بانگ نیوز

رمان «خانه‌ای که می‌سوزد» نوشته‌ی رعنا سلیمانی، با روایتی چندصدایی، بحران در روابط خانوادگی را به جلوه‌ای از بحران اجتماعی و خشونت سیاسی بدل می‌کند. در این رمان، خانه پیش از آنکه در آتش بسوزد، بر اثر فقدان گفت‌وگو، تعصب و ناتوانی آدم‌ها در تحمل یکدیگر از درون فرو می‌پاشد و بازماندگان می‌کوشند با بازخوانی گذشته، غایبان را در حافظه زنده نگه دارند.

در میانه جنگ و کوچ اجباری، بی‌بی ماندن در خانه و مردن بر تشک خود را به گریختن ترجیح می‌دهد. اما پشت پنجره‌ای پوشیده از خاک، خرابه‌های اکنون کنار می‌روند و انبار زیتون، عشق و جوانی ازدست‌رفته دوباره جان می‌گیرند؛ روایتی شاعرانه از حافظه‌ای که در برابر ویرانی تسلیم نمی‌شود.

از «ما»ی زامیاتین و «۱۹۸۴» اورول تا «سرگذشت ندیمه» و «بازی‌های گرسنگی»، ادبیات دیستوپیایی هر بار در دوره‌ای از بحران و اضطراب اجتماعی رونق گرفته است. تاریخ این ژانر را می‌توان تاریخ دگرگونی ترس‌های انسان مدرن نیز دانست: ترس از دولت تمامیت‌خواه، جنگ و نابودی اتمی، فناوری، سلطه شرکت‌ها، کنترل بدن و سرانجام جهانی که نسل جوان احساس می‌کند از او به ارث برده است.

کتاب و ترانه، در نگاه فرشته مولوی، دو شکل به‌یادآوردن‌اند و دو راه برای زیستن در حقیقت. نسیم خلیلی در این جستار نشان می‌دهد که مجموعه «از کتاب‌ها و ترانه‌ها» چگونه از دانشنامه و کتاب‌شناسی تا فادو و ترانه ندا، حافظه جمعی را در برابر فراموشی، سانسور و ابتذال زنده نگه می‌دارد.

دنیا میخائیل، شاعر عراقی‌آمریکایی، جنگ را نه حماسه که کارمندی وظیفه‌شناس می‌بیند؛ شعر معروف «الحرب تعمل بجد» با طنز تلخ فهرست خدمات جنگ را ردیف می‌کند، از آمبولانس و تابوت تا مدال ژنرال‌ها.

باقری از کارمندی می‌گوید، از تکرار بی‌اختیار و از صندلی‌ای که هرگز مال کسی نمی‌شود، و هم‌زمان این تجربه را به تخیل می‌کشاند: زمان چگونه در دفتر کار گیر می‌کند یا ناگهان می‌گریزد، و زندگی چگونه در فاصله خانه تا میز کار تکه‌تکه می‌شود. این یادداشت دعوتی است به دیدن همان چیزهایی که هر روز از کنارشان می‌گذریم و کمتر درباره‌شان می‌نویسیم.

این اثر می‌پرسد چرا انسان‌ها با دیدن یک واقعیت واحد به نتیجه‌های متفاوت می‌رسند و خواننده را از منطق کلاسیک و فلسفی تا منطق‌های انسانی، اجتماعی و فردی همراه می‌کند؛ از ریاضیات و علوم تا سیاست، فرهنگ، هنر و زندگی روزمره.

نسیم خلیلی مجموعه جستارهای فرخنده حاجی‌زاده را از حد یادکرد چهره‌های ادبی فراتر می‌برد و آن را روایتی از زیستن در سایه‌ی فقدان، سانسور و تبعید درونی می‌خواند. در این نگاه، رفتن حقوقی و آتشی و دانشور و شجریان فقط خبر نیست؛ گشودن دریچه‌ای است به حافظه‌ای که حذف، نابرابری جنسیتی و فشار قدرت را در خود نگه داشته است. کتاب، به‌جای مرثیه، تاریخ عاطفی دهه‌هایی را می‌نویسد که در آن آدم‌ها می‌توانستند در وطن خویش نیز تبعیدی شوند و کلمه، تنها سرزمین باقی‌مانده باشد.