خشم را فریاد کنید سال‌ها پیش یک فیلسوف آلمانی، تئودور آدورنو، در تب و تاب نابودگر کوره‌های آدم‌سوزی و بحران افول کرامت انسانی جایی نوشت:
در صدمین سالگرد تولد میشل فوکو، کریستیان ژامبه، فیلسوف و اسلام‌شناس فرانسوی، با بازخوانی گزارش‌های او از انقلاب ۱۳۵۷ ایران، یکی از بحث‌برانگیزترین فصل‌های زندگی فکری این فیلسوف را به نقد می‌کشد: چگونه متفکری که سازوکارهای قدرت و سلطه را با دقتی کم‌نظیر تحلیل کرده بود، در شورش علیه استبداد شاه، خطر برآمدن استبدادی تازه را تشخیص نداد؟ ژامبه با نقد مفهوم «معنویت سیاسی» در اندیشهٔ فوکو، نسبت میان آرمان رهایی و استقرار قدرت دینی را به پرسش می‌گیرد.
آیا شعری با تصویرهای بی‌سابقه و زبانی نامتعارف می‌تواند همچنان گرفتار کلیشه باشد؟ عبدالباسط سلیمانی در جستار «وقتی تازگی هم پیش از تجربه می‌رسد»، با بازخوانی اندیشه‌های شکلوفسکی، الیوت و پوند و بررسی «رُکسانا»ی شاملو، نشان می‌دهد که کلیشه به واژه‌ها و تصاویر فرسوده محدود نیست؛ شیوه‌های نوآوری نیز می‌توانند از پیش آماده باشند. پرسش اصلی او این است که آیا آنچه در شعر پدیدار می‌شود، امکان تغییر فرم و جابه‌جایی معنای پیشین را پیدا می‌کند؟
مرتضی، راوی داستان دامپ‌تراک پشت فرمان کامیونی غول‌پیکر، در برابر چشم مقام‌هایی که برای تماشای تخلیهٔ بار آمده‌اند، دستش را از اهرم برمی‌دارد. وحید خیرآبادی در گفت‌وگو با بانگ از این مکث کوتاه می‌گوید؛ لحظه‌ای که مطالبهٔ حق بیمه و اضافه‌کاری با ترس از اخراج و خاطره‌های خشونت در زندگی مرتضی گره می‌خورد. جلوه‌ای از ادبیات کارگری ایران.
در داستان «دجال» نوشته حسین نوش‌آذر، مأموری می‌کوشد جسد جوانی اعدام‌شده را دفن کند؛ اما بدن مدام قد می‌کشد و قبر گنجایش آن را ندارد. این مقاله از مجموعه «یک کتاب، یک داستان»، با بررسی روایت توجیه‌گر مأمور و تصاویر نمادین اثر، نشان می‌دهد چگونه خشونت در قالب وظیفه اداری عادی می‌شود و مسئولیت اخلاقی پشت فرمان‌برداری پنهان می‌ماند؛ درحالی‌که حافظه قربانیان، نظم تحمیل‌شده بر زندگی و مرگ آنان را به چالش می‌کشد.
چگونه عشق و آسیب از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شوند و چه امکانی برای تغییر الگوهای به‌ارث‌رسیده وجود دارد؟ هاله قادری در گفت‌وگو با مهدی گنجوی برای مجلهٔ آسمانا، از رمان «گسستن او» و پیوند مادری، آفرینش، حافظه و مهاجرت می‌گوید. او با توضیح استقلال صدای عروسکِ راوی، مرز مراقبت و کنترل و حضور عاطفی زبان فارسی، به تجربهٔ مینو نزدیک می‌شود؛ تجربه‌ای که در آن ایران و کانادا به دو نماد سادهٔ سرکوب و آزادی فروکاسته نمی‌شوند و نویسنده نیز ادعای نمایندگی همهٔ ایرانیانِ دیاسپورا را ندارد.
اعدام سیاسی با مرگ محکوم پایان نمی‌یابد؛ پیامدهای آن در زندگی بازماندگان، روابط خانوادگی و حافظهٔ نسل‌های بعد ادامه پیدا می‌کند. فتانه فراهانی در این جستار از مستند «من سعی می‌کنم فراموش نکنم» ساختهٔ پگاه آهنگرانی می‌آغازد و سپس مفهوم «پس‌زیست‌های اعدام» را بررسی می‌کند؛ از سکوت و انگ اجتماعی تا مسئولیت‌های مراقبتی، انتقال خاطره و دادخواهی. نویسنده با بهره‌گیری از مطالعات تاریخی، فمینیستی و تطبیقی نشان می‌دهد که تجربهٔ خانواده‌های اعدام‌شدگان را نمی‌توان به الگویی واحد از فقدان و مقاومت فروکاست. در این نگاه، دادخواهی یکی از شیوه‌های مواجهه با گذشته‌ای است که پیامدهای آن همچنان در زندگی زندگان جریان دارد.
