در میان انبوه روایتهای نوستالژیک از دوران پهلوی که اغلب گذشته را «بهشت ازدسترفته» مینمایانند، کتاب «چهرهای از شاه» نوشته هوشنگ عامری چون آینهای تیز و بیرحم عمل میکند: نه برای ستایش کورکورانه و نه برای تخریب یکجانبه، بلکه برای درسآموزی از اشتباهات یک رهبر و یک دوران.
خلیلی این اثر را در کنار شاهکارهایی چون «زمین سوخته» احمد محمود، رمانهای ضدجنگ جهانی همینگوی، رمارک و جوزف هلر، و حتی «گرنیکا»ی پیکاسو قرار میدهد؛ جایی که هنرمند نه تنها ویرانی را ثبت میکند، بلکه انسان را با پرسش سنگین «آدم تو کجا بودی؟» روبهرو میسازد. کتابی که زهر واقعیت جنگ را با ادبیات جاندار و تکاندهنده، شیرین و ماندگار میکند.
«خود علیه دیگری» نه فقط یک کتاب نقد ادبی، بلکه دعوتی است به تأمل در این حقیقت که در روزگار بحرانهای پیدرپی، نوشتن دربارهی زنان و داستانهایشان، خود کنشی سیاسی است؛ کنشی که امر شخصی را به آگورای سیاست میکشاند و سیاست را در برابر تفاوت و دیگری به چالش میگیرد.
اگر به دنبال پناهگاهی ادبی هستید که در آن واقعیت به رویا بدل شود و اندوه به طنز و تغزل، «داستانها و یادداشتهایی از جزیره» همان کتاب کوچک و شریفی است که اکنون، بیش از همیشه، به آن نیاز داریم.
محسن اسدی با رمان «روزی روزگاری آزادی؛ روایت عشق و انقلاب تبریز» زندگی افسانهای هوارد باسکرویل، معلم آمریکایی مدرسه مموریال تبریز را احیا کرده است؛ معلمی که در راه آزادی و عدالت جان باخت و حالا در روایتی شورانگیز، با شخصیتهای خیالی چون ثریا و نریمان، به نمادی از مبارزه و عشق تبدیل شده. نسیم خلیلی میگوید در این رمان تاریخ نه بریده میشود و نه از نو ابداع میگردد، بلکه خواننده به سادگی در آن زندگی میکند.
در بخش پایانی این نقد بر کتاب «یعنی تو کلهت بهشته» رضا شهبازی، نویسنده با حفظ نگاه تابآورانهاش به زندگی، به تحلیلهای عمیق سیاسی و اجتماعی میپردازد؛ از نقد مصرفگرایی و سرمایهداری گرفته تا جزئیات هایپررئالیستی شرایط روزمره، همه با لحنی ساده، طنزآمیز و دوستانه که مخاطب را تا انتها همراه میکند و به تأمل وامیدارد.
در سنگلاخ زندگی زکریا هاشمی، فراتر از روایت شخصی پر از رنج و مهاجرت، دریچهای گشوده میشود به سوی زیباییهای فراموششدهی تهران قدیم و طبیعت بکر وطن؛ از سایههای سنگین درختان کهنسال باغ قوامالملک که ترس از زندگی را در دل اخوان ثالث برمیانگیخت، تا دشتهای پر از گلهای زرد ریواس در دامان کوههای شهرری که شادی کودکی و سرور مردم را در میان آتش جنگ زنده میکند – تصاویری مخملین و حزنآلود که تاریخنگاری یک هنرمند عاشق را به شعری ماندگار بدل میسازند.
«دومینو»، اولین رمان مریم ناصری، روایتی چندلایه و زنمحور است که با مونولوگهای درونیِ زنان چند نسل، از دشتهای ایلام تا شهرهای جنگزده، به جستجوی معنای رنج و هویت میپردازد؛ داستانی که بوی خاک وطن، زخم جنگ و پرسش ابدی «انسان بدون رنج چه موجودی است؟» را در هم میآمیزد.
قدرت مجموعهداستان «من پدرم هستم» در سهگانهای نهفته است: بومینویسی جاندار، خلاقیت فرمی و روایتگری روانشناختیِ عمیق. این نقد، هر سه رکن را در نمونههای شاخص مجموعه واکاوی میکند.
