نقد ادبی

در تازه‌ترین شماره‌ی پادکست «آوا و نوا»، به رمان «قبرستان خصوصی» مریم فتحی (نشر ناکجا، پاریس ۲۰۲۵) پرداخته‌ایم؛ اثری که با ظاهری تاریخی از دهه‌ی شصت، در واقع آینه‌ی تمام‌قد جامعه‌ی معاصر ایران است؛ جایی که هر فرد در قبرستان خصوصی رازها و آرزوهای مرده‌ی خود زندانی شده و بقای فردی، مرگ جمعی را رقم زده است.  

قدرت مجموعه‌داستان «من پدرم هستم» در سه‌گانه‌ای نهفته است: بومی‌نویسی جاندار، خلاقیت فرمی و روایت‌گری روان‌شناختیِ عمیق. این نقد، هر سه رکن را در نمونه‌های شاخص مجموعه واکاوی می‌کند.

در یک اتاق کوچک بخش زنان و زایمان بیمارستان دولتی مشهد، طی فقط دو شبانه‌روز، علی رحمانی‌قناویزباف تمام ایران دهه‌شصتی-هفتادی زنان را جا می‌دهد: هما، فیزیک‌دانِ سرخورده‌ای که از کیست تخمدان می‌ترسد و هنوز نمی‌داند آیا می‌تواند مادر شود؛ ملیحه، زنی از شیروان که پس از پنج سال انتظار باردار شده اما پستان‌هایش به بیماری ناشناخته‌ای دچار شده و قانون، پزشک و شوهرش او را مجبور می‌کنند تا زایمان «جانش را فدای جنین کند»؛ و پیرزنی در کما که مرگ را به وسط اتاق زایشگاه می‌آورد.

غلامحسین ساعدی، رنج را نه به عنوان یک دشمن، بلکه به عنوان مسیری به سوی شناخت و منبعی برای حکمت می‌فهمید. او در آثارش، چه در نقش پزشک و چه در مقام نویسنده، به دنبال درک و بیان درد بود؛ دردی که در کالبد جامعه، روان انسان و زبان مردم رخنه کرده بود. تبعید، این رنج را به تجربه‌ای هستی‌شناسانه بدل کرد و نوشتن برایش به شکلی از مقاومت در برابر فراموشی و معناباختگی تبدیل شد.

مجموعه‌داستان «بار گریه‌ای بر شانه دارم» به گردآوری فرهاد کشوری، دریچه‌ای گشوده به ادبیات داستانی ایرانِ بی‌سانسور و رها از قیدهای ایدئولوژیک و جماعت‌های خودشیفته‌ی ادبی است. این کتاب با گنجاندن نویسندگانی از پیشکسوتان دهه‌ی بیست تا کارگران خودآموخته‌ی دهه‌ی شصت و هفتاد، نه‌تنها تنوع نسلی و جغرافیایی داستان امروز ایران را به نمایش می‌گذارد، بلکه در مقدمه‌ی صریح و آسیب‌شناسانه‌ی کشوری و در دل شاهکارهای کوتاهی چون آثار امین فقیری، صمد طاهری، مصطفی رحیمی و دیگران، ثابت می‌کند که هرگاه تیغ سانسور و فشار جماعت‌های مانع برداشته شود، داستان فارسی همچنان توان خلق آثاری ماندگار، جسور و عمیقاً انسانی را دارد.

در سالروز درگذشت محمد کلباسی، به سراغ یکی از درخشان‌ترین آثار مدرن فارسی می‌رویم؛ داستانی که مانند آینه‌ای شکسته، تصویر انسان معاصر را در مواجهه با ماشین بوروکراسی بازمی‌تاباند. «ناگهان عبدالحسین خان» نه فقط روایت یک کارمند ساده اداره، بلکه کالبدشکافی روحی خردشده در نظامی است که انسان را تا سطح یک شماره قابل تعویض تقلیل می‌دهد. با شنیدن این پادکست، به درون ذهن پریشان کارمندی قدم می‌گذارید که مرزهای واقعیت و خیال در جهانش محو شده، و هویتش همچون میزش به تصاحب دیگری درآمده است.