باشد، نه این که در بارهی آنها با جزئیات نوشت و مثلاً در بارهی “زمینهی اجتماعی” (Context) چیزی گفت. وقتی خواننده تصویر آغازین داستان را میخواند، باید فکر کند: اینجا جایی است که ما خوانندگان شروع میکنیم و هرگز نباید فکر کنند: این تصویرها دیگر باره و در جایی، تکرار خواهند شد. وقتی من شروع به طراحی یک ساختار دایرهای میکنم، از خود میپرسم: چه عنصر واحدی میتواند هم به معنای “نقطهی شروع” باشد، هم به معنای “ورود” ((arrival به ساحت ساختار؟ در مرحلهی دوم، سؤال بعدی من این است: این تصویر در ابتدا چه معنایی دارد و در پایان چه معنایی باید داشته باشد؟ بیشتر ساختارهای دایرهای جادویی شامل تحول معرفتی هستند” (لنهارد، ۲۰۲۶-۲۰۲۰).
اکنون به چگونگی کاربرد شگرد روایت حلقهای در آغاز و پایان رمان بنگریم:
” قطار لکنته از خواب صحرا میگذرد. . . صحرا هراسان به هر سو نگاه میکند. کوپه خالی است. مسافرها پیاده شدهاند و هیچ اثری از چمدان و همسفر او نشمین نیست. دخترک را گویا با آن چمدان کهنه بردهاند و او ناباور، گیج و منگ دور خودش میچرخد: “نشمین؟” خواب است یا بیدار؟ جای نشمین خالی است” (۷).
و این هم پارهای از صحنهی پایانی رمان:
“سلیم نمیخوابد. از زور درد و خیالِ صحرا نمیتواند بخوابد. از کوپه بیرون میزند؛ تلوتلو میخورد و تا او را پیدا نمیکند، در یک جا آرام و قرار نمیگیرد: “آه! یار در خانه و ما دور جهان میگردیم.” صحرا در کوپهی مجاور سر بر شانهی نشمین گذاشته و به خواب رفته است. قطاری لکنته از خواب صحرا میگذرد.” (336-335).
با مقایسه میان این دو عبارت و جای و جایگاهشان در رمان، خواننده نیک درمییابد که نخستین عبارت – که ظاهراً باید “شروع” روایت باشد – درواقع به پایان واقعی داستان اشاره دارد، زیرا “صحرا” پس از پریدن از کابوس، کوپه را خالی از مسافر میبیند. “صحرا” پیوسته در خواب، کابوس میبیند و ناگهان از خواب پریده و کوپه را خالی از مسافر و مسافرت را گویی به پایان رسیده مییابد. او درمییابد که دوست همدورهای دانشکدهاش “نشمین” نیز کنارش نیست، زیرا او را برای اعدام به رستوران و نزد آن قاضی شرع بردهاند که وظیفهاش اعدام دیگراندیشان و مخالفان چپگرای رژیم نوبنیاد مانند “میثم مینابی”، “نشمین” و “سارا” [“صحرا”] کوشکی” است (۳۳۹). اصلاً قطار از حرکت بازایستاده و در شن فرورفته و رستوران نیز در حال سوختن است (۳۴۵). اما در دومین عبارت و در آخرین صفحهی رمان، هنوز از همسفران، کسانی هستند. چشم “سلیم مینابی” دستیار کارگردان به “صحرا” میافتد که سر بر شانهی “نشمین” نهاده و خوابیده است. در این حال، میتوان یقین کرد که روایت، از “پایان” به آغاز باز گشته است که هنوز بسیاری از رخدادهای شوم و چِندِش آور اتفاق نیفتاده که در مصطلحات ادبی به آن “گریز” (Digression) میگویند. با این همه، جملهی “قطار لکنته از خواب صحرا میگذرد” در آغاز و پایان داستان عیناً تکرار شده و معنی ضمنی و تلویحی آن، این است که حرکت بسیار کُند “قطار لکنته”ی جامعهی پس از انقلاب، دست کم در ذهن “صحرا” و خواننده متوقفشدنی نیست. “صحرا” نیز پیشتر خود را از پنجره بیرون انداخته و چاهی شنی او را در خود فروبلعیده (۳۴۴) زیرا او با آن بینش شهودی خود، دریافته که “صالح سیاهپوش” او را شناخته و بیگمان دستگیرش خواهد کرد و “روحانی بانفوذ” به اعدامش اشاره خواهد کرد. “قطار لکنته” در این رمان، استعارهای از “جامعه”ی پس از انقلاب است که در طی مسیرش، زنان زِناکار را سنگسار میکنند؛ دست زنان و مردان سارق را از مِرفَق میبُرند و در روغن داغ فرومیبرند تا خون در رگها بند بیاید یا “فرزندان رشید انقلاب” را میبینیم که میخواهند برای “آزاد کردن قدس” اشغال شده “به مأموریت بروند” (۳۳۸).
