نقد ادبی

دلِ دلدادگی شهریار مندنی‌پور، که در سال‌های پس از جنگ و زلزله‌ای ویرانگر رخ می‌دهد، تنها بازنمایی یک فاجعه یا یک عشق پیچیده نیست؛ بلکه بیانیه‌ای جسورانه در فرم روایی است. این رمان با درهم‌تنیدن اسطوره‌ی آفرینش، چهار عنصر کلاسیک، و واقعیتی تلخ، و با طرد آگاهانه‌ی «صدای مسلط نویسنده»، در پی خلق جهانی است که در آن «عدم قطعیت»، اصل سازمان‌دهنده و خودِ معناست. این مقاله می‌کوشد با واکاوی ساختار چندصدای رمان، شخصیت‌پردازی اسطوره‌ای، و تقابل عناصر چهارگانه، نشان دهد که چگونه مندنی‌پور از رخدادهای تاریخی معاصر به‌مثابه‌ی بستری برای آزمون مرزهای روایت و تعلیق معنا بهره می‌جوید.

مهناز عطارها در رمان «کژمیر»، تازه‌ترین اثر خود، «کابوس مشترک زیستهٔ ایرانیان» یعنی داغ فرزندباختگیِ ناشی از خشونت سیستماتیک و جنگ را به هستهٔ روایت داستانی بدل می‌کند. او با بهره‌گیری از منشوری بینا‌نسلی، بینا‌قومی و بینا‌جنسیتی، نه تنها «نمایشگاه مرگ‌های دست‌ساز» نیم‌قرن اخیر ایران را کاتالوگ می‌کند، بلکه بر بازخوانی روش‌های گوناگون مواجهه با این تراژدی پایدار تمرکز دارد.

در «کم‌کم محو می‌شود»، فرم و محتوا در هم می‌تنند تا زوال امر شگفت را روایت کنند: داستانی مارپیچ‌وار که همچون حافظه‌ای زخمی، میان خیابان و موزه، خواب و بیداری، و نقاشی «جیغ» مونک با پریِ در حال محو شدن در حرکت است. این اثر تنها یک داستان عاشقانه نیست، بلکه کالبدشکافی رابطه‌ای ست که در آن یکی می‌جنگد تا بماند، و دیگری حتی توانایی دیدنِ این نبرد را از دست داده است.

اگر قدرت، بیماری موروثی باشد که از پدر به پسر منتقل می‌شود، آیا قتل پدر تنها راه علاج است؟ «پدرم کالیگولا را می‌کُشد» اثر علیرضا جوانمرد، بیش از آنکه یک رمان باشد، کالبدشکافی بی‌پروای روانِ جمعی ماست؛ پژوهشی ادبی در باب دیوانگیِ نهادینه‌شده در ساختار قدرت و تقلایی تراژیک برای قطع زنجیره‌ای که ما را به طغیان شخصی و تاریخی‌ مقید می‌کند.

«زیر گنبد دوار» اثر تازه عباس امانت، تاریخ‌نگار برجسته، آمیزه‌ای از شعر نو و قالب‌های کهن است، بیش از یک تجربه شاعرانه شخصی، بازتاب نگرانی‌های عمیق فرهنگی و فلسفی مورخی است که ریشه در میراث کهن دارد و در جهانی معاصر می‌زید. شعرهای او با اشارات پرشمار به حافظ، اخوان ثالث و دیگران، تلاشی است برای پیوند زدن «از دست‌رفتگان» ادبی با «بازماندگان» امروزین، در حالی که مفاهیمی چون زمان، حافظه و تقلای انسان در چنگال تقدیر را در قالبی بدیع و اغلب التقاطی می‌کاود. این کتاب، پنجره‌ای است به ذهن پژوهنده‌ و شاعرانه‌ای که گذشته را نقد می‌کند، ولی خود را از آن جدا نمی‌داند.

بالزاک در این رمان، افسردگی زن را نه به عنوان یک بیماری فردی، بلکه به مثابه «شورشی خاموش» علیه نظامی توصیف می‌کند که عشق را به وظیفه و شور را به قانون تبدیل می‌کند. ژولی، در میانه دوگانگی وظیفه و میل، به نمادی از زنانی بدل می‌شود که صدایشان در تاریخ رسمی ناشنیده مانده است. به تعبیر کریستوا، بالزاک در این رمان «گفتار مادری» را در دل زبان پدرانه جای می‌دهد و رنج بی‌نام زن را در قالب داستان به تصویر می‌کشد. مرگ تدریجی ژولی نیز در این اثر، نه یک شکست، که صورتی از رهایی و مقاومت در برابر نظامی است که خواستار انطباق کامل زن با نقش‌های ازپیش‌تعیین‌شده است.