کتابفروشی «گوته و حافظ» در شهر بن، با تمرکز بر گفتوگوی فرهنگی میان ادبیات آلمان و ایران، به همراه بیش از ۱۶۰ کتابفروشی مستقل دیگر در سراسر کشور، برنده جایزه معتبر «Deutscher Buchhandlungspreis 2025» شد.
مهناز عطارها در رمان «کژمیر»، تازهترین اثر خود، «کابوس مشترک زیستهٔ ایرانیان» یعنی داغ فرزندباختگیِ ناشی از خشونت سیستماتیک و جنگ را به هستهٔ روایت داستانی بدل میکند. او با بهرهگیری از منشوری بینانسلی، بیناقومی و بیناجنسیتی، نه تنها «نمایشگاه مرگهای دستساز» نیمقرن اخیر ایران را کاتالوگ میکند، بلکه بر بازخوانی روشهای گوناگون مواجهه با این تراژدی پایدار تمرکز دارد.
این رویداد با حضور شاعران برجسته کانادایی مانند ای. اف. موریتز (A. F. Moritz)، بروس مایر (Bruce Meyer)، کیت گاربیان (Keith Garebian) و دیگران، رایگان و برای عموم آزاد است.
متن حاضر بازنویسیِ رواییِ یک تجربهی واقعی است؛ متنی که از پیامها، صداها و شهادتهای پراکندهی چند روز شکل گرفته و در قالب تقویم پیش میرود. نویسنده عمداً به بدن، مراقبت، و حذف نهادها نزدیک شده تا زمان، خودش را در حرکتهای کوچک نشان دهد. آنچه اثر را استثنایی میکند، تمرکز بر “کار مادری” در میانهٔ فروپاشی کامل اجتماعی است: مادری که در نبود پزشک، قانون و امنیت، تبدیل به جراح، پرستار، کارآگاه و مددکار اجتماعی میشود. روایت روزشماری، ریتمی از اضطراب و انتظار میسازد که خواننده را در چرخهٔ بیپایانِ «بیخبری-جستجو-ترس-مراقبت» غرق میکند.
بیش از نیم قرن پیش، بهرام بیضایی در نمایشنامه «چهار صندوق» با وارونه کردن یک فرم شاد مردمی قاجاری، دور باطل استبداد را به تصویر کشید: جامعهای که از ترس خطری مبهم، خود قدرتی سرکوبگر میسازد، سپس با تفرقه، سازش و انفعال، آن را تداوم میبخشد و در آخرش هم صدای اعتراض را تنها میگذارد. این اثر که هم در دوران پهلوی و هم در جمهوری اسلامی سانسور شد، امروز بیش از همیشه معاصر ماست؛ از مکانیسمهای قطبیسازی در اپوزیسیون تا بازتولید صندوقهای ایدئولوژیک در گفتمانهای سیاسی، همه یادآوری میکنند که بزرگترین خدمت به استبداد، خودزنی جمعی و ناتوانی در اتحاد است.
کانون نویسندگان ایران در بیانیهای تند، سرکوب بیوقفه نویسندگان، شاعران و مترجمان را پس از بیش از یک ماه از اعتراضات خونین دیماه ۱۴۰۴ محکوم کرد و با برشمردن نام دهها عضو بازداشتشده یا محکوم مانند یوسف انصاری، علی اسدالهی، پیمان فرحآور (با حکم اعدام تأییدشده) و دیگران، تأکید کرد که این موج بازداشتها و فشارها بخشی از جنگ تمامعیار حکومت علیه آزادی بیان و مردم معترض است.
این شعر، یک کالبدشکافی شاعرانه از خشونت سیستماتیک علیه زنان است که در آن شکنجه، از سطح فیزیکی به عمق زیستشناسی، روان و اسطورهی وجودیِ زنانه نفوذ کرده است. شعر از توصیف خشونت به سوی کشف منطق شاعرانهی مقاومت حرکت میکند و در پایان با عبور از این تاریکی، به تصویری از زایندگی میرسد.
«خود علیه دیگری» نه فقط یک کتاب نقد ادبی، بلکه دعوتی است به تأمل در این حقیقت که در روزگار بحرانهای پیدرپی، نوشتن دربارهی زنان و داستانهایشان، خود کنشی سیاسی است؛ کنشی که امر شخصی را به آگورای سیاست میکشاند و سیاست را در برابر تفاوت و دیگری به چالش میگیرد.
داستان بیانگر توقف زمان روانی در لحظه فاجعهای ملی است که در تاریخ نیم قرن اخیر سابقه ندارد. از ما حتی سوگ را هم دریغ کردهاند. وقتی سوگ متوقف شود، رشد روانی و ترمیم روحی هم متوقف میشود. فرد در چرخهٔ درد فلج میشود، پیر میشود، بیآنکه از نظر عاطفی از لحظه مرگ عبور کرده باشد.
مادران داغدار در دی خونین بازپسگیریِ آیینِ زندگی و شادی از چنگالِ آیینِ مرگِ تحمیلی را به ما آموختند. شاعر یادآوری میکند که آنها هرگز ستایشگرِ مرگ نبودهاند، بلکه حافظانِ حافظهٔ زندهٔ جشن و موسیقی و رقص در اعماق تاریخِ این سرزمین («هزارهی پیش از هزارهی تقویم گریهها») بودهاند. میشنوید با صدای شاعر:
شهریار مندنیپور در این یادداشت فریاد میزند: این پایان سرکوب نیست، بلکه آغاز واقعی پروسه انقلاب است. او با نگاهی عمیق به تاریخ تنهایی ایران تأکید میکند که پیروزی نه در چند روز یا ماه، بلکه در روند مداوم مقاومت مدنی نهفته: کنار گذاشتن ریا، تقیه و تقوای تحمیلی رژیم، تمرین رواداری، و هوشیاری در برابر خطر انزوا و دشمنخویی داخلی. مندنیپور میگوید تا وقتی همدیگر را داریم، قبای ژنده و خونین تنهاییمان، نماد امید و خشم جمعی است.
