مرکز چشماندازهای باستانی خاورمیانه (CAMEL Lab) در مؤسسه مطالعات فرهنگهای باستانی دانشگاه شیکاگو، با همکاری انجمن باستانشناسی ایران و همت دکتر سپیده مازیار، پژوهشگر برجسته، پروژه «میراث فرهنگی خاورمیانه در معرض خطر در درگیریهای مسلحانه» را در مارس ۲۰۲۶ راهاندازی کرد.
این ابتکار شامل یک نقشه تعاملی آنلاین (heritagewatch.camelab.net) است که مکان دقیق سایتهای میراث فرهنگی ایران را که در جریان درگیریهای اخیر (حملات ایالات متحده و اسرائیل) آسیب دیده یا نابود شدهاند، ثبت و نمایش میدهد. تا کنون بیش از ۶۹ مورد خسارت تأییدشده در این نقشه ثبت شده است.
هدف اصلی پروژه، مستندسازی دقیق خسارتها، حفظ حافظه تاریخی، جلب توجه جهانی به خطر نابودی میراث غیرقابل جایگزین ایران و فراهم کردن فضایی برای ثبت خاطرات و داستانهای شخصی شهروندان مرتبط با این مکانها است.
این پروژه با تأکید بر شفافیت و استفاده از دادههای باز، تلاش میکند تا در شرایطی که دسترسی به تصاویر ماهوارهای محدود شده، روایت مستند و عینی از وضعیت میراث فرهنگی ایران ارائه دهد.
در جریان درگیریهای اخیر مارس ۲۰۲۶، چندین اثر مهم میراث فرهنگی ایران آسیبهای عمدهای دیدند. کاخ گلستان (میراث جهانی یونسکو در تهران) بر اثر موج انفجار و آوار حمله نزدیک میدان ارگ، با شکستن گسترده شیشههای آینهکاری سقف، آسیب به طاقها، پنجرهها، گچبریها و مجسمههای مرمری مواجه شد.
در اصفهان، کاخ چهل ستون شدیدترین آسیب را متحمل شد: سقفهای دو لایه فرو ریخت، نقاشیهای دیواری (frescoes) ترک خوردند، شیشهها و درها شکستند و آوار در فضای داخلی پراکنده شد. کاخ عالیقاپو نیز در میدان نقش جهان با شکستن پنجرهها و شیشههای تزئینی آسیب دید. قلعه فلکالافلاک در خرمآباد (لرستان) — که دارای نشان حفاظت فرهنگی است — در حمله ۸ مارس بخشهایی از محوطه، موزههای مجاور و تأسیسات آن آسیب جدی دید، هرچند ساختار اصلی قلعه تا حد زیادی حفظ شد. این خسارتها عمدتاً ناشی از موج انفجار و ترکش حملات نزدیک بوده و نگرانیهای جدی یونسکو و جامعه بینالمللی را برانگیخته است.
جدول آثار آسیبدیده در سراسر ایران
| نام اثر / مکان | استان | شهر / منطقه | میزان آسیب | نوع رویداد | تاریخ تقریبی آسیب | توضیحات مختصر |
|---|---|---|---|---|---|---|
| میدان نقش جهان (میدان امام) | اصفهان | اصفهان | آسیب جزئی | درگیری | ۲۰۲۶-۰۳-۰۹ | یونسکو، موج انفجار |
| کاخ چهل ستون (Chehel Sotoun) | اصفهان | اصفهان | آسیب عمده | درگیری | مارس ۲۰۲۶ | آسیب به نقاشیهای دیواری و شیشهها |
| کاخ علیقاپو (Ali Qapu) | اصفهان | اصفهان | آسیب جزئی | درگیری | مارس ۲۰۲۶ | بخشی از میدان نقش جهان |
| مسجد شاه / امام (Shah Mosque) | اصفهان | اصفهان | آسیب جزئی | درگیری | مارس ۲۰۲۶ | کاشیکاریها آسیب دید |
| مسجد جامع اصفهان (Jameh Mosque) | اصفهان | اصفهان | آسیب جزئی | درگیری | مارس ۲۰۲۶ | یونسکو |
| تالار تیموری (موزه تاریخ طبیعی) | اصفهان | اصفهان | آسیب جزئی | درگیری | ۲۰۲۶-۰۳-۰۹ | – |