- یکی دیگر از شگردهای روایی که به غَنای همین شیوهی روایت کمک میکند، “پیشآگهی” (Foreshadowing) است که بهتصادف، با هم پیوندی نزدیک دارند. “کادن” (Cudden) در بارهی این شگرد داستانی مینویسد:
“پیشآگهی به گونهای شگرد چیدمان رخدادها و دادههای متنی گفته میشود که آنچه را باید سپس به آنها پرداخت، در همان آغاز داستان و پیشاپیش بیاورند. رمان خوشساخت به عنوان نمونه، به رمانی اطلاق میشود که آنچه را به فرجام ممکن است روایت شود، در همان آغاز به اشاره گفته شود. این گونه شگرد روایی، مایهی یگانگی ساختاری و مضمونی اثر ادبی میشود” (کادن، ۱۹۹۹، ۳۲۶).
رمان بهویژه در نخستین صفحات و فصولش – که خوشبختانه به جای “فصل اول” و “فصل دوم” نامهایی دلالتگر و تازه مانند “وادی ملخ” و “منزل اول” دارد – آغازی دلالتگر، سراسر رمز و راز و تکرار رخدادهایی گذرا دارد که اگر قرار بود به گونهای جدّی به آن پرداخته میشد، فصلی جداگانه میبایست داشت. اما من تنها بر همین شگرد “پیشآگهی” تمرکز و به آن اشاره میکنم. نخستین، برجستهترین و محوریترین آن، سایهی شوم مردی ناهموار و ناتراش است که هم برای “صحرا” سوداها در سر دارد، هم به جان و به تن، او را به خنجر بیم میدهد. من آنها را همگی در کنار هم مینهم تا خواننده را با تکرار برخی عبارات و اشارات، بیش خسته نکنم:
“کولیها؟ گذر کاروان کولیها از وادی ملخ؟ “نشمین، نشمین؟” جای نشمین خالی است. هوهوی باد و صدای آن مردک سمج سیاهپوش مکرر میشود: “ما ایّوب دهریم صحرا خانم!” صدای آشنای صالح سیاهپوش دم به دم نزدیکتر میشود: “گفتی کجا است برادر؟ ها؟ کدام کوپه؟” شیشهی پنجره به پایین میلغزد و باد و فوج ملخها هجوم میآورند. یک دم در برابر باد و شب تاریک، درنگ میکند: “باد سرخ؟” زانوهای “صحرا” دمی به تردید میلرزند و آن زن کورِ کولی را به یاد میآورد که در ولایت “چشمه نادید” ماندگار شده بود؛ زن کوری که سالها پیش به مادرش گفته بود:”خانم! دختری در صحرا به دنیا میآوری مثل پنجهی آفتاب که در باد سرخ گم میشود.”
“فرار، فراز از آن مردک سمجی که هر شب در پناه تیر چراغ برق کشیک میدهد و دایم سایهی او را راه میبرد. . . فرار، فرار از ساسان که زندگیاش را روز به روز بیشتر تباه میکند. کوچه خالی است و آن سایهی پشت تیر چراغ برق، جابهجا میشود. . . . باد سرخ و آن قطار لکنته که هرگز به مقصد نمیرسد. صحرا آرزو دارد روزی از روزها با یکی از این قطارهای لکنته برود. به کجا؟ به آن سر دنیا؟” (۱۱-۷).
