کتاب «ریشه‌های اجتماعی و اقتصادی پرینکیپیا»، متن پیراسته‌ی سخنرانی مشهور و شورانگیز بوریس میخائیلویچ هسن است در دومین کنگره‌ی بین‌المللی تاریخ علم و فناوری در
«سروده‌های خیابانی» حسن حسام، منتشرشده در پاییز ۱۴۰۱ از سوی نشر مهری، مجموعه‌ای‌ست که شعر را از خلوت انتزاعی به میدان تجربه‌ی جمعی، سوگ و اعتراض می‌کشاند. با طرح جلدی از پرتره‌ی جوانان کشته‌شده و عنوان‌هایی چون «مرثیه برای محسن»، «ما مردمیم!» و «آسمان آبی‌ست دختران!» این کتاب زبان واکنش موزون در برابر خشونت، سرکوب و بی‌عدالتی است. از سوگواری برای ندا آقاسلطان و محسن محمدپور تا بارقه‌های امید و حضور زنانه، حسام شعر را به رسانه‌ی عاطفی-سیاسی بدل می‌کند که میان زخم و رویا تعادل می‌سازد و خیابان را عرصه‌ی حقیقت و حافظه‌ی جمعی می‌سازد.
کتاب «بحر سوگ» متانت محبی، فراتر از یک سوگ‌نامه‌ی شخصی برای فقدان مادر، روایتی تاریخ‌نگارانه و جامعه‌شناختی از بحران پاندمی کرونا در ایران است که در آن، مرگ مادر نه به عنوان یک رخداد طبیعی، بلکه در پیوندی اندام‌وار با تصمیمات سیاسی غلط و ناهنجاری‌های ساختاری (همچون تأخیر در واردات واکسن و مصادره‌ی آن به نام رئیس‌جمهور وقت) تحلیل می‌شود و نویسنده با رویکردی انسان‌شناسانه و عاطفی، از رهگذر اشیا، خاطرات و جزئیات زیسته، این مرگِ نابهنگام را به نمادی از سوگ جمعی و تاریخیِ یک ملت در یکی از تاریک‌ترین دوره‌های معاصر تبدیل می‌کند و بدین‌سان، سوگ را به مثابه‌ی کنشی مقاومت‌آمیز در برابر فراموشی و ثبت حقیقت برای آیندگان به تصویر می‌کشد.
«بدری»، آخرین اثر بهروز بدخشان که پس از مرگش منتشر شد، کوششی است برای ترسیم نوعی از هویت مردانه که بقای آن در دنیای معاصر، وابسته به شبکه‌ای از دروغ‌هایی است که در روابط با زنان مسن‌تر از خود بافته می‌شود. داستان با زبانی ساده اما عمیق، از خلال بحران وجودی راوی سی‌ساله‌اش (بهزاد)، میان فلسفه غنیمت‌شمردن دم خیام، نهیلیسم تلخ بوف کور و ابسوردیسم کامو، به کاوش پوچی اخلاقی، سرگشتگی هویتی و امکان استحاله درونی می‌پردازد؛ روایتی که نه کاملاً نهیلیستی است و نه صرفاً ابسورد، بلکه بازنمایی حساسی از بحران معنای زندگی در روابط انسانی امروز به شمار می‌رود.
در میان دیوارهای زندان قصر و اوین، جایی که کاغذ سیگار به محملی برای ثبت رنج و امید بدل می‌شود، حسن حسام دو منظومه می‌سراید که دهه‌ها بعد هنوز طنین‌اندازند. نسیم خلیلی در بازخوانی کتاب «آواز خروسان جوان» نشان می‌دهد چگونه این حبسیات، فراتر از سوگواری شخصی، استمرار سنت ادبیات زندان از مسعود سعد سلمان تا امروز است و ثابت می‌کند تا کلمه هست، هیچ رنجی فراموش نخواهد شد.
