نویسنده با بهرهگیری از اسطورههای کهن و ارجاع به شعر و ادب فارسی، نشان میدهد که چگونه خشونت و نفرت، از دلِ نفی گفتوگو و تهی شدن زبان از معنا و حافظه سر برمیآورند و انسان را از «بیان آدمیت» دور میکنند. در مقابل، «کلمه» و «حرف» که در این متن نماد تفکر نقادانه، تردید و خرد گفتوگویی هستند، به مثابه تنها راه برونرفت از سیطره شرّ ابتذالیافته و عددیشدن انسان معرفی میشوند.
گزیدهای از سخنرانیهای هما سرشار، ماندانا زندیان، بیژن تهرانی، مریم رئیس دانا و علی کاظمیان در مراسم رونمائی کتاب «ماجراهای لنز و قلم»، خاطرات هنری رضا علامهزاده در لس آنجلس، نوزدهم فوریه ۲۰۲۶ به مدیریت فریبرز یوسفی.
مشهورترین اثر او، کتاب دوجلدی «اوستا، کهنترین سرودها و متنهای ایرانی» (۱۳۷۰) است که ترجمه کامل اوستا همراه با گزارش و پژوهشهای گسترده است. این اثر به افتخار سههزارمین سال زادروز زرتشت و صدمین سال زادروز پورداوود منتشر شد و حتی به خط سیریلیک در ازبکستان و تاجیکستان نیز چاپ شد.
کشوری در این اثر، نه تنها با نگاهی نقادانه به بازخوانی تاریخ و تقدسزدایی از قهرمانان میپردازد، که جامعهای را در محاصره فشارهای اقتصادی، تعصبات کهن و ارواح سرگردان گذشته به تصویر میکشد؛ جزیرهای که خود استعارهای است بزرگ از انزوای انسان معاصر و کشتی نجاتش که همواره در آستانه غرق شدن در توفان است.
نیما یوشیج فراتر از یک شاعر نوپرداز، یک «لرزهنگار تاریخی» است که احساسات جمعی ملت ایران را در لحظات سرنوشتساز ثبت کرده است. او بسته به شرایط تاریخی، دو صدای متفاوت دارد: در برابر بیتفاوتیِ دوران اشغال (۱۳۲۰) فریاد میزند («آی آدمها»)، و در برابر شکست و خفقان پس از کودتا (۱۳۳۲) به سکوتِ پر از اندوه میگراید («روی بندرگاه»). نکته اینجاست که شعر او نه فقط رویدادهای زمان خود، که «تکرار دایرهوار» تراژدیهای تاریخ ایران را نشان میدهد، چنان که انگار از دی ۱۴۰۱ و اسفند ۱۴۰۴ نیز سخن میگوید.
خواهرم با صدای وحشتزده تماس گرفت. بمبی نزدیک خانهمان در تهران افتاده است. حالا وقت تماشا برای جنگطلبانی است که از دور سری به تأسف تکان میدهند و با سکوت خود، کشته شدن مردم عادی را به دروغ و به اسم «حملهٔ مقدس» و به بهانهٔ تغییر رژیم توجیه میکنند.
فصلنامه ادبی «شعر و قصه فرانکفورت» شماره ویژه «زمستان خونین ۱۴۰۴» در آلمان منتشر شد. این نشریه مستقل در تبعید (فرانکفورت) با مسئولیت رضا باقری، مجموعهای از شعر، داستان کوتاه و تحلیلهای سیاسی-اجتماعی را با محوریت رویدادهای خونین دیماه ۱۴۰۴ عرضه کرده است.
رضا نجفی در داستان «فرودگاه» تصویری از «انسانِ بینابین» در بحران جنگ ترسیم میکند؛ انسانی که نه در میدان نبرد، نه در پناهگاه، که در فضای سرد و بیروح یک فرودگاه بینالمللی، با جنگ روبهروست. اینجا جنگ نه در انفجارها که در صفحههای تلویزیون، نه در زخمهای مستقیم که در بیخبری از خانواده، و نه در مرگ که در «تعلیقِ» بیپایان میان ایران و غرب تجربه میشود.