| توحیدخانه | اصفهان | اصفهان | آسیب جزئی | درگیری | ۲۰۲۶-۰۳-۰۹ | – |
| رشک جانان (کاخ استانداری سابق) | اصفهان | اصفهان | آسیب جزئی | درگیری | ۲۰۲۶-۰۳-۰۹ | – |
| دبیرستان سعدی | اصفهان | اصفهان | آسیب جزئی | درگیری | – | – |
| تکیه مادر شاهزاده | اصفهان | اصفهان | آسیب جزئی | درگیری | – | – |
| کارخانه نوین شاهرضا | اصفهان | شاهرضا | آسیب جزئی | درگیری | – | – |
| مسجد رایسان | اصفهان | اصفهان | آسیب جزئی | درگیری | – | – |
| کاخ گلستان (Golestan Palace) | تهران | تهران | آسیب عمده | درگیری | ۲۰۲۶-۰۳-۰۲/۰۳ | یونسکو، موج انفجار و ترکش |
| مجموعه سعدآباد (Sa’dabad Complex) | تهران | تهران | آسیب عمده | درگیری | ۲۰۲۶-۰۳-۱۷ | چندین کاخ آسیب دید |
| کاخ سلطنتآباد | تهران | تهران | آسیب عمده | درگیری | ۲۰۲۶-۰۳-۰۹ | – |
| ساختمان سنای سابق (Senate Palace) | تهران | تهران | تخریب کامل | درگیری | ۲۰۲۶-۰۳-۰۳ | – |
| موزه ملی هنرها | تهران | تهران | آسیب جزئی | درگیری | – | – |
| مؤسسه پاستور | تهران | تهران | آسیب عمده | درگیری | ۲۰۲۶-۰۳-۰۸ | – |
| دانشگاه جنگ | تهران | تهران | آسیب عمده | درگیری | ۲۰۲۶-۰۳-۰۶ | – |
| کاخ مرمر / ساختمانهای اطراف | تهران | تهران | آسیب عمده | درگیری | مارس ۲۰۲۶ | – |
| بازار بزرگ تهران | تهران | تهران | آسیب جزئی | درگیری | مارس ۲۰۲۶ | – |
| مسجد سپهسالار | تهران | تهران | آسیب جزئی | درگیری | – | – |
| کاخ سفید (White House Building) | بوشهر | بوشهر | آسیب جزئی | درگیری | – | – |
| مجموعه سبزآباد | بوشهر | – | آسیب جزئی | درگیری | – | – |
| قلعه فلکالافلاک (Falak-ol-Aflak) | لرستان | خرمآباد | آسیب عمده | درگیری | ۲۰۲۶-۰۳-۰۸ | دارای نشان آبی یونسکو |
| تکیه بیگلربیگی | کرمانشاه | کرمانشاه | آسیب جزئی | درگیری | ۲۰۲۶-۰۳-۰۸ | – |
| خانه سوری | کرمانشاه | کرمانشاه | آسیب جزئی | درگیری | ۲۰۲۶-۰۳-۰۸ | – |
| خانه سالار سعید | کردستان | سنندج | آسیب جزئی | درگیری | ۲۰۲۶-۰۳-۱۱ | – |
| خانه صحرایی | کردستان | – | آسیب جزئی | درگیری | – | – |
| خانه نصرت نوری | کردستان | – | آسیب جزئی | درگیری | – | – |
| مسجد پیر عمر | کردستان | – | آسیب جزئی | درگیری | – | – |
| کاخ صفاییه | مازندران | – | آسیب جزئی | درگیری | ۲۰۲۶-۰۳-۰۸ | – |
| موزه سنجش | تبریز | تبریز | آسیب جزئی | درگیری | – | – |
توضیحات کلی:
- آسیبها عمدتاً ناشی از موج انفجار، ترکش و آوار بوده و نه حمله مستقیم به خود بناها.
- یونسکو حداقل ۴ سایت میراث جهانی را تأیید کرده: کاخ گلستان (تهران)، کاخ چهل ستون، مسجد جامع و میدان نقش جهان (اصفهان).
- تعداد کل گزارششده تا اوایل آوریل ۲۰۲۶ حدود ۱۳۱–۱۳۲ اثر است و ارزیابیها هنوز ادامه دارد.
- بسیاری از آسیبها جزئی (شکستن شیشه، ترک کاشی، ریزش گچبری) هستند، اما برخی مانند کاخ چهل ستون و سنای سابق آسیب جدیتری دیدهاند.
