نسیم خلیلی

کتاب و ترانه، در نگاه فرشته مولوی، دو شکل به‌یادآوردن‌اند و دو راه برای زیستن در حقیقت. نسیم خلیلی در این جستار نشان می‌دهد که مجموعه «از کتاب‌ها و ترانه‌ها» چگونه از دانشنامه و کتاب‌شناسی تا فادو و ترانه ندا، حافظه جمعی را در برابر فراموشی، سانسور و ابتذال زنده نگه می‌دارد.

نسیم خلیلی مجموعه جستارهای فرخنده حاجی‌زاده را از حد یادکرد چهره‌های ادبی فراتر می‌برد و آن را روایتی از زیستن در سایه‌ی فقدان، سانسور و تبعید درونی می‌خواند. در این نگاه، رفتن حقوقی و آتشی و دانشور و شجریان فقط خبر نیست؛ گشودن دریچه‌ای است به حافظه‌ای که حذف، نابرابری جنسیتی و فشار قدرت را در خود نگه داشته است. کتاب، به‌جای مرثیه، تاریخ عاطفی دهه‌هایی را می‌نویسد که در آن آدم‌ها می‌توانستند در وطن خویش نیز تبعیدی شوند و کلمه، تنها سرزمین باقی‌مانده باشد.

در میانه‌ی جنگ، بیماری و فقدان، وقتی صدای چکش و مطب دندان‌پزشکی از آن سوی دیوار سکوتِ ضروری یک نویسنده‌ی بیمار را می‌شکند، مارسل پروست نامه‌هایی می‌نویسد که گواهی زنده‌ای‌ست بر تاب‌آوری ادبیات در تاریک‌ترین روزها. کتاب «نامه‌های پروست به همسایه‌اش» به ترجمه‌ی روان رعنا موقعی و انتشار نشر دانوب آبی، همین نامه‌های ظاهراً ساده را به روایتی عمیق از همسایگی، تنهایی و تبدیل امر روزمره به ماده‌ی ادبی بدل می‌کند؛ روایتی که نشان می‌دهد چگونه یک مزاحمت کوچک می‌تواند در سایه‌ی جنگ، به یکی از لطیف‌ترین اسناد زندگی و خلاقیت نویسنده‌ای بزرگ تبدیل شود.

 کتاب «بحر سوگ» متانت محبی، فراتر از یک سوگ‌نامه‌ی شخصی برای فقدان مادر، روایتی تاریخ‌نگارانه و جامعه‌شناختی از بحران پاندمی کرونا در ایران است که در آن، مرگ مادر نه به عنوان یک رخداد طبیعی، بلکه در پیوندی اندام‌وار با تصمیمات سیاسی غلط و ناهنجاری‌های ساختاری (همچون تأخیر در واردات واکسن و مصادره‌ی آن به نام رئیس‌جمهور وقت) تحلیل می‌شود و نویسنده با رویکردی انسان‌شناسانه و عاطفی، از رهگذر اشیا، خاطرات و جزئیات زیسته، این مرگِ نابهنگام را به نمادی از سوگ جمعی و تاریخیِ یک ملت در یکی از تاریک‌ترین دوره‌های معاصر تبدیل می‌کند و بدین‌سان، سوگ را به مثابه‌ی کنشی مقاومت‌آمیز در برابر فراموشی و ثبت حقیقت برای آیندگان به تصویر می‌کشد.

مقاله با نقد و بررسی کتاب «ملی‌گرایی و پس از آن» اثر ادوارد هالت کار، استدلال می‌کند که ملی‌گرایی نه یک احساس طبیعی و ازلی، بلکه پدیده‌ای تاریخی، متغیر و وابسته به مناسبات قدرت است که کارکرد دوگانه‌ای دارد؛ این ایده در بستر تاریخ هم می‌تواند نیرویی رهایی‌بخش در برابر امپراتوری‌ها باشد و هم به ابزاری برای انسداد، خشونت و بحران تبدیل شود. نویسنده با تأکید بر دگرگونی مفهومی ملی‌گرایی و ناتوانی آن در حل مسائل فراملی مانند جنگ، اقتصاد جهانی، مهاجرت و تغییرات اقلیمی، بر ضرورت گذار از منطق کلاسیک دولت-ملت و حرکت به سوی همکاری‌های فراملی و عدالت اجتماعی مبتنی بر برابری افراد تأکید می‌کند.

کتاب‌هایی هستند که هنوز پیش از ورق زدن نخستین صفحه، با عنوانشان ذهن را به چالش می‌کشند. «مولتی‌ورس» نوشته‌ی نوشین بلگانه، رمانی است که همین خاصیت را دارد؛ عنوانی فلسفی و شورانگیز که بلافاصله پرسش‌های بزرگ وجودی را در جان مخاطب می‌نشاند: اگر زندگی‌مان در نقطه‌ای دیگر، با انتخابی متفاوت یا حادثه‌ای کوچک، مسیر کاملاً دیگری می‌پیمود چه می‌شد؟ اگر نسخه‌ای موازی از ما در جهانی دیگر، سرنوشتی دیگر داشت؟

در رمان کلاسیک «ماجراهای هاکلبری فین» مارک تواین، هاک، پسر نوجوان سفیدپوست، همراه با جیم — بردهٔ سیاه‌پوستی که برای رهایی از بردگی گریخته — سفری پرماجرا را بر رود می‌سی‌سی‌پی آغاز می‌کنند. جیم در آن روایت، هرچند نماد همدلی و انسانیت است، بیشتر در سایهٔ نگاه کودکانه و طنزآمیز هاک قرار دارد. اما پرسیوال اورت در رمان «جیمز» با جسارت تمام زاویهٔ دید را از هاک به جیم منتقل می‌کند و او را از حاشیه به متن اصلی می‌آورد. این بازآفرینی قدرتمند، نه تنها داستان فرار و بقا را دوباره روایت می‌کند، بلکه با عمقی انسان‌شناسانه و فلسفی، لایه‌های تاریک برده‌داری، تبعیض نژادی، قدرت زبان و جست‌وجوی کرامت انسانی را پیش روی خواننده می‌گشاید و روایتی نو، تأمل‌برانگیز و به‌یادماندنی از مبارزه برای آزادی خلق می‌کند.

در میان انبوه روایت‌های نوستالژیک از دوران پهلوی که اغلب گذشته را «بهشت ازدست‌رفته» می‌نمایانند، کتاب «چهره‌ای از شاه» نوشته هوشنگ عامری چون آینه‌ای تیز و بی‌رحم عمل می‌کند: نه برای ستایش کورکورانه و نه برای تخریب یک‌جانبه، بلکه برای درس‌آموزی از اشتباهات یک رهبر و یک دوران.

خلیلی این اثر را در کنار شاهکارهایی چون «زمین سوخته» احمد محمود، رمان‌های ضدجنگ جهانی همینگوی، رمارک و جوزف هلر، و حتی «گرنیکا»ی پیکاسو قرار می‌دهد؛ جایی که هنرمند نه تنها ویرانی را ثبت می‌کند، بلکه انسان را با پرسش سنگین «آدم تو کجا بودی؟» روبه‌رو می‌سازد. کتابی که زهر واقعیت جنگ را با ادبیات جان‌دار و تکان‌دهنده، شیرین و ماندگار می‌کند.