از «ما»ی زامیاتین و «۱۹۸۴» اورول تا «سرگذشت ندیمه» و «بازیهای گرسنگی»، ادبیات دیستوپیایی هر بار در دورهای از بحران و اضطراب اجتماعی رونق گرفته است. تاریخ این ژانر را میتوان تاریخ دگرگونی ترسهای انسان مدرن نیز دانست: ترس از دولت تمامیتخواه، جنگ و نابودی اتمی، فناوری، سلطه شرکتها، کنترل بدن و سرانجام جهانی که نسل جوان احساس میکند از او به ارث برده است.
داستان کوتاه «دمپاییهای راحل» نوشتهی حسین نوشآذر (بانگ)، بر مرز میان داستان و فراگمنت ایستاده؛ متنی که بهجای بازنمایی یک فاجعه، غیاب آن را روایت میکند. راوی، دیواری نیمهویران است که از دل آوار، از عروسیای میگوید که بهناگاه از صدا افتاد، و از زنی به نام راحل که تنها نشانیاش، جفتی دمپایی بیصاحب است. نوشآذر با توقف زمان بر ساعت ۹:۳۰، با شخصیتبخشی به اشیا و با آفرینش ابهاماتی عامدانه، خواننده را به مشارکت در آفرینش معنا فرا میخواند. این داستان، با ساختاری قوسی عاطفی مشخص، از ویرانهای میگوید که هنوز ایستاده است – و هنوز صداهایی در آن هست.
کتاب و ترانه، در نگاه فرشته مولوی، دو شکل بهیادآوردناند و دو راه برای زیستن در حقیقت. نسیم خلیلی در این جستار نشان میدهد که مجموعه «از کتابها و ترانهها» چگونه از دانشنامه و کتابشناسی تا فادو و ترانه ندا، حافظه جمعی را در برابر فراموشی، سانسور و ابتذال زنده نگه میدارد.
یادداشتی از شهریار مندنیپور دربارهی کشتار دیماه، نابینایانِ تازه، اعدامهای سیاسی و مسئولیتِ جهانی در برابر آنچه در ایران میگذرد. این متن در ستون «دیدگاه» منتشر میشود. در این ستون، بانگ میزبان نظرهای متفاوت و گاه متعارض است و انتشار هر متن، لزوماً به معنای تأیید تمامیِ گزارههای آن از سوی بانگ نیست. ما باور داریم گفتوگوی انتقادی تنها در سایهی شنیدنِ صداهای متفاوت ممکن میشود.
لیلا لُعَلَمی در جُستاری تناقض آشنای عصر شبکههای اجتماعی را میکاود: مردم با دیدن خبر نظارت، جنگ الگوریتمی، اخراج جمعی یا فاجعهٔ اقلیمی میپرسند «الان در کدام مرحلهٔ دیستوپیا هستیم؟»؛ اما همان آدمها داستانهای آیندهٔ سیاه را با لذت میخوانند. پاسخ او این است که آینده هنوز نوشته نشده، قدرت یکسویه نیست، و تخیلِ بدترین جهان میتواند بهجای تسلیم، نوعی تمرین اخلاقی و حتی امید باشد
دنیا میخائیل، شاعر عراقیآمریکایی، جنگ را نه حماسه که کارمندی وظیفهشناس میبیند؛ شعر معروف «الحرب تعمل بجد» با طنز تلخ فهرست خدمات جنگ را ردیف میکند، از آمبولانس و تابوت تا مدال ژنرالها.
در رمانی که راویِ آن یک سگ سیاه است، مرز میان زایش و مرگ چنان در هم میشکند که دیگر نمیتوان با اطمینان گفت زندگی کجا تمام میشود و مرگ از کجا آغاز میشود. ناهید شمس در «سگ سیاه زایشگاه»، با طنزی سیاه، جامعهای را روایت میکند که در آن بوی مرگ از هر جایش به مشام میرسد و حتی در زایشگاه هم نمیتوان از این بو رها شد. فریبا صدیقیم در این نقد، با تکیه بر شخصیتِ «ونوس» (زنی که میان مردگان و زندگان در نوسان است) و راویِ سگسان، نشان میدهد که چگونه این رمان جهانِ گروتسکی میسازد که در آن «تقدس و ابتذال»، «عشق و شهوت»، و «ایمان و خرافه» در هم میآمیزند.
باقری از کارمندی میگوید، از تکرار بیاختیار و از صندلیای که هرگز مال کسی نمیشود، و همزمان این تجربه را به تخیل میکشاند: زمان چگونه در دفتر کار گیر میکند یا ناگهان میگریزد، و زندگی چگونه در فاصله خانه تا میز کار تکهتکه میشود. این یادداشت دعوتی است به دیدن همان چیزهایی که هر روز از کنارشان میگذریم و کمتر دربارهشان مینویسیم.