خواننده از همان نخستین صفحهی رمان پیوسته با این واژگان، جملهها و گزارهها روبهرو میشود که هر یک به نوبهی خود، معنی یا دلالت، راز و رمز، پرسش و معما و ابهامی خاص خود دارند و نمیداند که اینان کیانند و چه کردهاند یا میخواهند کرد. از گذر “کولیها” سخن به اشاره میرود و نیک میدانیم که اینان طایفهای از “غربتی”هایند که پیوسته در حال “سفر” و “حَضَر”ند و دست کم، “فالگیری” و پیشگویی از جمله پیشههای آنان است. اصلشان از “کابُل” (کاوُل، ، کاوُلی، کابُلی) و در سرتاسر ایران زمین پراکنده و در “خراسان” بیشتر. این که این کولی که آیندهی “صحرا” را پیشگویی میکند، البته “کور” است و معنی و مفهومش نخست اشاره به پیوند میان “زن” و نقش آنان در روزگاران اسطورهای و تاریخی به عنوان کسانی مطرح میشود که گویا به یاری “انیما” یا “روان زنانه” و نیروی جادویی و فرابینانهی خود میتوانند از آنچه در آینده رخ خواهد داد، به مخاطب خود بگویند. کور بودن او، مانعی بر سر راه پیشگوییاش نیست، زیرا او گویا غیرمستقیم با “عالم غیب” و “عالم ارواح” پیوندی دارد. این کولی “صحرا” را در نوزادی در”باد سرخ” یافته و نگاهداری کرده و از آیندهاش نیز نیک آگاه است و بر “صحرا” همان میرود که او پیشبینی کرده است. این نیروی و شگرد “پیشگویی” را در ادبیات داستانی “Foreshadowing” و تحقق و”اجرا”یش را “Performance” میگویند. “سلیم” نیز – که از جمله دوستداران و دوستان او است و برادرش را هم مانند “میثم شبگرد” اعدام کردهاند – “در کابوسی “زنی را میبیند که مانند پرندهی دشتی در باد، بالبال میزند. باد زوزه میکشد؛ رخت و لباس را بر تن او پاره میکند. صحرا دور خودش میچرخد؛ به پشت میافتد و چاهماسهای او را آرام آرام میبلعد” (۳۴۳۰۳۴۴).
دومین شخصیت داستانی “نشمین” است که پس از گریز از “تهران” و خانهی “هاشم” (۳۳۴) همسفر و همدل و در کنار “صحرا” بوده است اما “صحرا” ناگهان درمییابد که جای او در کوپه خالی است (۷). در پایانههای رمان خواننده درمییابد که “صالح سیاهپوش” نیز او را به پاسداران لو داده و “نشمین” را دستگیر و به رستوران قطار میبرند. “سلیم” به “هاشم” کارگردان فیلم “باد سرخ” میگوید تو برای “روحانی بانفوذ” یا قاضی شرع خدمتها کردهای و میتوانی پادرمیانی کرده او را از اعدام برهانی، اما این روباه حیلهگر تودهای کامخواه، این پیشنهاد را به سود خود نمیداند و او نیز به سرنوشت همان اعضای سازمان چریکی دچار میشود:
“صالح سیاهپوش بلندبالا و ریشو در میدان نگاه کارگردان قرار دارد و او را دورادور زیر نظر گرفته است. . . . پاسدارها نشمین را همراهی میکنند و با اشارهی سیاهپوش به رستوران قطار میبرند. گوشهی چمدان کهنهی “صحرا” از زیر بال چادر نشمین بیرون افتادهاست ” (۳۴۰-۳۳۹).