«گاورمنت خر است» عنوانی نیست که نویسنده برگزیده، بلکه فریادی است که از زبان کودکی هشتساله در تبعید بیرون میآید؛ همان کودکی که در مدرسه، در خارج از ایران، تصویر کشتار هموطنانش را دیده و اکنون با جملهای ساده، پیچیدهترین حقیقت یک نسل را فریاد میزند. ریرا عباسی در این داستان که یک روز پیش از آغاز جنگ ۱۴۰۴نوشته شده، با تکنیک «دوگانهسازیِ» دو آنیلا – دختر راوی در تبعید و آنیلا ابوطالبیانِ کشتهشده در ایران – مرز میان واقعیت و کابوس را چنان درمینوردد که خواننده دیگر نمیتواند تشخیص دهد کدام پدر جنازهی دخترش را در آغوش گرفته است. داستان در همان حال، مرثیهای است برای زبان فارسی در غربت؛ زبانی که اینک تنها سنگر باقیمانده برای مقاومت در برابر «گاورمنتِ خر» جهان است. می شنوید با صدای و اجرای نویسنده:
فانتاگرافیکس حدس میزند کشتی علاوه بر بار کتابها، در حال جابهجایی محمولههای دیگر از هند بوده یا قصد بارگیری کالاهای اضافی برای آمریکا را داشته است. این ناشر با طنز تلخی اشاره کرد که شخصیت «بیچی بیچ» (Bitchy Bitch) احتمالاً از این اتفاق «بسیار عصبانی» خواهد بود – اشارهای به عنوان یکی از داستانهای ترسناک کتاب «وقتی جهانی دیوانه میشود!».
نویسنده با بهرهگیری از آرای مرلو-پونتی، اسپینوزا و لویناس، نشان میدهد که چگونه هادی ابراهیمی با افزودن یک نقطه به «وطن» (وتن)، آن را از قلمرو مفهوم انتزاعی بیرون میکشد و به حوزۀ تجربۀ حسی-بدنی وارد میکند. در این خوانش، «وتن» نه یک سرزمین دور، که تنِ زخمیِ جمعی است؛ تنی که در مهاجرت درد میکشد، در جنگ میسوزد، و با این همه، در «تبسم ایستادگی» پنهان میشود.
مقاله امیز احمدی آریان یک نمونه درخشان از «خاطرهنویسیِ چندلایه» است. نویسنده با مهارت، سه دهه از تاریخ ایران را در سه روایتِ بههمپیوسته (باران اول/آتش اول/آتش دوم) روایت میکند و سرانجام، در ساختار یک سمفونی به باران دوم میرسد که تمام این حلقهها را به هم متصل میکند با این قصد که نشان دهد چگونه تاریخ ایران هر بار با چهرهای تازه، اما با همان جوهر سیاه، تکرار میشود.
تراکمه که از چهرههای محوری حلقه ادبی جنگ اصفهان بود، نقش مهمی در تأسیس، تداوم و سیاستگذاری محتوایی فصلنامه زندهرود داشت که نخستین بار در پاییز ۱۳۷۱ در اصفهان منتشر شد و به عنوان ادامهدهنده طبیعی روح و خط فکری «جنگ اصفهان» شناخته میشود.
حرف اصلی شاعر در این شعر، روایت «بودن در حصار مکان و زمان» و در همان حال «تلاش برای رهایی از آن» است. شاعرنشان میدهد که رهایی اگرچه ضروری است، اما با بار سنگین گناه، دلتنگی و مسئولیت در قبال کسانی که جا میگذاریم، عجین شده است؛ گویی رهایی واقعی، بدون شکستن اسب شیشهای خاطرات و ترک کردنِ بیتوجه عزیزان، ممکن نیست.نابراین چالش اصلی در این شعر مساله دیرین انتخاب بین آزادی یا امنیت است. میشنوید با صدای شاعر:
دستاورد اصلی هابرماس برای ادبیات، نه در خلق آثار داستانی، بلکه در ارائهٔ چارچوبی نظری برای فهم کارکرد اجتماعی ادبیات بود. او با طرح مفهوم «عقلانیت ادبی» و نقش ادبیات در شکلگیری «خیال جمعی» مدرن، به نقد ادبی و فرهنگی جهتگیری تازهای بخشید .