شب خونین کوهستک در بندر سیریک: عروسی که ناگهان به پایان رسید. حالا خانهای ویران به جای مانده، ساعتی که روی ۹:۳۰ قفل شده، و مردی که میان آوار، با دیدن دمپاییهای راحل، او را صدا میزند. این داستان از زبانِ خودِ دیوار روایت میشود؛ دیواری که هنوز بوی گلاب و صدای نیانبان را به خاطر دارد.
خاطرات ودود رهروان جوشان، نویسندهی زاده و بالیدهی افغانستان، روایتی زنده از سالهای شورانگیز و حزنآلود مبارزه، بازداشت و زندان پلچرخی است. این کتاب که از سوی نشر مهری منتشر شده، تاریخ چپ مستقل افغانستان را از خلال تجربهی زیسته، کودکی، بیداری سیاسی و شکنجه بازمیگوید و شباهتی غریب با حبسیههای مبارزان ایرانی دارد. از شعر داود سرمد بر دیوار سلول تا رویارویی با شکنجهگر در دادگاه لاهه، اثر پلی میزند میان زندگی شخصی و تاریخ پرتلاطم منطقه و خواننده را به تأمل در حافظه، مقاومت و مسئولیت امروز در برابر فراموشی فرامیخواند.
فرد لونزر در این مقاله به بررسی چالشهای واقعگرایی در جهانی میپردازد که روزبهروز به داستانهای ژانری مانند علمی-تخیلی، هیجانانگیز و فانتزی شبیهتر میشود. او با اشاره به اختلاف تاریخی میان اچ.جی. ولز و هنری جیمز، استدلال میکند که داستان علمی-تخیلی، با وجود تواناییاش در به تصویر کشیدن امیدها و ترسهای معاصر، به دلیل حس قطعیت و انتخاب یک آینده خاص، واقعگرایی را بهطور کامل منتقل نمیکند. در مقابل، ادبیات داستانی با انعطافپذیری و پذیرش ناتمام بودن، ظرفیت بیشتری برای به تصویر کشیدن واقعیتهای آشوبناک و پیچیده امروز دارد. لونزر با مثالهایی از رمانهای معاصر مانند «مدار» سامانتا هاروی و «پاسخها» کاترین لیسی نشان میدهد که ادبیات داستانی میتواند با الهام از هیجان و تخیل داستان علمی-تخیلی، زمان حال را بهگونهای واقعگرایانه و ملموس به تصویر بکشد، حتی بدون اختراع آینده.
رمان «شهربندان» جواد مجابی، در خوانش جواد اسحاقیان، صرفاً روایت اشغال یک شهر نیست؛ نقشهی اجتماعی پیدایش، سلطه و فروپاشی یک ذهنیت است. اسحاقیان طالبان را نه حادثهای ناگهانی، بلکه فرآوردهی درهمتنیدگی اقتصاد روستایی گسسته، سیاست قدرتهای خارجی، مدارس دینی رادیکال و ساختار عشیرهای میداند و نشان میدهد که هژمونی این جریان با سلب خانه، هویت، قانون و حتی نام شهروند کامل میشود. در برابر این ماشین ارعاب، رمان از مقاومت منفی و نافرمانی مدنی تا مسموم کردن فاتح در خانهی غصبشده پیش میرود و میگوید پیروزی راستین، پیش از هر گلوله، شکستن غرور مسلح قدرت است. این مقاله همان نکتهای را پیش میکشد که مجابی در استعارهی «شهربندان» مطرح کرده است: محاصره همیشگی نیست، اما تا ریشههای مرداب خشک نشود، نامهای تازهای جای طالبان را میگیرند.
شاعر در این شعر هویت انسانیِ صلحجو در برابر خشونتِ نمادین و عینی را اعلام می کند. او با نفی جنگ و نمایشهای پوچ، به زیباییهای ساده در زندگی هرروزه روز پناه میبرد تا نشان دهد که همچنان زنده است و حضور دارد.
مهمترین ویژگی آثار جواد مجابی، آمیختن طنز هوشمندانه و چندلایه با نقد اجتماعی، تأمل فلسفی و تجربهٔ زیسته است؛ طنزی که در داستانهای کوتاه و رمانهایش نه صرفاً ابزار خنده، بلکه پوششی برای ترس از مرگ، جنگ، استبداد و پوچی زندگی معاصر میشود و واقعیت تاریخی را با روایت فراداستانی، استعاره و گاه فضای سوررئال درهم میآمیزد. داستانی از این نویسنده بزرگ به مناسبت درگذشت او در بیان معنای زندگی به منزله راهی که تو را به همان جایی برمی گرداند که گمان میکردی از آن گریختهای.