“نشمین” نامزد پیشین “هاشم” بوده و به خاطر بیوفایی و کامخواهی او جنین خود را از او سقط کرده اما “هاشم” میگوید من به این دلیل قصد داشتم نقش اول فیلم را به او بدهم که تصور نمیکردم او عضو همین سازمانهای چپ بوده باشد و “نشمین” هم به این دلیل به من پیله کرده بوده که میخواسته نقش قهرمان زن را به او بدهم. سیمای یک هنرمند و روشنفکر فرصتطلب و خائن تودهای را بیشتر در همین رمان باید دنبال کرد: “جانم! عزیزم! ما داریم روی لبهی تیغ راه میریم. توی این اوضاع و احوال، فوراً به آدم مشکوک میشن” (۳۴۰). این گونه توجیهات چه اندازه به ذهن ما دههی چهل و پنجاه آشنا است!
سومین کابوس و شبح، همان “صالح سیاهپوش”ی است که به اشارهی “آقای درویش” و همکاری “ساسان” و تبانی با “سازمان اطلاعات و امنیت ملّی ایران” (“ساواما”) زیر تیر چراغ برق و روبهروی پنجرهی اتاق “صحرا” خود را پنهان کرده تا شاید بتواند ردی از “میثم شبگرد” بیابد که چه بسا به ملاقات “صحرا” بیاید و بیدرنگ دستگیرش کند. او خود نیز روزگاری از خواستگاران “صحرا” در “چشمه نادید” میبوده اما پدرش به او جواب رد داده و به همین دلیل، از “صحرا” نیز کینهای بیاندازه در دل دارد و وقتی میگوید: “ما صبر ایّوب دهریم صحرا خانم!” زخم چرکین و مزمن کین و ناکامی خود را نشان میدهد. “میثم” دایی “صحرا” و از فعالان “سازمان چریکهای فدایی خلق” بوده و در ارتقای ذهنیت اجتماعی و سیاسی “صحرا” نقشی تعیین کننده داشته است. “صحرا” یک جا به همکاری خود با “دایی میثم” اشاره میکند و در همان حال از “چمدان کهنه”ای یاد میشود که زیر بال چادر خود پنهان شده که اکنون خواننده به راز و رمز آن نیز پیمیبرد که چگونه “نشمین” فداکارانه آن چمدان پر از نامههای عاشقانه و شعارها را با خود برداشته تا یکوقت به دست پاسدارها نیفتد و “صحرا” گزندی نبیند و من در رفتار نمادینش چه اندازه شکوه و هوشیاری زنانه و ایثار میبینم:
“صحرا چهقدر شعار، شعر و مقاله برای نشریهی سازمان دایی میثم تایپ کرد؛ شعرهای انقلابی، حماسی و شعرهای عاشقانه و نامهها را هنوز توی چمدان کهنه نگه داشتهاست. چرا ؟ . . . آه! [میثم] چه شور و شوقی داشت وقتی ساعتها پشت میز مینشست و مینوشت و صحرا با چه ولعی نوشتهها را میبلعید! صحرا باور کردهبود که این آدمهای شیدا، این شیفتگان عدالت و آزادی با خطوط کج و معوج و شتابزده دنیا را زیر و زبر میکنند” (۳۲۶).
- تلمیح (Allusion): زیرساخت آرایهی معنوی “تلمیح” البته “تشبیه” است، چون میان نیّت نویسنده و رخداد، شخص و موضوع مورد اشاره، گونهای همانندی هست. همان گونه که “آبرامز” (Abrams) نوشته است، هدف از گوشهی چشمی به کسی یا چیزی داشتن “دریافت مطلب” از جانب خوانندگان فرهیخته و همفکر زمان نویسنده است ” (آبرامز، ۱۹۹۳، ۸). “تلمیح” از یک سو، باعث “ابهام” (Ambiguity) میشود، زیرا تنها برخی از خوانندگان خاص آن را درمییابند و از سوی دیگر، باعث “ایضاح” مطلب میشود. گذشته از این، “تلمیح” اصولاً با “بینا-متنی” (Intertextuality) پیوندی دارد، زیرا به متونی نظر دارد که پیش از این اثر نوشته شده و بر سرشاری متن موجود میافزایند. من برای این که سخن به درازا نکشد، تنها به دو مورد اشاره میکنم.