شمارهٔ چهارم مجلهٔ ادبی مهری، دریچهایست گشوده به قلب ادبیات بریتانیا؛ نه فقط انگلستانِ آشنای وولف و اورول، که اسکاتلندِ نوای نیانبان و هَگیس، ولز و ایرلند شمالی با همهٔ شور سنتی و مقاومتشان در برابر جهان صنعتیِ نو.
مجموعهداستان «بار گریهای بر شانه دارم» به گردآوری فرهاد کشوری، دریچهای گشوده به ادبیات داستانی ایرانِ بیسانسور و رها از قیدهای ایدئولوژیک و جماعتهای خودشیفتهی ادبی است. این کتاب با گنجاندن نویسندگانی از پیشکسوتان دههی بیست تا کارگران خودآموختهی دههی شصت و هفتاد، نهتنها تنوع نسلی و جغرافیایی داستان امروز ایران را به نمایش میگذارد، بلکه در مقدمهی صریح و آسیبشناسانهی کشوری و در دل شاهکارهای کوتاهی چون آثار امین فقیری، صمد طاهری، مصطفی رحیمی و دیگران، ثابت میکند که هرگاه تیغ سانسور و فشار جماعتهای مانع برداشته شود، داستان فارسی همچنان توان خلق آثاری ماندگار، جسور و عمیقاً انسانی را دارد.
«هوم» نوشته لیلا میرباقری (نشر مهری)، بیش از یک رمان، تاملی است بر گسست از انسان و پناه بردن به طبیعت به مثابه آخرین ملجأ. این اثر، با بافتی از نمادها، رنجِ معاصرِ تنهایی، فقدان و حافظهی جمعی زخمخورده را روایت میکند. نویسنده با مهارت، کلیشهها (همچون شخصیت یک زن طردشده) را میشکند و در فضایی آکنده از نوستالژی و شور بصری، پرسشی بنیادین را پیش میکشد: آیا نوشتن و خلق هنر، تسلیبخش این گسست و اندوه است، یا تنها بازتابی از آن؟
در رمان «چشمی که رفت، نگاهی که آمد»، نغمه فرجاللهی با مونولوگهای وارستهی پیرزن فرزانه و موسیقی هنگدرامِ سوگوار، فضایی از آرامش مدیتیشنوار میآفریند تا راوی زخمدیدهی جنبشهای آزادیخواهانه را از تردید برهاند و مخاطب را به تأمل در باشکوه زیستن میان رنج و امید فرا بخواند.
«نیشتمان» روایت بیپرده و تکاندهندهی رنجهای مهاجرت غیرقانونی و آوارگی است که از طریق تجربههای نیشتمان، زنی کردتبار با جرم سیاسی، و دخترش روژان به تصویر کشیده میشود. نویسنده با شفافیت و بدون سانسور، از واقعیات تلخ و گاه مشمئزکنندهی زندگی مهاجران سخن میگوید و جهانی را نقد میکند که در آن کرامت انسانی زیر پای سیاستهای نابودگر و منفعتطلبیها له میشود.
مقاله حاضر از نسیم خلیلی یک تأمل ادبی شاعرانه در گفت وگوی عمیق با «احمقها» نوشته جوآن سیلبر است. نویسنده به قدری در دنیای رمان غرق شده که گویی دارد بخشی از آن را بازمیآفریند. میخوانید:
در کتاب «ممنون که مرا یادتان هست»، مرضیه کریمیان با قلم خوشخوان و تاریخمند خود، خاطرات جمعی ایرانیان را در بستر سالهای پرتلاطم پساانقلاب روایت میکند. این داستانها، با بازنمایی زندهی زندگی راندهشدگان و سرگشتگان دههی شصت، از دلتنگیهای عاشقانه در کافههای شبانهی تهران تا پیکار درونی زنان و هنرمندانی که در تندباد تحولات سیاسی به حاشیه رفتند، تاریخ شفاهی ناگفتهای را به تصویر میکشند که قلب خواننده را با خود همراه میکند.