همسر علی اسدالهی، شاعر و مترجم بازداشتشده، در صفحه اینستاگرام خود نسبت به «برخوردهای خشونتآمیز فراقانونی» با وی ابراز نگرانی کرد و مسئولیت حفظ جان و سلامت او را بر عهده نهاد بازداشتکننده دانست.
رضا باقری در این داستان نشان میدهد که چگونه یک قتلِ حکومتی در خیابان، شهر را به میدانی از ترسِ فراگیر تبدیل میکند. نتیجه، زایشِ جامعهای از «زندگیهای نیمهتمام» است – انسانی که جسمش زنده است، اما پیوندش با همنوع، امیدش به عمل نیک، و آرامش ذهنش کشته شده است.
شاعر در این شعر، برای تشییعِ رؤیای قهرمانیِ فردی و تولدِ اسطورهی جمعیِ سوگ بیانی شاعرانه مییابد. شاعر خطاب به سهرابِ اسطورهای (نمادِ مرگِ جوانِ آرمانخواه و تکافتاده) میگوید که امروز، مرگهایی که ما میبینیم، از جنسِ افسانهی تو نیست؛ مرگ دیگر نه یک قهرمانِ تنها در «زمستان» یا «بیابان»، که صدای جمعیِ مادری در ستارخان، لالاییِ کردیِ مادر طاهر، و نالهی وطن برای سپهر است، مرگی که به زبان، جغرافیا و زمانِ ما سخن میگوید و آنقدر تکرار و گسترده شده که از «تاریخ این سرزمین هم بیشتر» است.
این مقاله، یک یادبود عمیق، شخصی و تحلیلی است که موفق میشود شخصیت و جایگاه م. آزرم را در سه بُعد به هم پیوسته ترسیم کند: شاعر، شاهد تاریخی و روشنفکر متعهد. نویسنده بر آن است که م. آزرم، بیش از یک شاعر، یک «شاهد تاریخیِ متعهد» بود که شعر را به ابزاری برای پاسداری از حافظهٔ جمعی، مقاومت در برابر فراموشی و بیان «نه»ی اخلاقی به تمامی اشکال استبداد تبدیل کرد.
این روایت، که در مرز خواب و بیداری حرکت میکند، نه گزارش یک واقعه، بلکه کالبدشکافی ترسِ نهادینهشده و عذاب وجدان بازماندگان است از پس یک فاجعه ملی. داستان به پرسشی اساسی میرسد: وقتی فریاد زدن ناممکن است، مقاومت چه شکلی به خود میگیرد؟ پاسخ این است: زنده و سالم بمان، نه برای تسلیم، بلکه کاری بکن.
نعمت میرزازاده، معروف به م. آزرم، شاعر برجسته معاصر ایرانی و یکی از چهرههای شاخص ادبیات اعتراضی ایران، در سن ۸۷ سالگی در پاریس درگذشت. این خبر را مونا میرزازاده، دختر او شامگاه یکشنبه اول فوریه ۲۰۲۶ (۱۲ بهمن ۱۴۰۴) در صفحه فیسبوک پدرش اعلام کرد.
این اثر، سومین دفتر از مجموعه خاطرات رضا علامهزاده است که نزدیک به شش دهه فعالیت مداوم او با دوربین و قلم را در بر میگیرد. کتابی که تجربههای شخصی، مشاهدات سینمایی و ادبی را با نگاهی خلاقانه و انتقادی در هم میآمیزد و به موضوعاتی چون عدالت اجتماعی، آزادی بیان و زندگی تبعید میپردازد.
نسیم خاکسار در این متن، امید را نه به مثابه یک احساسِ منفعل، که به عنوان نتیجهٔ منطقیِ یک تحلیل تاریخی-اجتماعی طرح میکند. خاکسار با ثبتِ مرگهای «نابهنگام»، در واقع دارد ذخیرهٔ انقلابیِ آینده را میشمارد؛ او مرگ را نه پایان، که تعلیقِ مبارزه در انتظار «سال صدفهای بیداری» میداند. این متن، بیانیهای است در باب امید به مثابه یک استراتژی مقاومت.
بیان فاجعهای جمعی و جنایت سازمانیافتهای که رد خون آن در سراسر سرزمین پراکنده و پنهان شده است. شاعر از گم شدن عزیزی در این کشتار سخن میگوید که نمادی از تمام قربانیان گمنام است. شعر تاکید دارد که خشونت پایان نیافته و کشتار فوجفوج ادامه دارد، اما در مقابل، اراده زندگی، شادی و آزادی در مردمِ بر سنگفرش خیابان میتپد. شاعر خطاب به جنایتکاران فریاد میزند: را «ما همینجا… میمانیم / ما همینجا… میمیریم.»
یک داستان تمثیلی در بستر خیزش ملی مردم ایران که از یک سو بیانگر پیروزی نمادینِ مقاومت فردی در نبرد علیه «مالک» داخلی است و از سوی دیگر، ظهور سرباز خارجی با وعدهٔ اردوگاه غذا، شکستِ همان مقاومت را در جنگ بزرگترِ حاکمیتها نشان میدهد؛ گویی جانهای به خاک افتاده، تنها مقدمهای بوده برای تغییر چهرهٔ بازیگران سلطه، نه پایانی بر خود سلطه.