یک جا وقتی “مهلقا” دختر “ماهرخ” ضمن مشاجره از رازی پرده برمیدارند. “ماهرخ” مادر “ساسان” – که نمیتواند
شاهد دیدن “صحرا” و یک نوزاد دیگرش باشد، پیوسته در پی چارهجویی برای سر بهنیستی آنها است. “مهلقا” میگوید:
“– لابد بنده رفتم سقّاخونه شمع روشن کردم. مامان! دیگه از بچه حرف نزن! فهمیدی؟ حالم به هم میخوره”
“- آخه مگه تقصیر منه که تو بچهدار نمیشی؟” (۱۰۵).
در یک صحنهی دیگر هم خواننده درمییابد که “مهلقا” – که زنی خرافی و سطحی است – در یک گوشهی خلوت سبدی را – که حاوی عروسکی است – دارد میجنباند به این نیّت که مثلاً عروسک، بچهای است که او آرزویش را داشته است. این رفتار جادوگرانه، “بهاره” را زیر تأثیر قرار میدهد و چون “عمه لقا” را غافلگیر کرده، خود را میبازد:
“بهاره، عمهلقا را بار آخر در سفر “امامزاده داوود” دیده و در این دیدار، انگشت لاغر و لرزان عمه – که به تهدید به سوی او نشانه رفته بود – در خاطرش مانده بود. عمهلقا آن روز از همه کناره گرفتهبود. تنهایی در گوشهای خلوت کردهبود و در گلو گریه میکرد. عمهلقا بندهای رنگی گهوارهی کوچکی را به ساقهی علفها گره زدهبود؛ عروسکی را درون گهواره خوابانده بود و در شکاف خزه بستهی دو صخره تاب میداد و آرام آرام زیر لب وِرد میخواند و خودش را میجنباند” (۳۱).
این گونه رفتارهای جادوگرانهی مادر و دختر، نویسنده و “صحرا” را به یاد تراژدی “مکبث” (Macbeth) میاندازد. وجه تشابه در این دو صحنه، این است که سه خواهر جادوگر در نمایشنامهی “شکسپیر” (Shakespear) در حمام “مکبث” سردار را به خیانت به ولینعمتش برمیانگیزند و او را متّصف به عناوین و القابی میکنند که پس از خیانت و کشتن شاه، بهرهی او خواهد شد:
“جادوگر اول: درود و سلام ای مکبث! درود بر تو ای امیر “گلامز”!
“جادوگر دوم: درود و سلام ای مکبث! درود بر تو ای امیر “کودور”!
“جادوگر سوم: درود و سلام ای مکبث که پس از این، پادشاه خواهی شد.” (شکسپیر، ۱۳۷۰، ۸).
دومین “تلمیح” به “یهودا” در “انجیل شریف” است. “صحرا” دو برادر به نامهای “قاسم” و “داوود” دارد که بسیار زیر تأثیر آموزههای بسیجی و انقلاب اسلامی اند اما آتش “قاسم” تیزتر است و هیچگونه خُردهای را بر انقلاب و نهادها و رهبران برنمیتابد و برادر خردهگیرش را هم تهدید میکند. “صحرا” برادرش “قاسم” را میبیند که از خانه بیرون رفته و میپندارد که دارد پیش یک “برادر” و مقام مسؤول میرود تا گزارش دهد که مثلاً برادرش به انقلاب واقعاً باور ندارد یا بدتر از آن “دایی میثم”ش ضدانقلابی و کمونیست و فراری است. این هم یکی دیگر از کرامتها و “ارزشها”ی انقلاب اسلامی است که کسی، نزدیکترین عضو خانوادهاش را لو بدهد و مژدگانی بگیرد. “صحرا” نگران “دایی میثم” است:
“به کجا رفته؟ پیش مقامات؟ خدایا! من حتی از برادرم میترسم. یهودا، یهودا! این پسره دودمان ما رو به به باد میده” (۱۹۳).