محمدرفیع محمودیان از نقد هیاهوی جایزهٔ نوبل به بررسی شیوهٔ نوشتن کارسون می‌رسد: نوشتاری که هم به ژانرهای گوناگون گشوده است و هم نوشته‌های پیشین را به ترکیبی تازه بدل می‌کند. او با بررسی ترجمهٔ سافو، مقایسه با سعدی، ساختار تکه‌پارهٔ روایت‌ها و بازیگوشی جستارها، نسبت زیبایی، شناخت و گسست را دنبال می‌کند. پرسش محوری این است که کارسون چگونه مرزهای ژانر و فاصلهٔ ادبیات کهن و امروز را به چالش می‌کشد و قلمرو خیال را گسترش می‌دهد.
«اشغال» آنی ارنو روایتی از حسادت و رنج پس از جدایی است؛ روایتی که احساسات دشوار را بی‌پیرایه پیش روی خواننده می‌گذارد. نسیم خلیلی در این نقد، از ظرفیت اثر برای خودشناسی و پیوند رنج عاشقانه با دردهای بیرونی می‌گوید و با توجه به زبان ارنو و ترجمهٔ محمود سیدهندی، نشان می‌دهد چگونه عشق در خاطره، تنانگی و جزئیات زندگی روزمره معنا می‌یابد.
دهم اکتبر، روز جهانی مبارزه با مجازات اعدام، امسال با محور «روایت‌هایی برای زندگی» برگزار می‌شود؛ فراخوانی برای شنیدن صدای انسان‌هایی که اعدام بر زندگی‌شان سایه انداخته است. بانگ به همین مناسبت، به دوسیهٔ «می‌نویسیم با فریاد: نه به جنگ، نه به اعدام» و دیدگاه شهریار مندنی‌پور بازمی‌گردد: ادبیات چگونه زندگی انسانی را آشکار می‌کند که در زبان حکم و تشریفات اجرای آن، به یک «مورد» تبدیل شده است؟
احمد خلفانی در خوانشی از رمان «مستیم و خرابیم و کسی شاهد ما نیست» نوشتهٔ مهدی گنجوی، پیوند روایت چندپاره با فروپاشی عشق، هنر و زندگی را بررسی می‌کند. شخصیت‌های حاشیه‌ای رمان در جهانی گرفتارند که معنا در آن فرسوده شده است؛ اما همین گسست‌ها و شکست‌ها در زبان و ساختار اثر به یک کلیت ادبی بدل می‌شوند. از نگاه خلفانی، هنر رمان در تبدیل آشوب به فرم است، بی‌آنکه ویرانی را پنهان کند.
فریدون در این شعر، در ذهن و زبان، صاحب کهکشان‌ها و منظومه‌هاست؛ در زندگی روزمره اما، انسانی فرسوده و بی‌پناه است، با لیوانی کاغذی و خوابگاهی در لوله‌ای متروک. شعر این تقابل را در تن و زندگی فریدون نشان می‌دهد: زبان برای او جهانی می‌آفریند، اما سرپناهی فراهم نمی‌کند. می‌شنویم با صدا و اجرای شاعر:
جایزه نوبل ادبیات ۲۰۲۶ به آن کارسون، شاعر، جستارنویس، مترجم و پژوهشگر ادبیات کلاسیک کانادا تعلق گرفت. آکادمی سوئد در توضیح انتخاب او، بر نوآوری‌های ادبی و گفت‌وگوی خلاقانه آثارش با میراث ادبیات کلاسیک تأکید کرده است. کارسون با درآمیختن شعر، روایت داستانی، جستار، نمایشنامه و ترجمه، مرزهای تثبیت‌شده ژانرهای ادبی را به چالش کشیده و امکانات تازه‌ای برای بازآفرینی اسطوره‌ها و بیان تجربه انسان معاصر فراهم آورده است.
گذشته‌ای که پنهان می‌شود، چگونه به زندگی نسل‌های بعد بازمی‌گردد؟
«حرام‌زاده‌ی استانبولی» الیف شافاک، رازهای خانوادگی را به حافظهٔ تاریخی و جست‌وجوی هویت پیوند می‌زند. جواد اسحاقیان در خوانش فراداستانی پسامدرن خود، نشان می‌دهد چگونه روایت حلقه‌ای، بینامتنیت، کولاژ و طنز، راهی برای پرداختن به زخم‌های گذشته و نقد اقتدار می‌گشایند.