این اثر میپرسد چرا انسانها با دیدن یک واقعیت واحد به نتیجههای متفاوت میرسند و خواننده را از منطق کلاسیک و فلسفی تا منطقهای انسانی، اجتماعی و فردی همراه میکند؛ از ریاضیات و علوم تا سیاست، فرهنگ، هنر و زندگی روزمره.
جستار بهروز شیدا با عنوان «تنها شبی مهمان میکند» مفهوم تبعید را در سه فیلم داریوش مهرجویی میکاود: «دایرهی مینا» چرخهی فقر، خریدوفروش خون و سقوط اخلاقی را نشان میدهد که در آن همه از خویش تبعید شدهاند؛ «مهمان مامان» لحظهای کوتاه از عطوفت جمعی و بازگشت قربانیان به اصل قهرمانانه است؛ و «سنتوری» تکرار همان تبعید است، اینبار هم از خویش و هم از سرزمین. شیدا با تعریف قهرمان حماسی و تراژیک، سرگردان، ویران، قربانی و ضدّقهرمان نشان میدهد که در دو فیلم نخست و آخر راه رستگاری بسته است و تاریخ مکرر میشود.
نسیم خلیلی مجموعه جستارهای فرخنده حاجیزاده را از حد یادکرد چهرههای ادبی فراتر میبرد و آن را روایتی از زیستن در سایهی فقدان، سانسور و تبعید درونی میخواند. در این نگاه، رفتن حقوقی و آتشی و دانشور و شجریان فقط خبر نیست؛ گشودن دریچهای است به حافظهای که حذف، نابرابری جنسیتی و فشار قدرت را در خود نگه داشته است. کتاب، بهجای مرثیه، تاریخ عاطفی دهههایی را مینویسد که در آن آدمها میتوانستند در وطن خویش نیز تبعیدی شوند و کلمه، تنها سرزمین باقیمانده باشد.
رمان «همنوایی شبانه ارکستر چوبها» نوشته رضا قاسمی پس از سیزده سال پیگیری مداوم سارا کیانراد، مدرس ایرانشناسی دانشگاه مونیخ، به آلمانی ترجمه و از سوی انتشارات معتبر بک منتشر شد. این اثر که تجربه تبعید را با سنت داستاننویسی ایرانی پیوند میزند، بدون حمایت گسترده نهادی و تنها به پشتوانه علاقه شخصی مترجم به ناشر آلمانی راه یافت. کیانراد در گفتوگو با بانگ از دلایل انتخاب کتاب، دشواری معرفی ادبیات معاصر ایران در آلمان و راهکارهای ممکن برای ارتباط پایدار با صنعت نشر سخن میگوید.
شعر مشروطه را بیشتر با واژگان تازهاش میشناسند، اما نگاه شاعران به مشروطه، قانون و آزادی اغلب در نحو پنهان میماند. مریم جعفری آذرمانی در کتابی برگرفته از رسالهاش، بافت نحوی ده شاعر این دوره را با بوطیقای شناختی میکاود تا از تقدم و تأخر ارکان، وجه فعل و حذف و تکرار، جهانهای گفتمانی متفاوت آنان را بیرون بکشد. نتیجه، دستهبندی تازهای است که نه از پیشداوری سنتی، که از خود متن برمیخیزد.
در اینجا صحبت از اعدام فعالان و مخالفان سیاسی نیست، چرا که اعدام آنان خود جنایت است. همچنین صحبت از کسانی نیست که به اتهام جنایت، چهبسا بیگناه، کشته میشوند؛ که این نیز جنایتی دیگر است. سخن از اعدام بهطور کلی است؛ اعدامی که قربانی آن هرکس باشد، حتی یک قاتل واقعی، جنایت و قتلِ عمدِ دولتی محسوب میشود.
فتانه فراهانی، استاد مردمشناسی دانشگاه استکهلم، متنی را که در مراسم بزرگداشت شهرنوش پارسیپور خوانده شد از دو لایه میسازد. نخست جایگاه او را در گذار ادبیات زنان ایران از گفتمان متعهد پیش از انقلاب به روایت بدن، میل و قدرت پس از آن میکاود؛ سپس با الهام از رمان «برزخ» نویسنده را به میان شخصیتهایش بازمیگرداند تا در مجلسی خیالی از او بپرسد: شکستن سکوت تاریخی ارزشش را داشت؟
