
وقتی که دیدمت
ماهیهایت را پنهان میکردی
میترسیدی از باران
از دایرههایی که بر تنت میکشیدم
از لباسهای خیس که میچسبیدند
از عشق
چه دایرههایی!
وقتی که میرفتی، ندیدمت
چمدانت حتما کوچک بود و سنگین
و میخندیدی به کاسه آب
به دایرههای چشم
به ماهی کوچکی
که از قلبت بیرون میپرید
چه دایرههایی!
میدانم گاهی میروی کنار دریاچهای دور
خردههای نان میریزی برای ماهیها
یکی هم برای من
میگویم: چه دایرههایی!
میخندی
و موهایت دوباره رنگ ماه میشوند
فرناز فرازمند
از مجموعه: بر دوراهی ابریشم
۱- ورود به متن
در اولین برخورد با این شعر، آن را در سه قسمت مستقل که ارتباط درونی دارند، میبینیم. در برخورد بعد با سه تصویر شاعرانه روبرو میشویم که سرانجام یک تصویر کلی در ذهن بجا میگذارند.
هر قسمت با کارکرد متفاوتِ افعال به مسیر جداگانهای میرود:
قسمت اول:

وقتی که دیدمت
ماهیهایت را پنهان میکردی
میترسیدی از باران
از دایرههایی که بر تنت میکشیدم
از لباسهای خیس که میچسبیدند
از عشق
چه دایرههایی!
وقتی که میرفتی، ندیدمت
چمدانت حتما کوچک بود و سنگین
و میخندیدی به کاسه آب
به دایرههای چشم
به ماهی کوچکی
که از قلبت بیرون میپرید
چه دایرههایی!

میدانم گاهی میروی کنار دریاچهای دور
خردههای نان میریزی برای ماهیها
یکی هم برای من
میگویم: چه دایرههایی!
میخندی
و موهایت دوباره رنگ ماه میشوند
۲- نگاه به درون
اکثر شاعران نگاهشان گسترده و بیرونی است. چشم اندازشان سیاست، اجتماع، تاریخ، طبیعت داستان، عاشقانهها، باورها و… است. که البته به شرایط زیست تاریخی- اجتماعی شاعر برمی گردد. کمتر شاعرانی هستند که به خود و نگاهشان درونی است. مگر تعداد خاصی مثل شاعر این شعر که در خلوت جهان زیبای خود را در شعرشان منعکس و با چمدان شعر به سفر میروند.
از مهمترین ویژگی هایی که این شعر را درونی میکند، دوم شخص خطابی آن است. دوم شخص خطابی نه تنها آن را صمیمی که در شاعرانگی شعر نقش دارد. وقتی از دوم شخص صحبت میکنیم، کسی است که نزدیک ماست. با او ارتباط داریم. از ما دور نیست، اگر دور هم باشد، به او وابستگی داریم. او و دنیایش را میشناسیم. با او زندگی کرده و میکنیم. و حالا او با چمدانی کوچک و سنیگین از ما دور میشود. اما میدانیم که به یاد ماهیها و ما خواهد بود. همینها شعر را درونی، لطیف و انسانی میکند؛ همین نزدیکیها.