شماره شانزدهم «بیان آزاد»، ویژه بکتاش آبتین، منتشر شد. این شماره با خاطرات، گزارش‌ها و نقدهایی بر «مرثیه‌ای برای گل‌های پژمرده»، نسبت میان نوشتن، آزادی بیان و حافظه جمعی را بررسی می‌کند و روایت هم‌بند آبتین و بیانیه‌های کانون نویسندگان ایران درباره مرگ او را بازمی‌خواند.
در داستان «روضه‌ی آخر» نوشته مریم کمانی، بازگشت زنی مهاجر به خانه‌ی پدری برای فروش آن، خاطره خشونتی دیرپا را زنده می‌کند که در پس ظواهر مذهبی و مناسبات مردسالارانه پنهان مانده و سرنوشت یک خانواده را تباه کرده است. با این حال، وقتی که مینا به تصمیم می‌رسد، روزنه‌ای برای حفظ خاطره خواهر و تبدیل خانه‌ای آکنده از هراس و سوگ به مکانی برای زندگی گشوده می‌شود.
جامعه‌ی تبعید جامعه‌ای یک‌دست و همگن نیست. در یک سوی این جغرافیای پناهندگی، کسانی ایستاده‌اند که به‌دلیل خطر جانی مجبور به ترک وطن از دوبایزید و بلوچستان و آستارا شده‌اند و در سرمای استخوان‌سوز و گرمای طاقت‌فرسا خواهان محو نظام خوف هستند. در سوی دیگر، مهاجرانی حضور دارند که انگیزه‌شان از مهاجرت، تحصیل یا دست‌یابی به زنده‌گی‌ی بهتر بوده است. در کنار این دو گروه، دسته‌ی سومی نیز وجود دارد؛ همان همه‌چیزخورهایی که با پاسپورت آبی در جیب، بخشی از جامعه‌ی تبعید را شکل می‌دهند. گیریم این تبعید، بدلی و تقلبی باشد. یک نمونه: آقا‌فری در فرانکفورت.
شیدا بازیار، نویسندهٔ ایرانی‌تبار آلمانی، دوشنبه ۵ اکتبر ۲۰۲۶ برای رمان «Die Lücken» برندهٔ جایزه کتاب آلمان شد. این جایزهٔ ۲۵ هزار یورویی در مراسمی در تالار قیصرِ ساختمان تاریخی رومر در فرانکفورت به او اهدا شد. هیئت داوران، این اثر را به‌دلیل بازنمایی نزدیک به یک قرن زندگی در آلمان و پیوند میان حافظهٔ تاریخی، مسئولیت اجتماعی و تجربهٔ مهاجرت برگزید.
رضا نجفی در نقد رمان «اعتراف به وقت چای» نوشتهٔ فریبا صدیقیم، به فرایند لغزش تدریجی یک معترض به سوی همکاری با دستگاه امنیتی می‌پردازد. او ضمن بررسی ساختار غیرخطی، راوی نامطمئن و شخصیت‌پردازی رمان، نشان می‌دهد چگونه این اثر از مرزهای ادبیات اعتراضی، بازجویی و مهاجرت می‌گذرد و پرسشی دشوار دربارهٔ مرز میان مقاومت و همکاری پیش می‌کشد.
هفتادوهشتمین نمایشگاه کتاب فرانکفورت از ۷ تا ۱۱ اکتبر، هم‌زمان با هفتهٔ اعلام برندگان نوبل، برگزار می‌شود؛ تقارنی که اعلام برندهٔ نوبل ادبیات را به قلب بازار جهانی نشر می‌آورد. در آستانهٔ نمایشگاه نیز شیدا بازیار با رمان «Die Lücken» در میان شش نامزد نهایی جایزهٔ کتاب آلمان قرار دارد. این رویدادها در شرایطی برگزار می‌شوند که صنعت نشر آلمان از کاهش خریداران جوان کتاب نگران است.
بهروز شیدا در این جستار، سه تمثیل فتحعلی آخوندزاده را در کنار نمایش‌نامه‌هایی از اکبر رادی، غلام‌حسین ساعدی و بهرام بیضایی می‌خواند تا دگرگونی تصویر زن، توده، روشن‌فکر و قدرت را در نمایش‌نامه‌نویسی فارسی نشان دهد. از آرزوی تجدد در آثار آخوندزاده تا زخم‌های آن در آثار رادی و ساعدی، «رهایی» پرسش مشترک این نمایش‌هاست؛ پرسشی که «جنگنامه‌ی غلامان» با عشق و سرپیچی از منطق جنگ، پاسخی متفاوت به آن می‌دهد.
