نسیم خلیلی

مقاله با نقد و بررسی کتاب «ملی‌گرایی و پس از آن» اثر ادوارد هالت کار، استدلال می‌کند که ملی‌گرایی نه یک احساس طبیعی و ازلی، بلکه پدیده‌ای تاریخی، متغیر و وابسته به مناسبات قدرت است که کارکرد دوگانه‌ای دارد؛ این ایده در بستر تاریخ هم می‌تواند نیرویی رهایی‌بخش در برابر امپراتوری‌ها باشد و هم به ابزاری برای انسداد، خشونت و بحران تبدیل شود. نویسنده با تأکید بر دگرگونی مفهومی ملی‌گرایی و ناتوانی آن در حل مسائل فراملی مانند جنگ، اقتصاد جهانی، مهاجرت و تغییرات اقلیمی، بر ضرورت گذار از منطق کلاسیک دولت-ملت و حرکت به سوی همکاری‌های فراملی و عدالت اجتماعی مبتنی بر برابری افراد تأکید می‌کند.

کتاب‌هایی هستند که هنوز پیش از ورق زدن نخستین صفحه، با عنوانشان ذهن را به چالش می‌کشند. «مولتی‌ورس» نوشته‌ی نوشین بلگانه، رمانی است که همین خاصیت را دارد؛ عنوانی فلسفی و شورانگیز که بلافاصله پرسش‌های بزرگ وجودی را در جان مخاطب می‌نشاند: اگر زندگی‌مان در نقطه‌ای دیگر، با انتخابی متفاوت یا حادثه‌ای کوچک، مسیر کاملاً دیگری می‌پیمود چه می‌شد؟ اگر نسخه‌ای موازی از ما در جهانی دیگر، سرنوشتی دیگر داشت؟

در رمان کلاسیک «ماجراهای هاکلبری فین» مارک تواین، هاک، پسر نوجوان سفیدپوست، همراه با جیم — بردهٔ سیاه‌پوستی که برای رهایی از بردگی گریخته — سفری پرماجرا را بر رود می‌سی‌سی‌پی آغاز می‌کنند. جیم در آن روایت، هرچند نماد همدلی و انسانیت است، بیشتر در سایهٔ نگاه کودکانه و طنزآمیز هاک قرار دارد. اما پرسیوال اورت در رمان «جیمز» با جسارت تمام زاویهٔ دید را از هاک به جیم منتقل می‌کند و او را از حاشیه به متن اصلی می‌آورد. این بازآفرینی قدرتمند، نه تنها داستان فرار و بقا را دوباره روایت می‌کند، بلکه با عمقی انسان‌شناسانه و فلسفی، لایه‌های تاریک برده‌داری، تبعیض نژادی، قدرت زبان و جست‌وجوی کرامت انسانی را پیش روی خواننده می‌گشاید و روایتی نو، تأمل‌برانگیز و به‌یادماندنی از مبارزه برای آزادی خلق می‌کند.

در میان انبوه روایت‌های نوستالژیک از دوران پهلوی که اغلب گذشته را «بهشت ازدست‌رفته» می‌نمایانند، کتاب «چهره‌ای از شاه» نوشته هوشنگ عامری چون آینه‌ای تیز و بی‌رحم عمل می‌کند: نه برای ستایش کورکورانه و نه برای تخریب یک‌جانبه، بلکه برای درس‌آموزی از اشتباهات یک رهبر و یک دوران.

خلیلی این اثر را در کنار شاهکارهایی چون «زمین سوخته» احمد محمود، رمان‌های ضدجنگ جهانی همینگوی، رمارک و جوزف هلر، و حتی «گرنیکا»ی پیکاسو قرار می‌دهد؛ جایی که هنرمند نه تنها ویرانی را ثبت می‌کند، بلکه انسان را با پرسش سنگین «آدم تو کجا بودی؟» روبه‌رو می‌سازد. کتابی که زهر واقعیت جنگ را با ادبیات جان‌دار و تکان‌دهنده، شیرین و ماندگار می‌کند.

محسن اسدی با رمان «روزی روزگاری آزادی؛ روایت عشق و انقلاب تبریز» زندگی افسانه‌ای هوارد باسکرویل، معلم آمریکایی مدرسه مموریال تبریز را احیا کرده است؛ معلمی که در راه آزادی و عدالت جان باخت و حالا در روایتی شورانگیز، با شخصیت‌های خیالی چون ثریا و نریمان، به نمادی از مبارزه و عشق تبدیل شده. نسیم خلیلی می‌گوید در این رمان تاریخ نه بریده می‌شود و نه از نو ابداع می‌گردد، بلکه خواننده به سادگی در آن زندگی می‌کند.

در بخش پایانی این نقد بر کتاب «یعنی تو کله‌ت بهشته» رضا شهبازی، نویسنده با حفظ نگاه تاب‌آورانه‌اش به زندگی، به تحلیل‌های عمیق سیاسی و اجتماعی می‌پردازد؛ از نقد مصرف‌گرایی و سرمایه‌داری گرفته تا جزئیات هایپررئالیستی شرایط روزمره، همه با لحنی ساده، طنزآمیز و دوستانه که مخاطب را تا انتها همراه می‌کند و به تأمل وامی‌دارد.

در سنگلاخ زندگی زکریا هاشمی، فراتر از روایت شخصی پر از رنج و مهاجرت، دریچه‌ای گشوده می‌شود به سوی زیبایی‌های فراموش‌شده‌ی تهران قدیم و طبیعت بکر وطن؛ از سایه‌های سنگین درختان کهن‌سال باغ قوام‌الملک که ترس از زندگی را در دل اخوان ثالث برمی‌انگیخت، تا دشت‌های پر از گل‌های زرد ریواس در دامان کوه‌های شهرری که شادی کودکی و سرور مردم را در میان آتش جنگ زنده می‌کند – تصاویری مخملین و حزن‌آلود که تاریخ‌نگاری یک هنرمند عاشق را به شعری ماندگار بدل می‌سازند.

«دومینو»، اولین رمان مریم ناصری، روایتی چندلایه و زن‌محور است که با مونولوگ‌های درونیِ زنان چند نسل، از دشت‌های ایلام تا شهرهای جنگ‌زده، به جستجوی معنای رنج و هویت می‌پردازد؛ داستانی که بوی خاک وطن، زخم جنگ و پرسش ابدی «انسان بدون رنج چه موجودی است؟» را در هم می‌آمیزد.

شمارهٔ چهارم مجلهٔ ادبی مهری، دریچه‌ای‌ست گشوده به قلب ادبیات بریتانیا؛ نه فقط انگلستانِ آشنای وولف و اورول، که اسکاتلندِ نوای نی‌انبان و هَگیس، ولز و ایرلند شمالی با همهٔ شور سنتی و مقاومت‌شان در برابر جهان صنعتیِ نو.

«هوم» نوشته لیلا میرباقری (نشر مهری)، بیش از یک رمان، تاملی است بر گسست از انسان و پناه بردن به طبیعت به مثابه آخرین ملجأ. این اثر، با بافتی از نمادها، رنجِ معاصرِ تنهایی، فقدان و حافظه‌ی جمعی زخم‌خورده را روایت می‌کند. نویسنده با مهارت، کلیشه‌ها (همچون شخصیت یک زن طردشده) را می‌شکند و در فضایی آکنده از نوستالژی و شور بصری، پرسشی بنیادین را پیش می‌کشد: آیا نوشتن و خلق هنر، تسلی‌بخش این گسست و اندوه است، یا تنها بازتابی از آن؟