۳- بی زمان و مکان
زمان و مکان از سازه هایی است که بیشتر در داستان کاربرد دارد. و بی زمان و مکانی که از ویژگیهای شعر است، آن را مقید نمیکند. و با عبور از این سازهها گستره و میدان دید عمومی تری شعر پیدا میکند. این ویژگی همان چیزی است که درسرتاسر این شعر دیده میشود و یکی از حُسن هایی است که آن را بطرف شاعرانگی میبرد. تنها در یک مورد از مکان دریاچههای دور در قسمت سوم نام برده شده که آن قدرها هم اثرگذار نیست.
۴- شاعرانگی
این شعر درونی، شخصی، و خصوصی بخاطر دوم شخص و خطابی بودن، ویژگی شاعرانهای در برابر شعرهای بیرونی- اجتماعی، اعتراضی پیدا میکند. همچنین خطابی دوم شخص، به آن خصوصیت خودمانی و صمیمی تری میدهد که در جمع تمام اینها به شاعرانگی آن کمک میکند. هرچند در ابتدا راوی آشکاری را در شعر میبینیم اما روایت در نهایت ایجاز به حداقل میرسد و از کمترین سازههای داستانی استفاده میکند، در عوض سازهای شعر مثل تصویر، ایجاز، بی زمان مکانی، پارادکس بیشترین کمک به این امر دارند.
۵- تصویر
به تصویر در دگرخوانى ساده رنگ سهراب سپهرى و از میان شیشه از میان مه بطور مشروح پرداختم؛ هنگامی که از تصویر در داستان حرف میزنیم مقصود تصویر سینمایی است نه ادبی: صحبت از واژگان ساده یا ترکیبی قابل لمسی است که تجربههای حسی ما را بر میانگیزند و مرز مشخصی دارند و در موقعیت استعاره و مجاز و نماد و ایهام و ابهام نیستند. چنین واژگانی در ذهن ما باعث ایجاد تصویر میشوند. چنین واژگانی در این شعر فراوانند:
قسمت اول: ماهی. پنهان کردن. ترسیدن. باران. دایره. تن. لباسهای خیس.
قسمت دوم: چمدان کوچک سنگین. کاسه اب. دایره چشم. ماهی کوچک. قلب. دایره.
قسمت سوم: رفتن کنار دریاچه دور. ریختن خرده نان برای ماهیها. یکی برای من. موهایت به رنگ ماه.
همگی ایجاد تصویر میکننند. از طرفی تمام شعر در ذهن هم یک تصویر کلی میسازد.
۶- پارادکس
تضاد یک اصل علمی درکل و جزء و اساس حرکت جهان بر پایه تضاد بنا شده: شب و روز. خشکی در کنار دریا معنادار میشود. اتم از هسته با بار مثب و الکترون با بار منفی در تعادل قرار میگیرد. تضاد در علوم از فیزیک و شیمی گرفته تا زیست شناسی و علوم طبیعی. اجتماعی. ادبیات و هنر و تاریخ و.. کاربرد دارد؛ خوب و بد. سیاه و سفید. کند و تند. و… هوای گرم در کنار هوای سرد که قرار میگیرد، باعث حرکت هوا (باد) میشود.
پارادکس از فاکتورهای مهم ساخت و یکی از برجستگی هایی است که در این شعر چه در کل و جزییات آن دیده میشود:
جزء:
قسمت اول:
۱- اشیاء: ماهی- باران- دایره- لباسهای خیس.
۲-کاربرد افعال: دیدمت- ندیدمت. میروی. که هرکدام با کارکردهای متفاوت ایجاد پارادکس میکنند.
۳- پارادکسی که هرکدام از سطرها با یکدیگر از نظر کارکرد و تصویر بوجود میآورند.
کل:
۱- قسمت اول با دوم. دوم با سوم. سوم با اول. از نظر موقعیت
۲- تصویر قسمت یک با دو. دو با سه. و سه با یک.
۷- ساخت و شکل
مسیر حرکت این شعر خطی است. جدا از پیوستگی روایی دوگونه ساخت درونی خود را به انجام میرساند:
۱- به روش افعال (دوم شخص خطابی) در موقعیتهای مختلف که در هر سه قسمت، مخاطب یک نفر است:
۱- دیدمت
۲- میرفتی
۳- میروی
۲- ارتباط نشانهای واژگانی که در هرسه قسمت مشترکند، باعث ایجاد ساخت میشوند.
۱-آب
۲- ماهی
۳- دایره
۲۹ دی ۱۴۰۳
۱- کتاب برسد بدست صادق هدایت با این شعر کامل میشود