«شکوفه و تیغ» نوشتهی فریبا مهرابی، روایتی تکاندهنده و شخصی از چهار سال حبس در زندانهای سپاه و عادلآباد شیراز در دههی ۶۰ است؛ یک دختر ۱۶ ساله نه تنها در برابر خشونتهای جسمی، زبانی و روانی مقاومت کرد، بلکه با نوشتن نامههای خیالی به والدینش، تجربهی زندان را به سندی ماندگار از پایداری انسانی و افشای سرکوب فراز آورد. این خاطرهنگاری داستانواره، زندان را نه تنها مکانی برای شکنجه، بلکه فضایی برای شکوفایی ادبی و اخلاقی در دل تاریکی نشان میدهد.
مردم بیپناه و بدون هیچ سیستم هشدار یا پناهگاهی، میان ترس دائمی از آسمان و تلاش برای عادیسازی وحشت گیر افتادهاند. در این فضای آخرالزمانی که با قطع اینترنت، باران سیاه سمی، و بوی بنزین سوخته در خیابانها همراه شده، شهروندان با دو بحران روبهرو هستند: از یک سو بمباران دشمن خارجی و از سوی دیگر سرکوب بیرحمانه داخلی. در آستانه نوروز، امید و شوق جای خود را به بیحسی و پرسشهای بیپایان داده و مردم میان آرزوی صلح، تغییر رژیم، یا حتی بازگشت ثبات تحت هر شرایطی سرگردانند.
«هزار و یک شب» نه تنها گنجینهای از قصههای شگفتانگیز شرقی، بلکه دایرهالمعارفی چندلایه از تجربهی انسانی است که از گفتوگوی گستردهی فرهنگها، ملل و سنتهای گوناگون در طول تاریخ شکل گرفته. حضور شخصیتهای اسطورهای در کنار مردمان عادی و حاکمان، همراه با حکمت، طنز و تأملات عمیق در عشق، قدرت و سرنوشت، این اثر را به متنی زنده و پویا بدل کرده که فراتر از یک میراث ادبی گذشته، امکان خوانشهای متنوع تاریخی، فرهنگی و اجتماعی را فراهم میآورد. از این رو، هزار و یک شب همچنان منبعی غنی برای پژوهشهای معاصر در حوزهی روایت، روابط قدرت و لایههای پنهان تجربهی بشری باقی مانده است.
سپانلو زمان حال، زمان غمگین و پر از رنج را نفی میکند. پشت سر از شکوه و جلال خبری نیست، پس نگاهش به آینده است؛ آیندهای روشن و درخشان برای تهران و برای خاطرههای ساکنانش. او با مرور یکپارچگی ملی و عشق عمیق به سرزمین، تعهد خودش را به زادگاهش تهران و به کشورش ایران اعلام میکند. سپانلو به ما یادآوری میکند که روزهای آفتابی در راهاند و خاطرههای ما، لبخندهای شیرین، لحظههای آزاد… در بلوار میرداماد و خیابانهای این شهر جاودانه خواهند ماند. می شنوید:
هادی ابراهیمی رودبارکی یک شاعر تجربهگرا با رشد آهسته و پیوسته است که به تدریج زبان شخصی موسیقایی، طبیعتگرا و خشونتپرهیز خود را پرورش داده است. از مختصات شعر او گفتوگوی مستقیم با عناصر طبیعی، تصاویر نو، واژهسازی خلاقانه و تمهایی چون بازگشت به زندگی، مقاومت اجتماعی-سیاسی و تجربه دیاسپوراست.
به چه چیز در این چهار رمان نگاه میکنیم؟ چهگونه نگاه میکنیم؟ به حضور مرگ نگاه میکنیم؛ به رابطهی عشق و مرگ. به چهار رمان شکار کبک، پنجاه درجه بالای صفر، لب بر تیغ، خندهی شغال در چهار آینه نگاه میکنیم: درک زیگموند فروید از رانش مرگ، درک ژاک لاکان از رانش مرگ، اندیشهی ژان پل سارتر، اندیشهی فریدریش نیچه. آنگاه؟