مقاله‌ی «داستانی در سایه‌ی مسئولیت جمعی» نوشته‌ی فرهاد نیک‌آیین، با نگاهی جامعه‌شناختی و فرم‌گرایانه به رمان «همه ما شریک جرم هستیم» از حمید حامد (کیومرث پوراحمد)، در پی آن است که نشان دهد این اثر فراتر از یک روایتِ ساده‌ی اجتماعی، خواننده را با پرسشی بنیادین درباره‌ی نسبتِ فرد با ساختارهای قدرت روبه‌رو می‌کند. نویسنده با تکیه بر نقل‌قول‌های آغازینِ رمان (از اورول و شاملو)، فضاسازیِ بیابانیِ داستان، و به‌ویژه تحلیلِ شخصیت‌هایی چون دده‌جان و عمویاور، استدلال می‌کند که این رمان، در عین برخورداری از ریتمی آرام و نثری میان‌مایه (ادبی-محاوره‌ای)، به مثابه‌ی «رساله‌ای تعلیمیِ» غیرمستقیم، مرز مبهم میان قربانی‌بودن و هم‌دستی با ستم را به چالش می‌کشد و سرانجام، راهِ برون‌رفت از این معضل را در «گفت‌وگویِ پویا» و کنارگذاشتنِ جزم‌اندیشی‌های تاریخی جستجو می‌کند؛ پاسخی که نه در متن رمان، بلکه در وجدانِ اخلاقیِ هر خواننده‌ای شکل می‌گیرد.
«به کودک روی بام» ژیلا الم، فراتر از یک داستان خانوادگی، روایتی ملموس، عاطفی و داستان‌وار از تاریخ پرالتهاب دهه‌ی شصت به‌ویژه کردستان ایران ارائه می‌دهد. الم با مهارت تاریخ را به تجربه‌ای انسانی و زنده بدل کرده و از خلال زندگی یک خانواده‌ی کردتبار — با محوریت پدری آزاداندیش، مومن و انسان‌دوست — چالش‌های سیاسی، تنش‌های قومی-مذهبی (شیعه-سنی)، شکاف مرکز-پیرامون و تأثیر آن‌ها بر بافت زندگی روزمره، ترس، امید، تاب‌آوری و هویت را به تصویر می‌کشد. رمان نه‌تنها زخم‌های تاریخی و موقعیت اقلیت‌بودگی را نشان می‌دهد، بلکه دگرگونی واکنش نسل‌ها به این حاشیه‌نشینی (از صبوری و استغنا تا طغیان) را نیز پیگیری می‌کند و این رویکرد را در امتداد سنت نویسندگانی چون ابراهیم یونسی قرار می‌دهد.
نبودِ کارآگاهِ زن در پلیسِ ایران، زمینه‌سازِ پیدایشِ قهرمانانی زن در نقشِ روزنامه‌نگار یا وکیل در ادبیاتِ جنایی شده، اما ساناز اقتصادی‌نیا در رمانِ «آوا»، زنی را به صحنه می‌آورد که در انگلستان افسرِ پلیس است. او با این شخصیت، هم معمایِ قتل را پیش می‌برد و هم از دغدغه‌هایِ زن بودن، مهاجر بودن و تنهایی در جامعۀ مردانه می‌گوید؛ روایتی که هرچند با فضاسازیِ پرجزئیات، گاه از ریتمِ یک داستانِ پلیسی فاصله می‌گیرد، اما خواننده را برایِ شنیدنِ ادامهٔ ماجرایِ «آوا» مشتاق نگه می‌دارد.
مقاله با نقد و بررسی کتاب «ملی‌گرایی و پس از آن» اثر ادوارد هالت کار، استدلال می‌کند که ملی‌گرایی نه یک احساس طبیعی و ازلی، بلکه پدیده‌ای تاریخی، متغیر و وابسته به مناسبات قدرت است که کارکرد دوگانه‌ای دارد؛ این ایده در بستر تاریخ هم می‌تواند نیرویی رهایی‌بخش در برابر امپراتوری‌ها باشد و هم به ابزاری برای انسداد، خشونت و بحران تبدیل شود. نویسنده با تأکید بر دگرگونی مفهومی ملی‌گرایی و ناتوانی آن در حل مسائل فراملی مانند جنگ، اقتصاد جهانی، مهاجرت و تغییرات اقلیمی، بر ضرورت گذار از منطق کلاسیک دولت-ملت و حرکت به سوی همکاری‌های فراملی و عدالت اجتماعی مبتنی بر برابری افراد تأکید می‌کند.
رمان «مریم مجدلیه» روایتی از تاریخ اجتماعی معاصر ایران است در آستانه‌ی انقلاب و دهه‌های شصت و هفتاد خورشیدی. رمانی که در قالب روایتی نقادانه