“دولتآبادی” در گزینش “یهودا” به عنوان یک حواری اما خائن به نزدیکترین شخصیت معنوی یعنی حضرت “عیسی مسیح” و همانندی “میثم شبگرد” چریک فدایی به “عیسی” ژرفای هوشیاری خود را نشان داده است. “یهودا” یکی از دوازده “حواری” آن حضرت است اما حاضر شده او را در ازای دریافت چند سکه به دشمنانش واگذارد. در “انجیل شریف” نیز آمده است: “آنگاه یهودای اسخریوطی پیش سران کاهنان رفت و گفت: “اگر عیسی را به شما تسلیم کنم، به من چه خواهید داد؟” آنان سی سکهی نقره را شمرده به او دادند. از آن وقت یهودا به دنبال فرصت مناسبی بود تا عیسی را تسلیم کند” (مَتی، ۲۶، ۱۶-۱۴).
منابع:
انجیل شریف یا عهد جدید. از انتشارات انجمن کتاب مقدس ایران،چاپ چهارم، ۱۹۸۹.
دولتآبادی، حسین. باد سرخ. لندن: نشر مهری، چاپ دوم، ۲۰۱۷ (۱۳۹۵).
زرینکوب، عبدالحسین. ارسطو و فن شعر. تهران: انتشارات امیرکبیر، چاپ دوم، ۱۳۵۷.
شکسپیر، ویلیام. تراژدی مکبث، ترجمهی فرنگیس شادمان (نمازی). تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ چهارم، ۱۳۷۰.
صیرفیزاده، محمود. ملیّت و انقلاب ایران. تهران: شرکت نشر فانوس، ۱۳۵۸.
فورستر، ادوارد مورگان. جنبههای رمان، ترجمهی ابراهیم یونسی. تهران: با همکاری انتشارات امیرکبیر، چاپ دوم، ۱۳۵۷.
کیانوری، نورالدین. خاطرات نورالدین کیانوری. تهران: انتشارات اطلاعات، ۱۳۷۱.
Abrams, M.H., A Glossary of Literary Idioms. Sixth Edition. Harcourt Brace Publishers, 1993.
Azghandi, Alireza; Rojan Hesam Ghazi, A Study on the Identity of the New Middle Class in Iran in last three Decades Since the Islamic Revolution (95-121). Political Research Vol.5, No.10, Summer 2018.
Bransford, J. D, & M. K. Johnson. “Contextual Prerequisites for Understanding: Some investigations of Comprehension Recall”. Journal of Verbal Learning and Verbal Behaviour
,1972, 11, 717-726.
Cuddon, J. A. (revised by C. E. Preston). The Penguin Dictionary of Literary Terms and Literary Theory. Penguin Books, 1999.
Eco, Umberto. The Role of the Reader. Bloomington: Indiana University Press, 1979.
Firth, JR. “The Technique of Semantics”. Transactions of the Philological Society. 1935, 36-72 (Reprinted in Firth 1957) Papers in Linguistics. London: Oxford University Press, 7- 33.
George Mason University. Five Types of Context for Literary Works, 2026.
Grover, Julie. GCSE English Literature. Longman Revise Guides, 1988.
Internet Encyclopedia of Philosophy. “Ethics” Cited in: Wikipedia: the free encyclopedia, 2019.
Lenhard, Felix. How to Build a Circular Story That Ends Where It Began Storytelling & Narrative? © 2020-2026 Vulpine Creations. All rights reserved.
Niazi, Nozar; Gautam, Rama. How to Study Literature: Stylistics & Pragmatic Approaches.
Tehran: Rahnama Press, 2007.
Stout, J. “What is the Meaning of a Text?” New Literary History, Problem of Literary Theory. Vol. 14, No. 1, 1982, pp. 1-12.
Vasberg, Arkady. The Murder of Maxim Gorky: A Secret Execution, Enigma Book, 2006.
Verdonk, Peter. Stylistics. Oxford University Press, 2010.
Yüksel, Galip. The Philosophical Exploration of Despair: Illuminating the Depth of Human Experience. 2026.








